అగ్నిపురాణమ్

ప్రకోపోత్తరకే కాలే రామస్తేషాం ప్రకీర్త్తితః । అతిభోజనతో విప్ర తథా చాభోజనేన చ ।। ౨౮౦.

దోషాలు ఎక్కువైన తర్వాత వచ్చే సమయాన్ని ఉపశమన కాలంగా అంటారు. బ్రాహ్మణా! ఎక్కువగా తినడం వల్ల, లేదా తినకపోవడం వల్ల కూడా ఇది జరుగుతుంది.

రోగా హి సర్వే జాయన్తే వేగోదీరణధారణైః । అన్నేన కుక్షేర్ద్వావంశావేకం పానేన పూరయేత్ ।। ౨౮౦.

అన్ని వ్యాధులు సహజమైన వేగాలను అడ్డుకోవడం లేదా బలవంతంగా బయటపెట్టడం వల్ల కలుగుతాయి. కడుపులో రెండు భాగాలు అన్నంతో, ఒక భాగం నీటితో నింపాలి.

ఆశ్రయం పవనాదీనాం తథైకమవశేషయేత్ । వ్యాధేర్న్నిదానస్య తథా విపరీతమథౌషధమ్ ।। ౨౮౦.

వాయువు, ఇతర దోషాలకు స్థలం ఉండేలా కొంత ఖాళీ ఉంచాలి. వ్యాధికి కారణం ఏదైతే, దానికి విరుద్ధమైన మందు వాడాలి.

కర్తవ్యమేతదేవాత్ర మయా సారం ప్రకీర్త్తితమ్ । నాభేరుద్‌ర్ధ్వమధశ్చైవ గుదశ్రోణ్యోస్తథైవ చ ।। ౨౮౦.

ఇది తప్పక చేయాలి. నేను ముఖ్యమైన విషయాన్ని చెప్పాను: నాభి పైన, క్రింద, అలాగే గుదం, నడుము వద్ద కూడా.

బలాశపిత్తవాతానాం దేహే స్థానం ప్రకీర్త్తితం । తథాపి సర్వగాశ్చైతే దేహే వాయుర్విశేషతః ।। ౨౮౦.

శక్తి, రక్తం, పిత్తం, వాయువు శరీరంలో ఎక్కడ ఉంటాయో వివరించాను. అయినా ఇవన్నీ శరీరమంతా వ్యాపించి ఉంటాయి, ముఖ్యంగా వాయువు.

దేహస్య మధ్యే హృదయం స్థానం తన్మనసః స్మృతమ్ । కృశోఽల్పకేశశ్చపలో బహువాగ్విషమానలః ।। ౨౮౦.

శరీర మధ్యలో హృదయం మనస్సుకు స్థానం అని భావిస్తారు. ఎవరైనా బరువు తక్కువగా, తక్కువ జుట్టుతో, చంచలంగా, ఎక్కువగా మాట్లాడే వాడిగా, అజీర్తితో ఉంటే,

వ్యోమగశ్చ తథా స్వప్నే వాతప్రకృతిరుచ్యతే । అకాలపలితః క్రోధీ ప్రస్వేదీ మధురప్రియః ।। ౨౮౦.

అటువంటి వాడిని వాయు స్వభావం కలవాడిగా అంటారు. అతడు కలలో ఆకాశంలో తిరిగినట్టు అనిపిస్తుంది. అతడికి ముందే జుట్టు తెలుపు అవుతుంది, కోపం ఎక్కువ, చెమట ఎక్కువగా వస్తుంది, తీపి పదార్థాలు ఇష్టపడతాడు.

స్వప్నే చ దీప్తిమత్ప్రేక్షీ పిత్తప్రకృతికో నరః । తామసా రాజసాశ్చైవ సాత్వికాశ్చ తతా స్మృతా ।। ౨౮౦.

కలలో ప్రకాశవంతమైన వస్తువులు కనిపిస్తే, ఆ వ్యక్తి పిత్త స్వభావం కలవాడు. అలాగే, తమస, రజస, సత్త్వ స్వభావాలు కూడా గుర్తించబడ్డాయి.

శుద్ధామ్బుదర్శీ స్వప్నే చ కఫప్రకృతికో నరః । తామసా రాజసాశ్చైవ సాత్వికాశ్చ తథా స్మృతాః ।। ౨౮౦.౩౯ మనుష్యా మునిశార్దూల వాతపిత్తకఫాత్మకాః । రక్తపిత్తం వ్యవాయాచ్చ గురుకర్మ్మప్రవర్త్తనైః ।। ౨౮౦.

కలలో స్వచ్చమైన మేఘాలు కనిపిస్తే, ఆ వ్యక్తి కఫ స్వభావం కలవాడు. తమస, రజస, సత్త్వ స్వభావాలు కూడా అలాగే గుర్తించబడ్డాయి. మహర్షీ! మనుషులు వాయు, పిత్త, కఫ స్వభావాలతో ఉంటారు. రక్తపిత్తం, సంయోగం, బరువైన పనుల వల్ల కూడా ఇవి ప్రభావితం అవుతాయి.

పిత్తం ప్రకోపమాయాతి భయేన చ తథా కద్విజ । అత్యమ్బుపానగుర్వ్వన్నభోజినాం భుక్తశాయినామ ।। ౨౮౦.

ద్విజా! భయంతో, ఎక్కువగా నీరు తాగినప్పుడు, బరువైన ఆహారం తిన్నప్పుడు, తిన్న వెంటనే పడుకున్నప్పుడు పిత్తం ఎక్కువవుతుంది.

శ్లేష్మా ప్రకోపమాయాతి తథా యే చాలసా జనాః । వాతాద్యుత్థాని రోగాణి జ్ఞాత్వా శామ్యాని లక్ష్ణైః ।। ౨౮౦.

ఆలస్యంగా ఉండే వారికి కఫం ఎక్కువవుతుంది. వాయువు మొదలైన దోషాల వల్ల వచ్చే వ్యాధులను గుర్తించి, వాటి లక్షణాల ద్వారా శాంతి పరచాలి.

అస్థిభఙ్గః కషాయత్వమాస్యే శుష్కాస్యతా తథా । జృమ్భణం లోమహర్షశ్చ వాతికవ్యాధిలక్షణమ్ ।। ౨౮౦.

ఎముకలు విరిగిపోవడం, నోటిలో కషాయ రుచి, నోరు పొడిగా ఉండడం, జబ్బులు, రోమాలు నిక్కబొడుచుకోవడం వంటివి వాయు వ్యాధుల లక్షణాలు.

నఖనేత్రశిరాణాన్తు పీతత్వం కటుతా ముఖే । తృష్ణా దాహోష్ణతా చైవ పిత్తవ్యాధినిదర్శనమ్ ।। ౨౮౦.

పొగటి, కళ్ల, శిరల్లో పసుపు రంగు రావడం, నోటిలో చేదు రుచి, దాహం, కాలినట్టు వేడి ఉండడం ఇవన్నీ పిత్త వ్యాధుల సూచనలు.

ఆలస్యఞ్చ ప్రసేకశ్చ గురుతా మధురాస్యతా । ఉష్ణాభిలాషితా చేతి శ్లేష్మికవ్యాధిలక్షణమ్ ।। ౨౮౦.

ఆలస్యంగా ఉండడం, నోటిలో లాలాజలం ఎక్కువగా రావడం, శరీరం బరువుగా ఉండడం, నోటిలో తీపి రుచి, వేడి కోసం ఆకాంక్ష - ఇవి కఫ వ్యాధుల లక్షణాలు.

స్నిగ్ధోష్ణమన్నమభ్యఙ్గస్తైలపానాది వాతనుత్ । ఆజ్యం క్షీరాంసితాద్యం చ చన్ద్రరశ్మ్యాది పిత్తనుత్ ।। ౨౮౦.

నూనెతో చేసిన, వేడిగా ఉన్న ఆహారం, అభ్యంగం, నూనె తాగడం వంటివి వాయువును తగ్గిస్తాయి. నెయ్యి, పాలు, చంద్రకాంతి తాకిన పదార్థాలు పిత్తాన్ని తగ్గిస్తాయి.

సక్షౌద్రం త్రిఫలాతైలం వ్యాయామాది కఫాపహమ్ । సర్వరోగప్రశాన్త్యై స్యాద్విష్ణోర్ధ్యానఞ్చ చపూజనమ్ ।। ౨౮౦.

తేనె, త్రిఫల తైలం, వ్యాయామం వంటివి కఫాన్ని తగ్గిస్తాయి. అన్ని రకాల వ్యాధులు శాంతించేందుకు విష్ణువు ధ్యానం చేయడం, పూజ చేయడం కూడా ఎంతో ప్రయోజనకరం.

ధన్వన్తరిరువాచ రసాదిలక్షణం వక్ష్యే భేషజానాం గుణం శ్రృణు । రసవీర్య్యవిపాకజ్ఞో నృపాదీన్రక్షయేన్నరః ।। ౨౮౧.

ధన్వంతరి ఇలా అన్నాడు — ఔషధాల రుచి మొదలైన లక్షణాలు, వాటి గుణాలు నేను వివరంగా చెప్పుతాను. రుచి, శక్తి, పాకఫలం తెలిసినవాడు రాజులతో పాటు అందరినీ కాపాడగలడు.

రసాః స్వాద్వమ్లలవణాః సోమజాః పరికీర్త్తితాః । కటుతిక్తకషాయాని తథాగ్నేయా మహాభుజ ।। ౨౮౧.

తీపి, పులుపు, ఉప్పు రుచులు సోమునుంచి ఉద్భవించాయని చెబుతారు. చేదు, కారం, తూర్పు రుచులు అగ్ని నుండి వచ్చాయని, ఓ మహాబాహువా, తెలియజేస్తారు.

త్రిధా విపాకో ద్రవ్యస్య కట్‌వమ్ల్లవణఆత్మకః । ద్విధా వీయ్య సముద్దిష్టముష్ణం శీతం తథైవ చ ।। ౨౮౧.

ఔషధానికి పాకఫలం మూడు విధాలుగా ఉంటుంది — కారం, పులుపు, ఉప్పు స్వభావం. శక్తి రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది — వేడి లేదా చల్లగా.

అనిర్దేశ్యప్రభావశ్చ ఓషధీనాం ద్విజోత్తమ । మధురశ్చ కషాయశ్చ తిక్తశ్చైవ తథా రసః ।। ౨౮౧.

ఔషధాల ప్రభావం కొన్నిసార్లు వివరించలేనిది, ఓ ఉత్తమ ద్విజా. రుచుల్లో తీపి, తూర్పు, చేదు కూడా ఉంటాయి.

శీతవీర్య్యాః సముద్దిష్టాః శేషాస్తూష్ణాః ప్రకీర్త్తితాః । గుడుచీ తత్ర తిక్తాపి భవత్యుష్ణాతివీర్యతః ।। ౨౮౧.

చల్లని శక్తి కలదిగా కొన్ని ఔషధాలు చెప్పబడ్డాయి. మిగతావన్నీ వేడి శక్తి కలవిగా పేర్కొనబడ్డాయి. గుడూచీ చేదుగా ఉన్నా, చాలా ఎక్కువ వేడి శక్తి కలదిగా భావిస్తారు.

ఉష్ణా కషాయాపి తథా పథ్యా భవతి మానద । మధురోపి తథా మాంస ఉష్ణ ఏవ ప్రకీర్త్తితః ।। ౨౮౧.

పథ్యా కూడా తూర్పు రుచి ఉన్నా వేడి శక్తి కలది. తేనె, మాంసం కూడా వేడి గుణంగా పరిగణించబడతాయి.

లవణో మధురశ్చైవ విపాకమధురౌ స్మృతౌ । అమ్లోష్ణశ్చ తథా ప్రోక్తః శేషాః కటువిపాకినః ।। ౨౮౧.

ఉప్పు, తీపి రుచులకు తీపి పాకఫలం ఉంటుందని గుర్తించబడింది. పులుపు వేడి గుణంగా చెప్పబడింది. మిగతావన్నీ కారమైన పాకఫలం కలవిగా ఉంటాయి.

వీర్య్యపాకే విపర్య్యస్తే ప్రభావాత్తత్ర నిశ్చయః । మధురోఽపి కటుః పాకే యచ్చః క్షౌద్రం ప్రకీర్త్తితం ।। ౨౮౧.

శక్తి, పాకఫలం పరస్పరం విరుద్ధంగా ఉన్నప్పుడు, ప్రభావమే ఫలితాన్ని నిర్ణయిస్తుంది. తేనె తీపిగా ఉన్నా, పాకంలో మాత్రం కారంగా పరిగణించబడుతుంది.

క్కాథయేత్ షోడశగుణం పివేద్‌ద్రవ్యాచ్చతుర్గుణమ్ । కల్పనైషా కషాయస్య యత్ర నోక్తో విధిర్భవేత్ ।। ౨౮౧.

పదార్థానికి పదహారు రెట్లు నీరు వేసి మరిగించి, నాలుగు రెట్లు మిగిలినప్పుడు తాగాలి. ప్రత్యేక నియమం లేనప్పుడు కషాయానికి ఇదే విధానం.

కషాయన్తు భవేత్తోయం స్నేహపాకే చతుర్గుణం । ద్రవ్యతుల్యం సముద్‌ధృత్య ద్రవ్యం స్నేహం క్షిపేద్‌బుధః ।। ౨౮౧.

స్నేహపాకంలో కషాయానికి నీరు పదార్థానికి నాలుగు రెట్లు ఉండాలి. పదార్థానికి సమానంగా కషాయాన్ని తీసి, ఆ తర్వాత నూనె కలపాలి.

తావత్ప్రమాణం ద్రవ్యస్య స్నేహపాదం తతః క్షిపేత్ । తోయవర్జ్జన్తు యద్‌ద్రవ్యం స్నేహద్రబ్యం తథా భవేత్ ।। ౨౮౧.

పదార్థం ఎంతైతే, అంతే పరిమాణంలో నూనె కలపాలి. నీరు లేకుండా చేసే పదార్థానికి, నూనె కూడా అంతే పరిమాణంలో ఉండాలి.

సంవర్త్తితౌషధః పాకః స్నేహానాం పరికీర్త్తితః । తత్తుల్యతా తు లేహ్యస్య తథా భవతి సుశ్రుత ।। ౨౮౧.౧౨ స్వచ్ఛమల్పౌషధం క్కాథం కషాయఞ్చోక్తవద్భవేత్ । అక్షం చూర్ణస్య నిర్దిష్టం కషాయస్య చతుష్పలం ।। ౨౮౧.

మరిగించిన ఔషధంతో చేసిన స్నేహపాకాన్ని వివరించారు. అదే విధంగా లేహ్యం తయారీలో కూడా అదే నిష్పత్తి పాటించాలి, ఓ సుశ్రుతా.

మధ్యమైషా స్మృతా మాత్రా నాస్తి మాత్రావికల్పనా । వయః కాలం బలం వహ్నిం దేశం ద్రవ్యం రుజం తథా ।। ౨౮౧.

ఇది మధ్యమ మోతాదుగా గుర్తించబడింది. మోతాదులో తేడా ఉండదు. వయస్సు, కాలం, బలం, అగ్ని, ప్రాంతం, పదార్థం, వ్యాధి — ఇవన్నీ పరిగణించాలి.