అగ్నిపురాణమ్

వీర్య్యోష్ణాః కఫవాతఘ్నాః శీతాః పిత్తవినాశనాః । ప్రభావతస్తథా కర్మ్మ తే కుర్వన్తి చ సుశ్రుత ।। ౨౮౦.

వేడి శక్తి ఉన్నవి శ్లేష్మం, వాయువును తగ్గిస్తాయి. చల్లటి శక్తి ఉన్నవి పిత్తాన్ని తగ్గిస్తాయి. వాటి స్వభావం, చర్య వల్ల ఫలితాలు కలుగుతాయి, ఓ సుశ్రుతా.

శిశిరే చ వసన్తే చ నిదాఘే చ తథా క్రమాత్ । చయప్రకోపప్రశమాః కఫస్య తు ప్రకీర్త్తితాః ।। ౨౮౦.

చలికాలం, వసంతం, గ్రీష్మం—ఈ క్రమంలో శ్లేష్మం పెరగడం, ముద్రించడం, తగ్గడం జరుగుతాయని చెప్పబడింది.

నిదాఘవర్షారాత్రౌ చ తథా శరది సుశ్రుత । చయప్రకోపప్రశమాః పవనస్య ప్రకీర్త్తితాః ।। ౨౮౦.

గ్రీష్మం, వర్షాకాలం, రాత్రి, శరదృతువులో వాయువు పెరగడం, ముద్రించడం, తగ్గడం జరుగుతాయని చెప్పబడింది, ఓ సుశ్రుతా.

మేఘకాలే చ శరది హేమన్తే చ యథాక్రమాత్ । చయప్రకోపప్రశమాస్తథా పిత్తస్య కీర్త్తితాః ।। ౨౮౦.

మేఘకాలం, శరదృతువు, హేమంతం—ఈ క్రమంలో పిత్తం పెరగడం, ముద్రించడం, తగ్గడం జరుగుతాయని చెప్పబడింది.

వర్షాదయో విసర్గాస్తు హేమన్తాద్యాస్తథా త్రయః । శిశిరాద్యాస్తథాదానం గ్రీష్మాన్తా ఋతవస్త్రయః ।। ౨౮౦.

వర్షాకాలం మొదలైన మూడు ఋతువులు విడుదల లక్షణం కలవే. హేమంతం మొదలైన మూడు కూడా అలాగే. శిశిరం మొదలుకొని గ్రీష్మాంతం వరకు మూడు ఋతువులు గ్రహణ లక్షణం కలవే.

సౌమ్యో విసర్గస్త్వాదానమాగ్నేయం పరికీర్త్తితమ్ । వర్షాదీస్త్రీనృతూన్ సోమశ్చరన్ పర్య్యాయశో రసాన్ ।। ౨౮౦.

చంద్రుని ప్రభావం విడుదల చేసేలా ఉంటుంది, సూర్యునిది గ్రహణం చేసేలా ఉంటుంది. వర్షాకాలం మొదలైన మూడు ఋతువుల్లో చంద్రుడు మారుమారుగా రుచులను కలిగిస్తాడు.

జనయత్యమ్లలవణమధురాంస్త్రీన్ యథాక్రమమ్ । శిశిరాదీనృతూనర్కశ్చరన్ పర్య్యాయశో రసాన్ ।। ౨౮౦.

ఆయన క్రమంగా పులుపు, ఉప్పు, తీపి రుచులను కలిగిస్తాడు. శిశిరం మొదలైన ఋతువుల్లో సూర్యుడు మారుమారుగా రుచులను కలిగిస్తాడు.

వివర్ద్ధయేత్తథా తిక్తకషాయకటుకాన్ క్రమాత్ । యథా రజన్యో వర్ద్ధన్తే బలమేకం హి వర్ద్ధతే ।। ౨౮౦.

తీవ్రమైన, కషాయమైన, మసాలా రుచులను క్రమంగా పెంచాలి. ఇవి శరీరంలోని దోషాలు పెరిగేలా చేస్తాయి. ఒకటి పెరిగితే, మిగతావి కూడా పెరుగుతాయి.

క్రమశోఽథ మనుష్యాణాం హీయమానాసు హీయతే । రాత్రిభుక్తదినానాఞ్చ వయసశ్చ తథైవ చ ।। ౨౮౦.

మనుషులలో దోషాలు తగ్గిపోతే, అవి కూడా క్రమంగా తగ్గిపోతాయి. అలాగే, రాత్రులు, పగళ్ళు, వయస్సు కూడా తగ్గిపోతాయి.

ఆదిమధ్యావసానేషు కఫపిత్తసమీరణాః । ప్రకోపం యాన్తి కోపాదౌ కాలే తేషాఞ్చయః స్మృతః ।। ౨౮౦.

ప్రారంభం, మధ్యం, ముగింపు సమయంలో కఫం, పిత్తం, వాయువు ఎక్కువవుతాయి. వీటి పెరుగుదల, ఉద్రిక్తత మొదలయ్యే సమయంలో జరుగుతుందని గుర్తించాలి.

ప్రకోపోత్తరకే కాలే రామస్తేషాం ప్రకీర్త్తితః । అతిభోజనతో విప్ర తథా చాభోజనేన చ ।। ౨౮౦.

దోషాలు ఎక్కువైన తర్వాత వచ్చే సమయాన్ని ఉపశమన కాలంగా అంటారు. బ్రాహ్మణా! ఎక్కువగా తినడం వల్ల, లేదా తినకపోవడం వల్ల కూడా ఇది జరుగుతుంది.

రోగా హి సర్వే జాయన్తే వేగోదీరణధారణైః । అన్నేన కుక్షేర్ద్వావంశావేకం పానేన పూరయేత్ ।। ౨౮౦.

అన్ని వ్యాధులు సహజమైన వేగాలను అడ్డుకోవడం లేదా బలవంతంగా బయటపెట్టడం వల్ల కలుగుతాయి. కడుపులో రెండు భాగాలు అన్నంతో, ఒక భాగం నీటితో నింపాలి.

ఆశ్రయం పవనాదీనాం తథైకమవశేషయేత్ । వ్యాధేర్న్నిదానస్య తథా విపరీతమథౌషధమ్ ।। ౨౮౦.

వాయువు, ఇతర దోషాలకు స్థలం ఉండేలా కొంత ఖాళీ ఉంచాలి. వ్యాధికి కారణం ఏదైతే, దానికి విరుద్ధమైన మందు వాడాలి.

కర్తవ్యమేతదేవాత్ర మయా సారం ప్రకీర్త్తితమ్ । నాభేరుద్‌ర్ధ్వమధశ్చైవ గుదశ్రోణ్యోస్తథైవ చ ।। ౨౮౦.

ఇది తప్పక చేయాలి. నేను ముఖ్యమైన విషయాన్ని చెప్పాను: నాభి పైన, క్రింద, అలాగే గుదం, నడుము వద్ద కూడా.

బలాశపిత్తవాతానాం దేహే స్థానం ప్రకీర్త్తితం । తథాపి సర్వగాశ్చైతే దేహే వాయుర్విశేషతః ।। ౨౮౦.

శక్తి, రక్తం, పిత్తం, వాయువు శరీరంలో ఎక్కడ ఉంటాయో వివరించాను. అయినా ఇవన్నీ శరీరమంతా వ్యాపించి ఉంటాయి, ముఖ్యంగా వాయువు.

దేహస్య మధ్యే హృదయం స్థానం తన్మనసః స్మృతమ్ । కృశోఽల్పకేశశ్చపలో బహువాగ్విషమానలః ।। ౨౮౦.

శరీర మధ్యలో హృదయం మనస్సుకు స్థానం అని భావిస్తారు. ఎవరైనా బరువు తక్కువగా, తక్కువ జుట్టుతో, చంచలంగా, ఎక్కువగా మాట్లాడే వాడిగా, అజీర్తితో ఉంటే,

వ్యోమగశ్చ తథా స్వప్నే వాతప్రకృతిరుచ్యతే । అకాలపలితః క్రోధీ ప్రస్వేదీ మధురప్రియః ।। ౨౮౦.

అటువంటి వాడిని వాయు స్వభావం కలవాడిగా అంటారు. అతడు కలలో ఆకాశంలో తిరిగినట్టు అనిపిస్తుంది. అతడికి ముందే జుట్టు తెలుపు అవుతుంది, కోపం ఎక్కువ, చెమట ఎక్కువగా వస్తుంది, తీపి పదార్థాలు ఇష్టపడతాడు.

స్వప్నే చ దీప్తిమత్ప్రేక్షీ పిత్తప్రకృతికో నరః । తామసా రాజసాశ్చైవ సాత్వికాశ్చ తతా స్మృతా ।। ౨౮౦.

కలలో ప్రకాశవంతమైన వస్తువులు కనిపిస్తే, ఆ వ్యక్తి పిత్త స్వభావం కలవాడు. అలాగే, తమస, రజస, సత్త్వ స్వభావాలు కూడా గుర్తించబడ్డాయి.

శుద్ధామ్బుదర్శీ స్వప్నే చ కఫప్రకృతికో నరః । తామసా రాజసాశ్చైవ సాత్వికాశ్చ తథా స్మృతాః ।। ౨౮౦.౩౯ మనుష్యా మునిశార్దూల వాతపిత్తకఫాత్మకాః । రక్తపిత్తం వ్యవాయాచ్చ గురుకర్మ్మప్రవర్త్తనైః ।। ౨౮౦.

కలలో స్వచ్చమైన మేఘాలు కనిపిస్తే, ఆ వ్యక్తి కఫ స్వభావం కలవాడు. తమస, రజస, సత్త్వ స్వభావాలు కూడా అలాగే గుర్తించబడ్డాయి. మహర్షీ! మనుషులు వాయు, పిత్త, కఫ స్వభావాలతో ఉంటారు. రక్తపిత్తం, సంయోగం, బరువైన పనుల వల్ల కూడా ఇవి ప్రభావితం అవుతాయి.

పిత్తం ప్రకోపమాయాతి భయేన చ తథా కద్విజ । అత్యమ్బుపానగుర్వ్వన్నభోజినాం భుక్తశాయినామ ।। ౨౮౦.

ద్విజా! భయంతో, ఎక్కువగా నీరు తాగినప్పుడు, బరువైన ఆహారం తిన్నప్పుడు, తిన్న వెంటనే పడుకున్నప్పుడు పిత్తం ఎక్కువవుతుంది.

శ్లేష్మా ప్రకోపమాయాతి తథా యే చాలసా జనాః । వాతాద్యుత్థాని రోగాణి జ్ఞాత్వా శామ్యాని లక్ష్ణైః ।। ౨౮౦.

ఆలస్యంగా ఉండే వారికి కఫం ఎక్కువవుతుంది. వాయువు మొదలైన దోషాల వల్ల వచ్చే వ్యాధులను గుర్తించి, వాటి లక్షణాల ద్వారా శాంతి పరచాలి.

అస్థిభఙ్గః కషాయత్వమాస్యే శుష్కాస్యతా తథా । జృమ్భణం లోమహర్షశ్చ వాతికవ్యాధిలక్షణమ్ ।। ౨౮౦.

ఎముకలు విరిగిపోవడం, నోటిలో కషాయ రుచి, నోరు పొడిగా ఉండడం, జబ్బులు, రోమాలు నిక్కబొడుచుకోవడం వంటివి వాయు వ్యాధుల లక్షణాలు.

నఖనేత్రశిరాణాన్తు పీతత్వం కటుతా ముఖే । తృష్ణా దాహోష్ణతా చైవ పిత్తవ్యాధినిదర్శనమ్ ।। ౨౮౦.

పొగటి, కళ్ల, శిరల్లో పసుపు రంగు రావడం, నోటిలో చేదు రుచి, దాహం, కాలినట్టు వేడి ఉండడం ఇవన్నీ పిత్త వ్యాధుల సూచనలు.

ఆలస్యఞ్చ ప్రసేకశ్చ గురుతా మధురాస్యతా । ఉష్ణాభిలాషితా చేతి శ్లేష్మికవ్యాధిలక్షణమ్ ।। ౨౮౦.

ఆలస్యంగా ఉండడం, నోటిలో లాలాజలం ఎక్కువగా రావడం, శరీరం బరువుగా ఉండడం, నోటిలో తీపి రుచి, వేడి కోసం ఆకాంక్ష - ఇవి కఫ వ్యాధుల లక్షణాలు.

స్నిగ్ధోష్ణమన్నమభ్యఙ్గస్తైలపానాది వాతనుత్ । ఆజ్యం క్షీరాంసితాద్యం చ చన్ద్రరశ్మ్యాది పిత్తనుత్ ।। ౨౮౦.

నూనెతో చేసిన, వేడిగా ఉన్న ఆహారం, అభ్యంగం, నూనె తాగడం వంటివి వాయువును తగ్గిస్తాయి. నెయ్యి, పాలు, చంద్రకాంతి తాకిన పదార్థాలు పిత్తాన్ని తగ్గిస్తాయి.

సక్షౌద్రం త్రిఫలాతైలం వ్యాయామాది కఫాపహమ్ । సర్వరోగప్రశాన్త్యై స్యాద్విష్ణోర్ధ్యానఞ్చ చపూజనమ్ ।। ౨౮౦.

తేనె, త్రిఫల తైలం, వ్యాయామం వంటివి కఫాన్ని తగ్గిస్తాయి. అన్ని రకాల వ్యాధులు శాంతించేందుకు విష్ణువు ధ్యానం చేయడం, పూజ చేయడం కూడా ఎంతో ప్రయోజనకరం.

ధన్వన్తరిరువాచ రసాదిలక్షణం వక్ష్యే భేషజానాం గుణం శ్రృణు । రసవీర్య్యవిపాకజ్ఞో నృపాదీన్రక్షయేన్నరః ।। ౨౮౧.

ధన్వంతరి ఇలా అన్నాడు — ఔషధాల రుచి మొదలైన లక్షణాలు, వాటి గుణాలు నేను వివరంగా చెప్పుతాను. రుచి, శక్తి, పాకఫలం తెలిసినవాడు రాజులతో పాటు అందరినీ కాపాడగలడు.

రసాః స్వాద్వమ్లలవణాః సోమజాః పరికీర్త్తితాః । కటుతిక్తకషాయాని తథాగ్నేయా మహాభుజ ।। ౨౮౧.

తీపి, పులుపు, ఉప్పు రుచులు సోమునుంచి ఉద్భవించాయని చెబుతారు. చేదు, కారం, తూర్పు రుచులు అగ్ని నుండి వచ్చాయని, ఓ మహాబాహువా, తెలియజేస్తారు.

త్రిధా విపాకో ద్రవ్యస్య కట్‌వమ్ల్లవణఆత్మకః । ద్విధా వీయ్య సముద్దిష్టముష్ణం శీతం తథైవ చ ।। ౨౮౧.

ఔషధానికి పాకఫలం మూడు విధాలుగా ఉంటుంది — కారం, పులుపు, ఉప్పు స్వభావం. శక్తి రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది — వేడి లేదా చల్లగా.