అగ్నిపురాణమ్

జ్ఞాత్వా చికిత్సితం కుర్య్యాద్‌భేషజస్య తథా బలమ్ । తిథిం రిక్తాన్త్యజేద్ భౌమం మన్ద్భన్దారుణోగ్రకమ్ ।। ౨౮౦.

వైద్యం చేయాలంటే ముందుగా దాని స్వరూపాన్ని, మందు శక్తిని తెలుసుకోవాలి. రిక్త తిథి, మంగళవారం, మూల, భరణి, కృత్తిక నక్షత్రాల్లో మందు ఇవ్వడం మానాలి.

హరిగోద్విజచన్ద్రార్క్కసురాదీన్ ప్రతిపూజ్య చ । శ్రృణు మన్త్రమిమం విద్వన్ భేషజారమ్భమాచరేత్ ।। ౨౮౦.

హరి, ఆవులు, ద్విజులు, చంద్రుడు, సూర్యుడు, దేవతలను గౌరవంగా పూజించి, ఓ జ్ఞానీ, ఈ మంత్రాన్ని వినిపించు. తరువాత మందు ఇవ్వడం ప్రారంభించాలి.

బ్రహ్మదక్షాశ్విరుద్రేన్ద్రభూచన్ద్రార్క్కాఽనిలానలాః । ఋషయశ్చౌషధిగ్రామా భూతసకఙ్ఘాశ్చ పాన్తు తే ।। ౨౮౦.

బ్రహ్మ, దక్షుడు, అశ్వినీదేవతలు, రుద్రుడు, ఇంద్రుడు, భూమి, చంద్రుడు, సూర్యుడు, వాయువు, అగ్ని, ఋషులు, ఔషధ మొక్కలు, భూతగణాలు, రక్షకులు నిన్ను కాపాడుగాక.

రసాయనమివర్షీణాం దేవానామమృతం యథా । సుధేవోత్తమనాగానాం భైషజ్యమిదమస్తు తే ।। ౨౮౦.

యథా ఋషులకు రసాయనం, దేవతలకు అమృతం, ఉత్తమ నాగులకు శ్రేష్ఠమైన ఔషధం లాగానే, ఈ మందు నీకు కూడా మేలుగా ఉండాలి.

బాతశ్లేష్మాతకో దేశో వహువృక్షో వహూదకః । అనూపఇతివిఖ్యాతో జాఙ్గలస్తద్వివర్జ్జితః ।। ౨౮౦.

ఎక్కడ వాత, శ్లేష్మం ఎక్కువగా ఉంటాయో, ఎక్కువ చెట్లు, ఎక్కువ నీరు ఉంటాయో, ఆ ప్రాంతాన్ని ముద్దుబీటి (మార్షి) అని అంటారు. ఇవి లేని ప్రాంతాన్ని పొడిబీటి (జాంగల) అంటారు.

కిఞ్చిద్వృక్షోదకో దేశస్తథా సాధారణః స్మృతః । జాఙ్గలః పిత్తబహులో మధ్యః సాధారణః స్మృతః ।। ౨౮౦.

కొంతమంది చెట్లు, కొంతమంది నీరు ఉన్న ప్రాంతాన్ని మిశ్రమ ప్రాంతం అంటారు. పొడి ప్రాంతంలో పిత్తం ఎక్కువగా ఉంటుంది. మిశ్రమ ప్రాంతం సమతుల్యంగా ఉంటుంది.

సూక్ష్మః శీతశ్చలో వాయుః పిత్తముష్ణం కటుత్రయమ్ । స్థిరామ్లస్నిగ్ధమధురం బలాశఞ్చ ప్రచక్షతే ।। ౨౮౦.

వాయువు సూక్ష్మంగా, చల్లగా, చలించేది. పిత్తం వేడిగా, మూడు విధాలుగా కారంగా ఉంటుంది. శ్లేష్మం స్థిరంగా, పుల్లగా, మృదువుగా, తీపిగా ఉంటుంది. ఇది బలాన్ని ఇస్తుంది.

వృద్ధిః సమానైరేతేషాం విపరీతైర్విపర్య్యయః । రసాః స్వాద్వమ్లలవణాః శ్లేష్మలా వాయునాశనాః ।। ౨౮౦.

ఒకదానితో ఒకటి పోలిక ఉంటే అవి పెరుగుతాయి, విరుద్ధంగా ఉంటే తగ్గిపోతాయి. తీపి, పులుపు, ఉప్పు రుచులు శ్లేష్మాన్ని పెంచి, వాయువును తగ్గిస్తాయి.

కటుతిక్తకషాయాశ్య వాతలాః శ్లేష్మనాశనాః । కట్‌వమ్‌లలవణా జ్ఞేయాస్తథా పిత్తవివర్ద్ధనాః ।। ౨౮౦.

కారం, చేదు, తూర్పు రుచులు వాయువును పెంచి, శ్లేష్మాన్ని తగ్గిస్తాయి. కారం, పులుపు, ఉప్పు రుచులు పిత్తాన్ని పెంచుతాయని తెలుసుకోవాలి.

తిక్తస్వాదుకషాయాశ్చ తథా పిత్తవినాశనాః । రసస్యైతద్‌గుణం నాస్తి విపాకస్యైతదిష్యతే ।। ౨౮౦.

చేడు, తీపి, తూర్పు రుచులు కూడా పిత్తాన్ని తగ్గిస్తాయి. ఈ లక్షణాలు రుచిలో ఉండవు, జీర్ణానంతర ఫలితంలో ఉంటాయని చెప్పబడింది.

వీర్య్యోష్ణాః కఫవాతఘ్నాః శీతాః పిత్తవినాశనాః । ప్రభావతస్తథా కర్మ్మ తే కుర్వన్తి చ సుశ్రుత ।। ౨౮౦.

వేడి శక్తి ఉన్నవి శ్లేష్మం, వాయువును తగ్గిస్తాయి. చల్లటి శక్తి ఉన్నవి పిత్తాన్ని తగ్గిస్తాయి. వాటి స్వభావం, చర్య వల్ల ఫలితాలు కలుగుతాయి, ఓ సుశ్రుతా.

శిశిరే చ వసన్తే చ నిదాఘే చ తథా క్రమాత్ । చయప్రకోపప్రశమాః కఫస్య తు ప్రకీర్త్తితాః ।। ౨౮౦.

చలికాలం, వసంతం, గ్రీష్మం—ఈ క్రమంలో శ్లేష్మం పెరగడం, ముద్రించడం, తగ్గడం జరుగుతాయని చెప్పబడింది.

నిదాఘవర్షారాత్రౌ చ తథా శరది సుశ్రుత । చయప్రకోపప్రశమాః పవనస్య ప్రకీర్త్తితాః ।। ౨౮౦.

గ్రీష్మం, వర్షాకాలం, రాత్రి, శరదృతువులో వాయువు పెరగడం, ముద్రించడం, తగ్గడం జరుగుతాయని చెప్పబడింది, ఓ సుశ్రుతా.

మేఘకాలే చ శరది హేమన్తే చ యథాక్రమాత్ । చయప్రకోపప్రశమాస్తథా పిత్తస్య కీర్త్తితాః ।। ౨౮౦.

మేఘకాలం, శరదృతువు, హేమంతం—ఈ క్రమంలో పిత్తం పెరగడం, ముద్రించడం, తగ్గడం జరుగుతాయని చెప్పబడింది.

వర్షాదయో విసర్గాస్తు హేమన్తాద్యాస్తథా త్రయః । శిశిరాద్యాస్తథాదానం గ్రీష్మాన్తా ఋతవస్త్రయః ।। ౨౮౦.

వర్షాకాలం మొదలైన మూడు ఋతువులు విడుదల లక్షణం కలవే. హేమంతం మొదలైన మూడు కూడా అలాగే. శిశిరం మొదలుకొని గ్రీష్మాంతం వరకు మూడు ఋతువులు గ్రహణ లక్షణం కలవే.

సౌమ్యో విసర్గస్త్వాదానమాగ్నేయం పరికీర్త్తితమ్ । వర్షాదీస్త్రీనృతూన్ సోమశ్చరన్ పర్య్యాయశో రసాన్ ।। ౨౮౦.

చంద్రుని ప్రభావం విడుదల చేసేలా ఉంటుంది, సూర్యునిది గ్రహణం చేసేలా ఉంటుంది. వర్షాకాలం మొదలైన మూడు ఋతువుల్లో చంద్రుడు మారుమారుగా రుచులను కలిగిస్తాడు.

జనయత్యమ్లలవణమధురాంస్త్రీన్ యథాక్రమమ్ । శిశిరాదీనృతూనర్కశ్చరన్ పర్య్యాయశో రసాన్ ।। ౨౮౦.

ఆయన క్రమంగా పులుపు, ఉప్పు, తీపి రుచులను కలిగిస్తాడు. శిశిరం మొదలైన ఋతువుల్లో సూర్యుడు మారుమారుగా రుచులను కలిగిస్తాడు.

వివర్ద్ధయేత్తథా తిక్తకషాయకటుకాన్ క్రమాత్ । యథా రజన్యో వర్ద్ధన్తే బలమేకం హి వర్ద్ధతే ।। ౨౮౦.

తీవ్రమైన, కషాయమైన, మసాలా రుచులను క్రమంగా పెంచాలి. ఇవి శరీరంలోని దోషాలు పెరిగేలా చేస్తాయి. ఒకటి పెరిగితే, మిగతావి కూడా పెరుగుతాయి.

క్రమశోఽథ మనుష్యాణాం హీయమానాసు హీయతే । రాత్రిభుక్తదినానాఞ్చ వయసశ్చ తథైవ చ ।। ౨౮౦.

మనుషులలో దోషాలు తగ్గిపోతే, అవి కూడా క్రమంగా తగ్గిపోతాయి. అలాగే, రాత్రులు, పగళ్ళు, వయస్సు కూడా తగ్గిపోతాయి.

ఆదిమధ్యావసానేషు కఫపిత్తసమీరణాః । ప్రకోపం యాన్తి కోపాదౌ కాలే తేషాఞ్చయః స్మృతః ।। ౨౮౦.

ప్రారంభం, మధ్యం, ముగింపు సమయంలో కఫం, పిత్తం, వాయువు ఎక్కువవుతాయి. వీటి పెరుగుదల, ఉద్రిక్తత మొదలయ్యే సమయంలో జరుగుతుందని గుర్తించాలి.

ప్రకోపోత్తరకే కాలే రామస్తేషాం ప్రకీర్త్తితః । అతిభోజనతో విప్ర తథా చాభోజనేన చ ।। ౨౮౦.

దోషాలు ఎక్కువైన తర్వాత వచ్చే సమయాన్ని ఉపశమన కాలంగా అంటారు. బ్రాహ్మణా! ఎక్కువగా తినడం వల్ల, లేదా తినకపోవడం వల్ల కూడా ఇది జరుగుతుంది.

రోగా హి సర్వే జాయన్తే వేగోదీరణధారణైః । అన్నేన కుక్షేర్ద్వావంశావేకం పానేన పూరయేత్ ।। ౨౮౦.

అన్ని వ్యాధులు సహజమైన వేగాలను అడ్డుకోవడం లేదా బలవంతంగా బయటపెట్టడం వల్ల కలుగుతాయి. కడుపులో రెండు భాగాలు అన్నంతో, ఒక భాగం నీటితో నింపాలి.

ఆశ్రయం పవనాదీనాం తథైకమవశేషయేత్ । వ్యాధేర్న్నిదానస్య తథా విపరీతమథౌషధమ్ ।। ౨౮౦.

వాయువు, ఇతర దోషాలకు స్థలం ఉండేలా కొంత ఖాళీ ఉంచాలి. వ్యాధికి కారణం ఏదైతే, దానికి విరుద్ధమైన మందు వాడాలి.

కర్తవ్యమేతదేవాత్ర మయా సారం ప్రకీర్త్తితమ్ । నాభేరుద్‌ర్ధ్వమధశ్చైవ గుదశ్రోణ్యోస్తథైవ చ ।। ౨౮౦.

ఇది తప్పక చేయాలి. నేను ముఖ్యమైన విషయాన్ని చెప్పాను: నాభి పైన, క్రింద, అలాగే గుదం, నడుము వద్ద కూడా.

బలాశపిత్తవాతానాం దేహే స్థానం ప్రకీర్త్తితం । తథాపి సర్వగాశ్చైతే దేహే వాయుర్విశేషతః ।। ౨౮౦.

శక్తి, రక్తం, పిత్తం, వాయువు శరీరంలో ఎక్కడ ఉంటాయో వివరించాను. అయినా ఇవన్నీ శరీరమంతా వ్యాపించి ఉంటాయి, ముఖ్యంగా వాయువు.

దేహస్య మధ్యే హృదయం స్థానం తన్మనసః స్మృతమ్ । కృశోఽల్పకేశశ్చపలో బహువాగ్విషమానలః ।। ౨౮౦.

శరీర మధ్యలో హృదయం మనస్సుకు స్థానం అని భావిస్తారు. ఎవరైనా బరువు తక్కువగా, తక్కువ జుట్టుతో, చంచలంగా, ఎక్కువగా మాట్లాడే వాడిగా, అజీర్తితో ఉంటే,

వ్యోమగశ్చ తథా స్వప్నే వాతప్రకృతిరుచ్యతే । అకాలపలితః క్రోధీ ప్రస్వేదీ మధురప్రియః ।। ౨౮౦.

అటువంటి వాడిని వాయు స్వభావం కలవాడిగా అంటారు. అతడు కలలో ఆకాశంలో తిరిగినట్టు అనిపిస్తుంది. అతడికి ముందే జుట్టు తెలుపు అవుతుంది, కోపం ఎక్కువ, చెమట ఎక్కువగా వస్తుంది, తీపి పదార్థాలు ఇష్టపడతాడు.

స్వప్నే చ దీప్తిమత్ప్రేక్షీ పిత్తప్రకృతికో నరః । తామసా రాజసాశ్చైవ సాత్వికాశ్చ తతా స్మృతా ।। ౨౮౦.

కలలో ప్రకాశవంతమైన వస్తువులు కనిపిస్తే, ఆ వ్యక్తి పిత్త స్వభావం కలవాడు. అలాగే, తమస, రజస, సత్త్వ స్వభావాలు కూడా గుర్తించబడ్డాయి.

శుద్ధామ్బుదర్శీ స్వప్నే చ కఫప్రకృతికో నరః । తామసా రాజసాశ్చైవ సాత్వికాశ్చ తథా స్మృతాః ।। ౨౮౦.౩౯ మనుష్యా మునిశార్దూల వాతపిత్తకఫాత్మకాః । రక్తపిత్తం వ్యవాయాచ్చ గురుకర్మ్మప్రవర్త్తనైః ।। ౨౮౦.

కలలో స్వచ్చమైన మేఘాలు కనిపిస్తే, ఆ వ్యక్తి కఫ స్వభావం కలవాడు. తమస, రజస, సత్త్వ స్వభావాలు కూడా అలాగే గుర్తించబడ్డాయి. మహర్షీ! మనుషులు వాయు, పిత్త, కఫ స్వభావాలతో ఉంటారు. రక్తపిత్తం, సంయోగం, బరువైన పనుల వల్ల కూడా ఇవి ప్రభావితం అవుతాయి.