అగ్నిపురాణమ్

ధన్వన్తరిరువాచ శారీరమానసాగన్తుసహజా వ్యాధయో మతాః । శారీరా జ్వరకుష్ఠాద్యాః క్రోధాద్యా మానసా మతాః ।। ౨౮౦.

ధన్వంతరి ఇలా అన్నారు: శరీర సంబంధమైనవి, మానసికమైనవి, బయటి కారణాలవల్ల వచ్చేవి, సహజంగా కలిగేవి — ఇవే వ్యాధులుగా భావించబడతాయి. శరీర సంబంధ వ్యాధుల్లో జ్వరం, చర్మ వ్యాధులు ఉంటాయి; కోపం మొదలైనవాటివల్ల మానసిక వ్యాధులు కలుగుతాయి.

ఆగన్తవో విఘాతోత్థాః సహజాః క్షుజ్జరాదయః । శారీరాగన్తునాశాయ సూర్య్యవారే ఘృతం గుड़మ్ ।। ౨౮౦.

బయటి కారణాల వల్ల గాయాల వల్ల వ్యాధులు వస్తాయి. సహజంగా కలిగేవి ఆకలి, వృద్ధాప్యం. శరీర సంబంధ, బయటి వ్యాధులను పోగొట్టేందుకు ఆదివారం నాడు నెయ్యి, బెల్లం సమర్పించాలి.

లవణం సహిరణ్యఞ్చ విప్రాయాపూపమర్పయేత్ । చన్ద్రే చాభ్యఙ్గదో విప్రే సర్వరోగైః ప్రముచ్యతే ।। ౨౮౦.

ఉప్పు కలిపిన అప్పం, బంగారం బ్రాహ్మణునికి సమర్పించాలి. చంద్రవారంలో బ్రాహ్మణునికి అభ్యంగనం చేయిస్తే అన్ని వ్యాధులు పోతాయి.

తైలం శనైశ్చరే దద్యాదాశ్వినే గోరసాన్నదః । ఘృతేన పయసా లిఙ్గం సంస్నాప్య స్యాద్రుగుజ్ఝితః ।। ౨౮౦.

శనివారం నాడు నూనె ఇవ్వాలి. అశ్విని నక్షత్రంలో పాలు, అన్నం సమర్పించాలి. నెయ్యి, పాలను లింగానికి అభిషేకం చేస్తే వ్యాధులు తొలగిపోతాయి.

గాయత్ర్యా హావయేద్వహ్నౌ దూర్వాన్త్రిమధురాప్లుతామ్ । యస్మిన్ భే వ్యాధిమాప్నోతి తస్మిన్ స్నానం బలిః శుభే ।। ౨౮౦.

గాయత్రి మంత్రంతో మూడు రకాల మధుర పదార్థాల్లో ముంచిన దర్భను అగ్నిలో హోమం చేయాలి. వ్యాధి వచ్చిన చోటే స్నానం చేసి, బలి సమర్పించాలి.

మానసానాం రుజాదీనాం విష్ణోః స్తోత్రం హరం భవేత్ । వాతపిత్తకఫా దోషా ధాతవశ్చ తథా శ్రృణు ।। ౨౮౦.

మానసిక బాధలకు విష్ణువు స్తోత్రం పారదోషం. ఇప్పుడు వాత, పిత్త, కఫ దోషాలు, ధాతువుల గురించి విను.

భుక్తం పక్కాశయాదన్నం ద్విధా యాతి చ సుశ్రుత । అంశేనైకేన కిట్టత్వం రసతాఞ్చాపరేణ చ ।। ౨౮౦.

సుశ్రుతా! తిన్న ఆహారం కడుపులో జీర్ణమై రెండు భాగాలవుతుంది. ఒకటి మలమయ్యే భాగం, మరొకటి రసమయ్యే భాగం.

కిట్టభాగో మలస్తత్ర విణ్మూత్రస్వేదదూషికాః । నాసామలహ్కర్ణమలం తథా దేహమలఞ్చ యత్ ।। ౨౮౦.

మల భాగం వల్ల మలము, మూత్రం, చెమట, ముక్కు, చెవి తదితర శరీర మలాలు ఏర్పడతాయి.

రసభాగాద్రసస్తత్ర సమాచ్ఛోణితతాం వ్రజేత్ । మాంసం రక్తాత్తతో మేదో మేదసోఽస్థ్నశ్చ సమ్భవః ।। ౨౮౦.

రస భాగం వల్ల రసం, ఆ రసం రక్తమవుతుంది. రక్తం వల్ల మాంసం, మాంసం వల్ల మెద, మెద వల్ల ఎముకలు ఏర్పడతాయి.

అస్థనో మజ్జా తతః శుక్రం శుక్రాద్రాగస్తథౌజసః । దేశమార్త్తి బలంశక్తిం కాలం ప్రకృతిమేవ చ ।। ౨౮౦.

ఎముకల నుండి మజ్జ, మజ్జ నుండి వీర్యం, వీర్యం వల్ల కామం, కామం వల్ల తేజస్సు కలుగుతాయి. అలాగే, ప్రాంతం, రూపం, బలం, శక్తి, కాలం, స్వభావం ఇవన్నీ కూడా అంతే.

జ్ఞాత్వా చికిత్సితం కుర్య్యాద్‌భేషజస్య తథా బలమ్ । తిథిం రిక్తాన్త్యజేద్ భౌమం మన్ద్భన్దారుణోగ్రకమ్ ।। ౨౮౦.

వైద్యం చేయాలంటే ముందుగా దాని స్వరూపాన్ని, మందు శక్తిని తెలుసుకోవాలి. రిక్త తిథి, మంగళవారం, మూల, భరణి, కృత్తిక నక్షత్రాల్లో మందు ఇవ్వడం మానాలి.

హరిగోద్విజచన్ద్రార్క్కసురాదీన్ ప్రతిపూజ్య చ । శ్రృణు మన్త్రమిమం విద్వన్ భేషజారమ్భమాచరేత్ ।। ౨౮౦.

హరి, ఆవులు, ద్విజులు, చంద్రుడు, సూర్యుడు, దేవతలను గౌరవంగా పూజించి, ఓ జ్ఞానీ, ఈ మంత్రాన్ని వినిపించు. తరువాత మందు ఇవ్వడం ప్రారంభించాలి.

బ్రహ్మదక్షాశ్విరుద్రేన్ద్రభూచన్ద్రార్క్కాఽనిలానలాః । ఋషయశ్చౌషధిగ్రామా భూతసకఙ్ఘాశ్చ పాన్తు తే ।। ౨౮౦.

బ్రహ్మ, దక్షుడు, అశ్వినీదేవతలు, రుద్రుడు, ఇంద్రుడు, భూమి, చంద్రుడు, సూర్యుడు, వాయువు, అగ్ని, ఋషులు, ఔషధ మొక్కలు, భూతగణాలు, రక్షకులు నిన్ను కాపాడుగాక.

రసాయనమివర్షీణాం దేవానామమృతం యథా । సుధేవోత్తమనాగానాం భైషజ్యమిదమస్తు తే ।। ౨౮౦.

యథా ఋషులకు రసాయనం, దేవతలకు అమృతం, ఉత్తమ నాగులకు శ్రేష్ఠమైన ఔషధం లాగానే, ఈ మందు నీకు కూడా మేలుగా ఉండాలి.

బాతశ్లేష్మాతకో దేశో వహువృక్షో వహూదకః । అనూపఇతివిఖ్యాతో జాఙ్గలస్తద్వివర్జ్జితః ।। ౨౮౦.

ఎక్కడ వాత, శ్లేష్మం ఎక్కువగా ఉంటాయో, ఎక్కువ చెట్లు, ఎక్కువ నీరు ఉంటాయో, ఆ ప్రాంతాన్ని ముద్దుబీటి (మార్షి) అని అంటారు. ఇవి లేని ప్రాంతాన్ని పొడిబీటి (జాంగల) అంటారు.

కిఞ్చిద్వృక్షోదకో దేశస్తథా సాధారణః స్మృతః । జాఙ్గలః పిత్తబహులో మధ్యః సాధారణః స్మృతః ।। ౨౮౦.

కొంతమంది చెట్లు, కొంతమంది నీరు ఉన్న ప్రాంతాన్ని మిశ్రమ ప్రాంతం అంటారు. పొడి ప్రాంతంలో పిత్తం ఎక్కువగా ఉంటుంది. మిశ్రమ ప్రాంతం సమతుల్యంగా ఉంటుంది.

సూక్ష్మః శీతశ్చలో వాయుః పిత్తముష్ణం కటుత్రయమ్ । స్థిరామ్లస్నిగ్ధమధురం బలాశఞ్చ ప్రచక్షతే ।। ౨౮౦.

వాయువు సూక్ష్మంగా, చల్లగా, చలించేది. పిత్తం వేడిగా, మూడు విధాలుగా కారంగా ఉంటుంది. శ్లేష్మం స్థిరంగా, పుల్లగా, మృదువుగా, తీపిగా ఉంటుంది. ఇది బలాన్ని ఇస్తుంది.

వృద్ధిః సమానైరేతేషాం విపరీతైర్విపర్య్యయః । రసాః స్వాద్వమ్లలవణాః శ్లేష్మలా వాయునాశనాః ।। ౨౮౦.

ఒకదానితో ఒకటి పోలిక ఉంటే అవి పెరుగుతాయి, విరుద్ధంగా ఉంటే తగ్గిపోతాయి. తీపి, పులుపు, ఉప్పు రుచులు శ్లేష్మాన్ని పెంచి, వాయువును తగ్గిస్తాయి.

కటుతిక్తకషాయాశ్య వాతలాః శ్లేష్మనాశనాః । కట్‌వమ్‌లలవణా జ్ఞేయాస్తథా పిత్తవివర్ద్ధనాః ।। ౨౮౦.

కారం, చేదు, తూర్పు రుచులు వాయువును పెంచి, శ్లేష్మాన్ని తగ్గిస్తాయి. కారం, పులుపు, ఉప్పు రుచులు పిత్తాన్ని పెంచుతాయని తెలుసుకోవాలి.

తిక్తస్వాదుకషాయాశ్చ తథా పిత్తవినాశనాః । రసస్యైతద్‌గుణం నాస్తి విపాకస్యైతదిష్యతే ।। ౨౮౦.

చేడు, తీపి, తూర్పు రుచులు కూడా పిత్తాన్ని తగ్గిస్తాయి. ఈ లక్షణాలు రుచిలో ఉండవు, జీర్ణానంతర ఫలితంలో ఉంటాయని చెప్పబడింది.

వీర్య్యోష్ణాః కఫవాతఘ్నాః శీతాః పిత్తవినాశనాః । ప్రభావతస్తథా కర్మ్మ తే కుర్వన్తి చ సుశ్రుత ।। ౨౮౦.

వేడి శక్తి ఉన్నవి శ్లేష్మం, వాయువును తగ్గిస్తాయి. చల్లటి శక్తి ఉన్నవి పిత్తాన్ని తగ్గిస్తాయి. వాటి స్వభావం, చర్య వల్ల ఫలితాలు కలుగుతాయి, ఓ సుశ్రుతా.

శిశిరే చ వసన్తే చ నిదాఘే చ తథా క్రమాత్ । చయప్రకోపప్రశమాః కఫస్య తు ప్రకీర్త్తితాః ।। ౨౮౦.

చలికాలం, వసంతం, గ్రీష్మం—ఈ క్రమంలో శ్లేష్మం పెరగడం, ముద్రించడం, తగ్గడం జరుగుతాయని చెప్పబడింది.

నిదాఘవర్షారాత్రౌ చ తథా శరది సుశ్రుత । చయప్రకోపప్రశమాః పవనస్య ప్రకీర్త్తితాః ।। ౨౮౦.

గ్రీష్మం, వర్షాకాలం, రాత్రి, శరదృతువులో వాయువు పెరగడం, ముద్రించడం, తగ్గడం జరుగుతాయని చెప్పబడింది, ఓ సుశ్రుతా.

మేఘకాలే చ శరది హేమన్తే చ యథాక్రమాత్ । చయప్రకోపప్రశమాస్తథా పిత్తస్య కీర్త్తితాః ।। ౨౮౦.

మేఘకాలం, శరదృతువు, హేమంతం—ఈ క్రమంలో పిత్తం పెరగడం, ముద్రించడం, తగ్గడం జరుగుతాయని చెప్పబడింది.

వర్షాదయో విసర్గాస్తు హేమన్తాద్యాస్తథా త్రయః । శిశిరాద్యాస్తథాదానం గ్రీష్మాన్తా ఋతవస్త్రయః ।। ౨౮౦.

వర్షాకాలం మొదలైన మూడు ఋతువులు విడుదల లక్షణం కలవే. హేమంతం మొదలైన మూడు కూడా అలాగే. శిశిరం మొదలుకొని గ్రీష్మాంతం వరకు మూడు ఋతువులు గ్రహణ లక్షణం కలవే.

సౌమ్యో విసర్గస్త్వాదానమాగ్నేయం పరికీర్త్తితమ్ । వర్షాదీస్త్రీనృతూన్ సోమశ్చరన్ పర్య్యాయశో రసాన్ ।। ౨౮౦.

చంద్రుని ప్రభావం విడుదల చేసేలా ఉంటుంది, సూర్యునిది గ్రహణం చేసేలా ఉంటుంది. వర్షాకాలం మొదలైన మూడు ఋతువుల్లో చంద్రుడు మారుమారుగా రుచులను కలిగిస్తాడు.

జనయత్యమ్లలవణమధురాంస్త్రీన్ యథాక్రమమ్ । శిశిరాదీనృతూనర్కశ్చరన్ పర్య్యాయశో రసాన్ ।। ౨౮౦.

ఆయన క్రమంగా పులుపు, ఉప్పు, తీపి రుచులను కలిగిస్తాడు. శిశిరం మొదలైన ఋతువుల్లో సూర్యుడు మారుమారుగా రుచులను కలిగిస్తాడు.

వివర్ద్ధయేత్తథా తిక్తకషాయకటుకాన్ క్రమాత్ । యథా రజన్యో వర్ద్ధన్తే బలమేకం హి వర్ద్ధతే ।। ౨౮౦.

తీవ్రమైన, కషాయమైన, మసాలా రుచులను క్రమంగా పెంచాలి. ఇవి శరీరంలోని దోషాలు పెరిగేలా చేస్తాయి. ఒకటి పెరిగితే, మిగతావి కూడా పెరుగుతాయి.

క్రమశోఽథ మనుష్యాణాం హీయమానాసు హీయతే । రాత్రిభుక్తదినానాఞ్చ వయసశ్చ తథైవ చ ।। ౨౮౦.

మనుషులలో దోషాలు తగ్గిపోతే, అవి కూడా క్రమంగా తగ్గిపోతాయి. అలాగే, రాత్రులు, పగళ్ళు, వయస్సు కూడా తగ్గిపోతాయి.