అగ్నిపురాణమ్

తథా శూచ్యుపచారశ్చ బలికర్మ విశేషతః । సూతికా చ తథా రక్షా ప్రాణినాన్తు సదా హితా ।। ౨౭౯.

అలాగే శుభ్రత, ప్రత్యేకంగా బలి క్రతువులు చేయడం ముఖ్యమైనవి. ప్రసూతి స్త్రీలకు రక్షణ కల్పించడం అన్ని ప్రాణులకు ఎప్పుడూ మేలు చేస్తుంది.

భక్షణం నిమ్బపత్రాణాం సర్పదష్టస్య భేషజమ్ । తాలనిమ్బదలఙ్కేశ్యం జీర్ణన్తైలం యవా ఘృతమ్ ।। ౨౭౯.

చెడు పాము కాటు తగిలినవారికి వేప ఆకులు తినడం మంచిది. అలాగే తాళపాక, వేప ఆకులు, పాత నూనె, యవలు, నెయ్యి కలిపి పట్టినా ప్రయోజనం కలుగుతుంది.

ధూపో వృశ్చికదష్టస్య శిఖిపత్రఘృతేన వా । అర్కక్షీరేణ సంపిష్టం లోపా వీజం పలాశజం ।। ౨౭౯.

చీమ కాటు బాధకు నెమలి రెక్కతో చేసిన నెయ్యిని ధూపం వేయడం లేదా అర్కపాలుతో కలిపిన తామర గింజ, మోదుగ గింజల ముద్దను పట్టడం మంచిది.

వృశ్చికార్త్తస్య కృష్ణా వా శివా చ ఫలసంయుతా । అర్కక్షీరం లితం తైల పలలఞ్చ గుड़ం సమమ్ ।। ౨౭౯.

చీమ కాటు బాధకు మక్కల చెట్టు లేదా శివా మొక్క పండుతో కలిపి, అర్కపాలు, నూనె, మట్టి, బెల్లం సమానంగా కలిపి పట్టినా ఉపశమనం కలుగుతుంది.

పానాజ్జయతి దుర్బారం శ్వవిషం శీఘ్రమేవ తు । పీత్వా మూలం త్రివృత్తుల్యం తణ్డులీయస్య సర్పిషా ।। ౨౭౯.

పిచ్చికుక్క కాటు వల్ల కలిగే తీవ్రమైన విషాన్ని తండులీయ మూలాన్ని త్రివృత్తుతో సమానంగా నెయ్యితో కలిపి తాగితే త్వరగా జయించవచ్చు.

సర్పకీటవిషాణ్యాశు జయత్యతిబలాన్యపి । చన్దనం పద్మకఙ్కుష్ఠం తలామ్బూశీరపాటలాః ।। ౨౭౯.

పాములు, పురుగుల విషం ఎంత బలమైనదైనా, చందనం, పద్మక, కుష్ట, తాళపాక, ఉసిర, పటల వంటి ఔషధాలతో త్వరగా పోతుంది.

నిర్గుణ్డీ శారివా సేలుర్లూతావిషహరో గదః । శిరోవిరేచనం శస్తం గుड़నాగరకం ద్విజ ।। ౨౭౯.

నిర్గుండి, శారివ, సెలు, లూతా వంటి మొక్కలు విషానికి మందు. తల శుద్ధికి బెల్లం, శుంఠి చాలా మంచివి, ఓ ద్విజుడా.

స్నేహపానే తథా వస్తౌ తైలం ఘృతమనుత్తమమ్ । స్వేదనీయః పరో వహ్నిః శీతామ్భః స్తమ్భనం పరమ్ ।। ౨౭౯.

అభ్యంతరంగా నూనె, నెయ్యి తాగడం, వాస్తి చేయడం ఉత్తమం. బాగా వేడి వేడి ఆవిరి ఇవ్వడం మంచిది. చల్లని నీరు అడ్డుకునే ఔషధంగా ఉపయోగపడుతుంది.

త్రివృద్ధి రేచనే శ్రేష్ఠా వమనే మదనం తథా । వస్తిర్విరేకో వమనం తైలం సర్పిస్తథా మధు ।। ౨౭౯.

వాంతికి త్రివృత్తు ఉత్తమం, వాంతికి మదన ఫలం మంచిది. వాస్తి, శుద్ధి, వాంతి, నూనె, నెయ్యి, తేనె వీటిని అవసరానికి అనుసరించి వాడాలి.

వాతపిత్తబలాశానాం క్రమేణ పరమౌషధం ।। ౨౭౯.

వాత, పిత్త, కఫ దోషాలకు ఇవే అత్యుత్తమ ఔషధాలు. వాటిని క్రమంగా వాడాలి.

ధన్వన్తరిరువాచ శారీరమానసాగన్తుసహజా వ్యాధయో మతాః । శారీరా జ్వరకుష్ఠాద్యాః క్రోధాద్యా మానసా మతాః ।। ౨౮౦.

ధన్వంతరి ఇలా అన్నారు: శరీర సంబంధమైనవి, మానసికమైనవి, బయటి కారణాలవల్ల వచ్చేవి, సహజంగా కలిగేవి — ఇవే వ్యాధులుగా భావించబడతాయి. శరీర సంబంధ వ్యాధుల్లో జ్వరం, చర్మ వ్యాధులు ఉంటాయి; కోపం మొదలైనవాటివల్ల మానసిక వ్యాధులు కలుగుతాయి.

ఆగన్తవో విఘాతోత్థాః సహజాః క్షుజ్జరాదయః । శారీరాగన్తునాశాయ సూర్య్యవారే ఘృతం గుड़మ్ ।। ౨౮౦.

బయటి కారణాల వల్ల గాయాల వల్ల వ్యాధులు వస్తాయి. సహజంగా కలిగేవి ఆకలి, వృద్ధాప్యం. శరీర సంబంధ, బయటి వ్యాధులను పోగొట్టేందుకు ఆదివారం నాడు నెయ్యి, బెల్లం సమర్పించాలి.

లవణం సహిరణ్యఞ్చ విప్రాయాపూపమర్పయేత్ । చన్ద్రే చాభ్యఙ్గదో విప్రే సర్వరోగైః ప్రముచ్యతే ।। ౨౮౦.

ఉప్పు కలిపిన అప్పం, బంగారం బ్రాహ్మణునికి సమర్పించాలి. చంద్రవారంలో బ్రాహ్మణునికి అభ్యంగనం చేయిస్తే అన్ని వ్యాధులు పోతాయి.

తైలం శనైశ్చరే దద్యాదాశ్వినే గోరసాన్నదః । ఘృతేన పయసా లిఙ్గం సంస్నాప్య స్యాద్రుగుజ్ఝితః ।। ౨౮౦.

శనివారం నాడు నూనె ఇవ్వాలి. అశ్విని నక్షత్రంలో పాలు, అన్నం సమర్పించాలి. నెయ్యి, పాలను లింగానికి అభిషేకం చేస్తే వ్యాధులు తొలగిపోతాయి.

గాయత్ర్యా హావయేద్వహ్నౌ దూర్వాన్త్రిమధురాప్లుతామ్ । యస్మిన్ భే వ్యాధిమాప్నోతి తస్మిన్ స్నానం బలిః శుభే ।। ౨౮౦.

గాయత్రి మంత్రంతో మూడు రకాల మధుర పదార్థాల్లో ముంచిన దర్భను అగ్నిలో హోమం చేయాలి. వ్యాధి వచ్చిన చోటే స్నానం చేసి, బలి సమర్పించాలి.

మానసానాం రుజాదీనాం విష్ణోః స్తోత్రం హరం భవేత్ । వాతపిత్తకఫా దోషా ధాతవశ్చ తథా శ్రృణు ।। ౨౮౦.

మానసిక బాధలకు విష్ణువు స్తోత్రం పారదోషం. ఇప్పుడు వాత, పిత్త, కఫ దోషాలు, ధాతువుల గురించి విను.

భుక్తం పక్కాశయాదన్నం ద్విధా యాతి చ సుశ్రుత । అంశేనైకేన కిట్టత్వం రసతాఞ్చాపరేణ చ ।। ౨౮౦.

సుశ్రుతా! తిన్న ఆహారం కడుపులో జీర్ణమై రెండు భాగాలవుతుంది. ఒకటి మలమయ్యే భాగం, మరొకటి రసమయ్యే భాగం.

కిట్టభాగో మలస్తత్ర విణ్మూత్రస్వేదదూషికాః । నాసామలహ్కర్ణమలం తథా దేహమలఞ్చ యత్ ।। ౨౮౦.

మల భాగం వల్ల మలము, మూత్రం, చెమట, ముక్కు, చెవి తదితర శరీర మలాలు ఏర్పడతాయి.

రసభాగాద్రసస్తత్ర సమాచ్ఛోణితతాం వ్రజేత్ । మాంసం రక్తాత్తతో మేదో మేదసోఽస్థ్నశ్చ సమ్భవః ।। ౨౮౦.

రస భాగం వల్ల రసం, ఆ రసం రక్తమవుతుంది. రక్తం వల్ల మాంసం, మాంసం వల్ల మెద, మెద వల్ల ఎముకలు ఏర్పడతాయి.

అస్థనో మజ్జా తతః శుక్రం శుక్రాద్రాగస్తథౌజసః । దేశమార్త్తి బలంశక్తిం కాలం ప్రకృతిమేవ చ ।। ౨౮౦.

ఎముకల నుండి మజ్జ, మజ్జ నుండి వీర్యం, వీర్యం వల్ల కామం, కామం వల్ల తేజస్సు కలుగుతాయి. అలాగే, ప్రాంతం, రూపం, బలం, శక్తి, కాలం, స్వభావం ఇవన్నీ కూడా అంతే.

జ్ఞాత్వా చికిత్సితం కుర్య్యాద్‌భేషజస్య తథా బలమ్ । తిథిం రిక్తాన్త్యజేద్ భౌమం మన్ద్భన్దారుణోగ్రకమ్ ।। ౨౮౦.

వైద్యం చేయాలంటే ముందుగా దాని స్వరూపాన్ని, మందు శక్తిని తెలుసుకోవాలి. రిక్త తిథి, మంగళవారం, మూల, భరణి, కృత్తిక నక్షత్రాల్లో మందు ఇవ్వడం మానాలి.

హరిగోద్విజచన్ద్రార్క్కసురాదీన్ ప్రతిపూజ్య చ । శ్రృణు మన్త్రమిమం విద్వన్ భేషజారమ్భమాచరేత్ ।। ౨౮౦.

హరి, ఆవులు, ద్విజులు, చంద్రుడు, సూర్యుడు, దేవతలను గౌరవంగా పూజించి, ఓ జ్ఞానీ, ఈ మంత్రాన్ని వినిపించు. తరువాత మందు ఇవ్వడం ప్రారంభించాలి.

బ్రహ్మదక్షాశ్విరుద్రేన్ద్రభూచన్ద్రార్క్కాఽనిలానలాః । ఋషయశ్చౌషధిగ్రామా భూతసకఙ్ఘాశ్చ పాన్తు తే ।। ౨౮౦.

బ్రహ్మ, దక్షుడు, అశ్వినీదేవతలు, రుద్రుడు, ఇంద్రుడు, భూమి, చంద్రుడు, సూర్యుడు, వాయువు, అగ్ని, ఋషులు, ఔషధ మొక్కలు, భూతగణాలు, రక్షకులు నిన్ను కాపాడుగాక.

రసాయనమివర్షీణాం దేవానామమృతం యథా । సుధేవోత్తమనాగానాం భైషజ్యమిదమస్తు తే ।। ౨౮౦.

యథా ఋషులకు రసాయనం, దేవతలకు అమృతం, ఉత్తమ నాగులకు శ్రేష్ఠమైన ఔషధం లాగానే, ఈ మందు నీకు కూడా మేలుగా ఉండాలి.

బాతశ్లేష్మాతకో దేశో వహువృక్షో వహూదకః । అనూపఇతివిఖ్యాతో జాఙ్గలస్తద్వివర్జ్జితః ।। ౨౮౦.

ఎక్కడ వాత, శ్లేష్మం ఎక్కువగా ఉంటాయో, ఎక్కువ చెట్లు, ఎక్కువ నీరు ఉంటాయో, ఆ ప్రాంతాన్ని ముద్దుబీటి (మార్షి) అని అంటారు. ఇవి లేని ప్రాంతాన్ని పొడిబీటి (జాంగల) అంటారు.

కిఞ్చిద్వృక్షోదకో దేశస్తథా సాధారణః స్మృతః । జాఙ్గలః పిత్తబహులో మధ్యః సాధారణః స్మృతః ।। ౨౮౦.

కొంతమంది చెట్లు, కొంతమంది నీరు ఉన్న ప్రాంతాన్ని మిశ్రమ ప్రాంతం అంటారు. పొడి ప్రాంతంలో పిత్తం ఎక్కువగా ఉంటుంది. మిశ్రమ ప్రాంతం సమతుల్యంగా ఉంటుంది.

సూక్ష్మః శీతశ్చలో వాయుః పిత్తముష్ణం కటుత్రయమ్ । స్థిరామ్లస్నిగ్ధమధురం బలాశఞ్చ ప్రచక్షతే ।। ౨౮౦.

వాయువు సూక్ష్మంగా, చల్లగా, చలించేది. పిత్తం వేడిగా, మూడు విధాలుగా కారంగా ఉంటుంది. శ్లేష్మం స్థిరంగా, పుల్లగా, మృదువుగా, తీపిగా ఉంటుంది. ఇది బలాన్ని ఇస్తుంది.

వృద్ధిః సమానైరేతేషాం విపరీతైర్విపర్య్యయః । రసాః స్వాద్వమ్లలవణాః శ్లేష్మలా వాయునాశనాః ।। ౨౮౦.

ఒకదానితో ఒకటి పోలిక ఉంటే అవి పెరుగుతాయి, విరుద్ధంగా ఉంటే తగ్గిపోతాయి. తీపి, పులుపు, ఉప్పు రుచులు శ్లేష్మాన్ని పెంచి, వాయువును తగ్గిస్తాయి.

కటుతిక్తకషాయాశ్య వాతలాః శ్లేష్మనాశనాః । కట్‌వమ్‌లలవణా జ్ఞేయాస్తథా పిత్తవివర్ద్ధనాః ।। ౨౮౦.

కారం, చేదు, తూర్పు రుచులు వాయువును పెంచి, శ్లేష్మాన్ని తగ్గిస్తాయి. కారం, పులుపు, ఉప్పు రుచులు పిత్తాన్ని పెంచుతాయని తెలుసుకోవాలి.