అగ్నిపురాణమ్

ప్రకీర్ణకః పునర్జ్ఞేయో వ్యవహారో నిరాశ్రయః । క్రియాబేదాన్మనుష్యాణాం శతశాఖో నిగద్యతే ।। ౨౫౩.

ఏ విభాగానికి చెందని వివిధ రకాల వ్యవహారాలను ప్రాకృతికంగా పరిగణించాలి. మానవ చర్యలకు వందలాది శాఖలు ఉంటాయని అంటారు.

వ్యవహారోఽష్టాదశపదస్తేషాం భేదోఽథ వై శతమ్ । క్రియాభేదాన్మనుష్యాణాం శతశాఖో నిగద్యతే ।। ౨౫౩.

వ్యవహారాలు పదిహేను రకాలుగా ఉంటాయి. ప్రతి ఒక్కదానికి మానవ చర్యల ప్రకారం వంద ఉపవిభాగాలు ఉంటాయని చెప్పబడింది.

వ్యవహారాన్నృపః పశ్యేజ్ జ్ఞానివిప్రైరకోపనః । శత్రుమిత్రసమాః సభ్యా అలోభాః శ్రుతివేదినః ।। ౨౫౩.

రాజు వివాదాలను జ్ఞానమున్న, శాంతంగా ఉండే బ్రాహ్మణులతో, శత్రు–మిత్ర భావం లేకుండా, లోభం లేని, వేదాలు తెలిసిన సభ్యులతో విచారించాలి.

అపశ్యతా౧ కార్య్యవశాత్ సభ్యైర్విప్రం నియోజయేత్ । రాగాల్లోభాద్‌భయాద్వాపి స్మృత్యపేతాదికారిణః ।। ౨౫౩.

సభ్యులకు ఏదైనా కారణంగా విషయాన్ని తెలుసుకోలేకపోతే, వారు ఒక బ్రాహ్మణుణ్ణి నియమించాలి. కానీ, కోపం, లోభం, భయం వల్ల లేదా ధర్మాన్ని విస్మరించే వారిని నియమించకూడదు.

సభ్యాః పృథక్ పృథగ్ దణ్డ్యా వివాదాద్‌ద్విగుణో దమః । స్మృత్యాచారవ్యపేతేన మార్గేణ ధర్షితః పరైః ।। ౨౫౩.

సభ్యులు వ్యక్తిగతంగా లేదా సమూహంగా వివాదంలో తప్పు చేస్తే, వారికి రెండింతల శిక్ష విధించాలి. వారు ధర్మాచారాలకు విరుద్ధంగా, ఇతరుల ప్రభావంతో పనిచేస్తే కూడా ఇదే విధంగా శిక్షించాలి.

ఆవేదయతి యద్రాజ్ఞే వ్యవహారపదం హి తత్। ప్రత్యర్థినోఽగ్రతో లేఖ్యం యథా వేదితమర్థినా ।। ౨౫౩.

రాజుకు ఏ విషయం తెలియజేస్తే, దానినే వ్యవహారంగా పరిగణించాలి. ప్రతివాదికి సంబంధించిన వివరాలు, వాదిన చెప్పిన విధంగా రాయాలి.

సమామాసతదర్ద్ధాహర్నామజాత్యాదిచిహ్నితమ్ । శ్రుతార్థస్యోత్తరం లేఖ్యం పూర్వావేదకసన్నిధౌ ।। ౨౫౩.

విషయాన్ని స్పష్టంగా విని, తేదీ, పేరు, జాతి మొదలైన వివరాలతో, మొదట చెప్పినవారి సమక్షంలో సమాధానం రాయాలి.

తతోఽర్థీ లేఖయేత్సద్యః ప్రతిజ్ఞాతార్థసాధనమ్ । తత్సిద్ధౌ సిద్ధిమాప్నోతి విపరీతమతోఽన్యథా ।। ౨౫౩.

ఆ తరువాత, కోరినవాడు తాను ప్రతిజ్ఞ చేసిన విషయాన్ని సాధించడానికి ఏ మార్గాలు తీసుకుంటాడో వెంటనే రాయాలి. ఆ పని పూర్తయితే విజయం లభిస్తుంది; లేకపోతే విఫలమవుతాడు.

చతుష్పాద్వ్యవహారోయం వివాదేషూపదర్శితః । అభియోగమనిస్తీర్య్యనైనం ప్రత్యబియోజయేత్ ।। ౨౫౩.

ఇలాంటి వివాదాల్లో ఈ నాలుగు విధానాలు పాటించాలి. అభియోగాన్ని పూర్తిగా వివరించిన తరువాత, దానికి తగిన విధంగా ప్రత్యుత్తరం ఇవ్వాలి.

అభియుక్తఞ్చ నాన్యేన త్యక్తం విప్రకృతిం నయేత్ । కుర్య్యాత్ ప్రత్యభియోగన్తు కలహే సాహసేషు చ ।। ౨౫౩.

ఎవరైనా అభియోగానికి లోనయ్యాక, తప్పు చేయకపోతే వేరే వాళ్ల ద్వారా తీసుకెళ్లరాదు. కానీ గొడవలు లేదా దౌర్జన్యాల్లో మాత్రం ప్రతివాదాన్ని చేయాలి.

ఉభయోః ప్రతిభూర్గ్రాహ్యః సమర్థః కార్య్యనిర్గయే । నిహ్నవే భావితో దద్యాద్ధనం రాజ్ఞే తు తత్సమమ్ ।। ౨౫౩.

ఇద్దరి నుండి కూడా నమ్మకమైన వ్యక్తిని హామీగా తీసుకోవాలి. ఏదైనా దాచిపెట్టినట్టు అనుమానం వస్తే, ఆ హామీదారు రాజుకు సమానంగా ధనం చెల్లించాలి.

మిథ్యాభియోగాద్ ద్విగుణమభియోగాద్ధనం హరేత్ । సాహసస్తేయపారుష్యేష్వభిశాపాత్యయే స్త్రియాః ।। ౨౫౩.

అబద్ధంగా అభియోగం చేస్తే, చెప్పిన మొత్తానికి రెట్టింపు జరిమానా వసూలు చేయాలి. దౌర్జన్యం, దొంగతనం, దుర్వాక్యం, శాపాలు లేదా స్త్రీలకు సంబంధించిన తప్పుల విషయంలో నిబంధనల ప్రకారం శిక్షించాలి.

విచారయేత్యద్య ఏవ కాలోఽన్యత్రేఛయా స్మృతః । దేశదేశాన్తరం యాతి సృక్కణీ పరిలేఢి చ ।। ౨౫౩.

ఎవరైనా 'ఇప్పుడే విచారించండి' అని చెప్పితే వెంటనే విచారణ జరగాలి. లేకపోతే, అతడు వేరే ఊరికి వెళ్ళినా లేదా పెదవులు నాకినా, అతని ఇష్టానుసారం సమయం నిర్ణయించబడుతుంది.

లలాటం స్విద్యతే చాస్య ముఖవైవర్ణ్యమేవ చ । స్వభావాద్వికృతం గచ్ఛేన్మనోవాక్‌కాయకర్మభిః ।। ౨౫౩.

అతని నొసలు చెమటపడుతుంది, ముఖం రంగు కోల్పోతుంది. సహజంగా మనస్సు, మాట, శరీరచర్యల్లో అస్థిరత కనిపిస్తుంది.

అభియోగేఽథ వా సాక్ష్యే వాగ్దుష్టం పరికీర్త్తితః । సన్దిగ్ధార్థం స్వతన్త్రో యః సాధయేద్యశ్చ నిష్పతేత్ ।। ౨౫౩.

అభియోగంలో లేదా సాక్ష్యంలో ఎవరి మాటలు తప్పుగా ఉంటే, వారిని అలా ప్రకటించాలి. ఎవరు స్వతంత్రంగా సందేహాస్పద విషయాన్ని పరిష్కరించగలిగితే లేదా తప్పుకుంటే, వారిని గుర్తించాలి.

న చాహూతో వదేత్ కిఞ్చిద్ధనీ దణ్డ్యశ్చ స స్మృతః । సాక్షిషూభయతః సత్సు సాక్షిణః పూర్వవాదినః ।। ౨౫౩.

పిలవబడిన అప్పుదారు ఏమీ మాట్లాడకపోతే, అతడిని శిక్షించాలి. రెండు పక్షాల్లో సాక్షులు ఉన్నప్పుడు, ముందుగా అభియోగదారు సాక్షులు మాట్లాడాలి.

పూర్వపక్షేఽధరీభూతే భవన్త్యుత్తరవాదినః । సగణశ్చేద్వివాదః స్యాత్తత్ర హీనన్తు దాపయేత్ ।। ౨౫౩.

మొదటి వాదన నిరూపించలేకపోతే, తరువాతి పక్షం మాట్లాడాలి. ఒక సమూహంలో వివాదమైతే, లోపం ఉన్నవాడు చెల్లించాలి.

దత్తం పణం వసుఞ్చైవ ధనినో ధనమేవ చ। ఛలన్నిరస్య దూతేన వ్యవహారాన్నయేన్నృపః ।। ౨౫౩.

ఇచ్చిన డబ్బు, వస్తువులు లేదా అప్పు ఎవరో తిరస్కరించితే, రాజు దూత ద్వారా వాటిని తిరిగి పొందాలి.

భూతమప్యర్థమప్యస్తం హీయతే వ్యవహారతః । నిహ్నతే నిఖిలానేకమేకదేశవిభావితమ్ ।। ౨౫౩.

నిజమైన లేదా గతంలో జరిగిన విషయమయినా, వ్య‌వ‌హారంలో పూర్తిగా తిరస్కరించబడినా, ఒప్పుకున్నా, కొంత భాగం మాత్రమే నిరూపించబడినా, అది కోల్పోవచ్చు.

దాప్యః సర్వాన్నృపేణార్థాన్న గ్రాహ్యస్త్వనివేదితః । స్మృత్యోర్విరోధే న్యాయస్తు బలవాన్ వ్యవహారతః ।। ౨౫౩.

రాజు అన్ని విషయాల్లో చెల్లింపులు చేయించాలి. కానీ తెలియజేయని విషయాల్లో కాదు. స్మృతి, న్యాయం రెండింటిలో విరుద్ధత వస్తే, వ్య‌వ‌హారాల్లో న్యాయమే ప్రాముఖ్యం.

ప్రమాణం లిఖితం భుక్తిః సాక్షిణశ్చేతి కీర్త్తితమ్ ।। ౨౫౩.

రాతపూర్వక సాక్ష్యం, స్వాధీనత, సాక్షులు — ఇవే ప్రమాణాలుగా చెప్పబడ్డాయి.

ఏషామన్యతమాభావే దివ్యాన్యతమముచ్యతే । సర్వేష్వేవ వివాదేషు బలవత్యుత్తరా క్రియా ।। ౨౫౩.

ఇవేవీ లేనప్పుడు పరీక్ష విధించాలి. అన్ని వివాదాల్లో ప్రత్యుత్తరం ఎక్కువ బలం కలిగిఉంటుంది.

ఆధౌ ప్రతిగ్రహే క్రీతే యూర్వా తు బలవత్తరా । పశ్యతో బ్రువతో భూమేర్హానిర్వింశతివార్షికీ ।। ౨౫౩.

అప్పు, స్వీకారం లేదా కొనుగోలులో కొత్తదే బలమైనది. భూమి విషయంలో, యజమాని చూస్తున్నా, చెప్పినా, ఇరవై సంవత్సరాల తర్వాత హక్కు పోతుంది.

పరేణ భుజ్యమానా యా ధనస్య దశవార్షికీ । ఆధిసీమోపనిఃక్షేపజడవాచలధనైర్వినా ।। ౨౫౩.

వేరే వారు పదేళ్లు ఉపయోగించిన ధనం విషయంలో, అప్పు, సరిహద్దు, జమా, స్థిరాస్తి తప్ప మిగతా వాటికి ఇది వర్తిస్తుంది.

తథోపనిధిరాజస్త్రీశ్రోత్రియాణాం ధనైరపి । ఆధ్యాదీనాం విహర్తారం ధనినే దాపయేద్ధనం ।। ౨౫౩.

అలాగే, రాజు, స్త్రీలు, బ్రాహ్మణుల డబ్బు, అప్పు, జమా వంటి వాటిని దుర్వినియోగం చేసినవాడు యజమానికి తిరిగి చెల్లించాలి.

దణ్డ్య చ తత్సమం రాజ్ఞే శక్త్యపేక్ష్యమథాపి వా । ఆగమోప్యధికో భుక్తిం వినా పూర్వక్రమాగతాం ।। ౨౫౩.

శిక్షార్హుడు రాజుకు తీసుకున్నంత మొత్తాన్ని తిరిగి చెల్లించాలి, లేకపోతే ఎంత సాధ్యమో అంత ఇవ్వాలి. పూర్వం తన వద్ద లేని అదనపు లాభం ఉంటే, అది కూడా ఇవ్వాలి.

ఆగమోపి బలన్నైవ భుక్తిః స్తోకాపి యత్ర న । ఆగమేన విశుద్ధేన భోగో యాతి ప్రమాణతామ్ ।। ౨౫౩.

సాక్ష్యం ఉన్నా, కొంతమంది కూడా అనుభవించని చోట అది బలంగా పరిగణించబడదు. స్వచ్ఛమైన సాక్ష్యంతో మాత్రమే అనుభవానికి ప్రామాణికత వస్తుంది.

అవిశుద్ధాగమో భోగః ప్రామాణ్యం నాధిగచ్ఛతి। ఆగమస్తు కృతో యేన సోబియుక్తస్తముద్ధరేత్ ।। ౨౫౩.

కలుషితమైన సాక్ష్యంతో వచ్చిన అనుభవానికి ప్రాముఖ్యత ఉండదు. ఎవడు సాక్ష్యాన్ని సృష్టించి, దానిలో పాల్గొన్నాడో, అతడు దాన్ని తిరిగి ఇవ్వాలి.

న తత్సుతస్తఃసుతో వా భుక్తిస్తత్ర గరీయసీ । యోభియుక్తః పరేతః స్యాత్ తస్య ఋక్‌థాత్తముద్ధరేత్ ।। ౨౫౩.

ఆ సందర్భంలో కుమారుడు గానీ, మనవడు గానీ ఎక్కువ హక్కు పొందరు. కానీ ఎవరో ఇతరుడు పాల్గొని మరణిస్తే, అతని ఆస్తి నుండి వాటాను తిరిగి ఇవ్వాలి.