అగ్నిపురాణమ్

విక్రీయ పణ్యం మూల్యేన క్రేత్రే యఞ్చ న దీయతే । విక్రీయాసమ్ప్రదానన్తద్వివాదపదముచ్యతే ।। ౨౫౩.

ఒక వస్తువు అమ్మిన తర్వాత, దానికి తగిన డబ్బు అమ్మినవారికి ఇవ్వకపోతే, అది అమ్మకం తర్వాత డబ్బు ఇవ్వని విషయంపై వివాదంగా పరిగణించాలి.

క్రీత్వా మూల్యేన యత్పణ్యం క్రేతా న బహు మన్యతే । క్రీత్వా మూల్యేన యత్ పణ్యం దుష్క్రీతం మన్యతేక్రయీ ।। ౨౫౩.

కొనుగోలుదారు డబ్బు ఇచ్చి వస్తువు కొనుగోలు చేసిన తర్వాత, దాని మీద అసంతృప్తిగా భావిస్తే లేదా అది లోపభూయిష్టమని అనుకుంటే, అది తప్పుగా అమ్మిన విషయంపై వివాదంగా పరిగణించాలి.

పాఖణ్డనైగమాదీనాం స్థితిః సమయ ఉచ్యతే । సమయస్యానపాకర్మ తద్వివాదపదం స్మృతమ్ ।। ౨౫౩.

పాకండులు, వ్యాపారులు మొదలైనవారి మధ్య ఉన్న ఒప్పందాలను నియమాలు అంటారు. అలాంటి ఒప్పందాలను ఉల్లంఘిస్తే, అది వివాదానికి కారణమవుతుంది.

సేతుకేదారమర్య్యాదావికృష్టాకృష్టనిశ్చయాః । శేత్రాధికారే యత్ర స్యుర్వివాదః క్షేత్రజస్తు సః ।। ౨౫౩.

సీమలు, చెరువుల గట్టులు, పొలాల హద్దులు, సాగు భూమి-పాడుబడిన భూమి వగైరాలపై వివాదం ఉంటే, దాన్ని భూమి సంబంధమైన వివాదంగా పరిగణించాలి.

వైవాహికో విధిః స్త్రీణం యత్ర పుంసాఞ్చ కీర్త్త్యతే । స్త్రీపుంసంయోగసంజ్ఞన్తు తద్వివాదపదం స్మృతమ్ ।। ౨౫౩.

స్త్రీ-పురుషుల వివాహ నియమాల గురించి మాట్లాడినప్పుడు, అది స్త్రీపురుషుల సంబంధంపై వివాదంగా పరిగణించాలి.

విభాగోర్థస్య పైత్రస్య పుత్రైర్యస్తు ప్రకల్ప్యతే । దాయభాగమితి ప్రోక్తం వివాదపదముచ్యతే ।। ౨౫౩.

పిల్లలు పితృసంపదను పంచుకునే సందర్భంలో, దాన్ని వారసత్వపు భాగస్వామ్యంపై వివాదంగా పరిగణించాలి.

సహసా క్రియతే కర్మ్మ యత్ కిఞ్చిత్ బలదర్పితైః । తత్ సాహసమితి ప్రోక్తం వివాదపదముచ్యతే ।। ౨౫౩.

ఎవరైనా బలవంతంగా లేదా అహంకారంతో ఏదైనా పని హఠాత్తుగా చేస్తే, దాన్ని దౌర్జన్యంగా చేసిన చర్యగా, వివాదానికి కారణంగా పరిగణించాలి.

దేశజాతికులాదీనామాక్రోశత్యఙ్గసంయుతమ్ । యద్వచః ప్రతికూలార్థం వాక్పారుష్యం తదుచ్యతే ।। ౨౫౩.

దేశం, జాతి, వంశం మొదలైన వాటిని అవమానపరిచే మాటలు, ఇతరులను కించపరిచే విధంగా మాట్లాడితే, దాన్ని మాటల దుర్వినియోగంగా పరిగణించాలి.

పరగాత్రేష్వభిద్రోహో హస్తపాదాయుధాదిభిః । అగ్న్యాదిభిశ్చోపఘాతైర్దణ్డపారుష్యముచ్యతే ।। ౨౫౩.

ఇతరుల శరీరంపై చేతులు, కాళ్లు, ఆయుధాలు లేదా అగ్ని వంటివాటితో దాడి చేస్తే, దాన్ని శారీరక దుర్వినియోగంగా పరిగణించాలి.

అక్షవర్జ్జశలాకాద్యైర్దైవతం ద్యూతభుచ్యతే । పఞ్చక్రీड़ావయోభిశ్చ ప్రాణిద్యూతసమాహ్వయః ।। ౨౫౩.

పాశాలు, కర్రలు వంటివాటితో జూదం ఆడితే, దాన్ని జూదంగా అంటారు. అలాగే ఐదు రకాల జీవులతో పోటీలు నిర్వహిస్తే, దాన్ని జంతు జూదంగా పిలుస్తారు.

ప్రకీర్ణకః పునర్జ్ఞేయో వ్యవహారో నిరాశ్రయః । క్రియాబేదాన్మనుష్యాణాం శతశాఖో నిగద్యతే ।। ౨౫౩.

ఏ విభాగానికి చెందని వివిధ రకాల వ్యవహారాలను ప్రాకృతికంగా పరిగణించాలి. మానవ చర్యలకు వందలాది శాఖలు ఉంటాయని అంటారు.

వ్యవహారోఽష్టాదశపదస్తేషాం భేదోఽథ వై శతమ్ । క్రియాభేదాన్మనుష్యాణాం శతశాఖో నిగద్యతే ।। ౨౫౩.

వ్యవహారాలు పదిహేను రకాలుగా ఉంటాయి. ప్రతి ఒక్కదానికి మానవ చర్యల ప్రకారం వంద ఉపవిభాగాలు ఉంటాయని చెప్పబడింది.

వ్యవహారాన్నృపః పశ్యేజ్ జ్ఞానివిప్రైరకోపనః । శత్రుమిత్రసమాః సభ్యా అలోభాః శ్రుతివేదినః ।। ౨౫౩.

రాజు వివాదాలను జ్ఞానమున్న, శాంతంగా ఉండే బ్రాహ్మణులతో, శత్రు–మిత్ర భావం లేకుండా, లోభం లేని, వేదాలు తెలిసిన సభ్యులతో విచారించాలి.

అపశ్యతా౧ కార్య్యవశాత్ సభ్యైర్విప్రం నియోజయేత్ । రాగాల్లోభాద్‌భయాద్వాపి స్మృత్యపేతాదికారిణః ।। ౨౫౩.

సభ్యులకు ఏదైనా కారణంగా విషయాన్ని తెలుసుకోలేకపోతే, వారు ఒక బ్రాహ్మణుణ్ణి నియమించాలి. కానీ, కోపం, లోభం, భయం వల్ల లేదా ధర్మాన్ని విస్మరించే వారిని నియమించకూడదు.

సభ్యాః పృథక్ పృథగ్ దణ్డ్యా వివాదాద్‌ద్విగుణో దమః । స్మృత్యాచారవ్యపేతేన మార్గేణ ధర్షితః పరైః ।। ౨౫౩.

సభ్యులు వ్యక్తిగతంగా లేదా సమూహంగా వివాదంలో తప్పు చేస్తే, వారికి రెండింతల శిక్ష విధించాలి. వారు ధర్మాచారాలకు విరుద్ధంగా, ఇతరుల ప్రభావంతో పనిచేస్తే కూడా ఇదే విధంగా శిక్షించాలి.

ఆవేదయతి యద్రాజ్ఞే వ్యవహారపదం హి తత్। ప్రత్యర్థినోఽగ్రతో లేఖ్యం యథా వేదితమర్థినా ।। ౨౫౩.

రాజుకు ఏ విషయం తెలియజేస్తే, దానినే వ్యవహారంగా పరిగణించాలి. ప్రతివాదికి సంబంధించిన వివరాలు, వాదిన చెప్పిన విధంగా రాయాలి.

సమామాసతదర్ద్ధాహర్నామజాత్యాదిచిహ్నితమ్ । శ్రుతార్థస్యోత్తరం లేఖ్యం పూర్వావేదకసన్నిధౌ ।। ౨౫౩.

విషయాన్ని స్పష్టంగా విని, తేదీ, పేరు, జాతి మొదలైన వివరాలతో, మొదట చెప్పినవారి సమక్షంలో సమాధానం రాయాలి.

తతోఽర్థీ లేఖయేత్సద్యః ప్రతిజ్ఞాతార్థసాధనమ్ । తత్సిద్ధౌ సిద్ధిమాప్నోతి విపరీతమతోఽన్యథా ।। ౨౫౩.

ఆ తరువాత, కోరినవాడు తాను ప్రతిజ్ఞ చేసిన విషయాన్ని సాధించడానికి ఏ మార్గాలు తీసుకుంటాడో వెంటనే రాయాలి. ఆ పని పూర్తయితే విజయం లభిస్తుంది; లేకపోతే విఫలమవుతాడు.

చతుష్పాద్వ్యవహారోయం వివాదేషూపదర్శితః । అభియోగమనిస్తీర్య్యనైనం ప్రత్యబియోజయేత్ ।। ౨౫౩.

ఇలాంటి వివాదాల్లో ఈ నాలుగు విధానాలు పాటించాలి. అభియోగాన్ని పూర్తిగా వివరించిన తరువాత, దానికి తగిన విధంగా ప్రత్యుత్తరం ఇవ్వాలి.

అభియుక్తఞ్చ నాన్యేన త్యక్తం విప్రకృతిం నయేత్ । కుర్య్యాత్ ప్రత్యభియోగన్తు కలహే సాహసేషు చ ।। ౨౫౩.

ఎవరైనా అభియోగానికి లోనయ్యాక, తప్పు చేయకపోతే వేరే వాళ్ల ద్వారా తీసుకెళ్లరాదు. కానీ గొడవలు లేదా దౌర్జన్యాల్లో మాత్రం ప్రతివాదాన్ని చేయాలి.

ఉభయోః ప్రతిభూర్గ్రాహ్యః సమర్థః కార్య్యనిర్గయే । నిహ్నవే భావితో దద్యాద్ధనం రాజ్ఞే తు తత్సమమ్ ।। ౨౫౩.

ఇద్దరి నుండి కూడా నమ్మకమైన వ్యక్తిని హామీగా తీసుకోవాలి. ఏదైనా దాచిపెట్టినట్టు అనుమానం వస్తే, ఆ హామీదారు రాజుకు సమానంగా ధనం చెల్లించాలి.

మిథ్యాభియోగాద్ ద్విగుణమభియోగాద్ధనం హరేత్ । సాహసస్తేయపారుష్యేష్వభిశాపాత్యయే స్త్రియాః ।। ౨౫౩.

అబద్ధంగా అభియోగం చేస్తే, చెప్పిన మొత్తానికి రెట్టింపు జరిమానా వసూలు చేయాలి. దౌర్జన్యం, దొంగతనం, దుర్వాక్యం, శాపాలు లేదా స్త్రీలకు సంబంధించిన తప్పుల విషయంలో నిబంధనల ప్రకారం శిక్షించాలి.

విచారయేత్యద్య ఏవ కాలోఽన్యత్రేఛయా స్మృతః । దేశదేశాన్తరం యాతి సృక్కణీ పరిలేఢి చ ।। ౨౫౩.

ఎవరైనా 'ఇప్పుడే విచారించండి' అని చెప్పితే వెంటనే విచారణ జరగాలి. లేకపోతే, అతడు వేరే ఊరికి వెళ్ళినా లేదా పెదవులు నాకినా, అతని ఇష్టానుసారం సమయం నిర్ణయించబడుతుంది.

లలాటం స్విద్యతే చాస్య ముఖవైవర్ణ్యమేవ చ । స్వభావాద్వికృతం గచ్ఛేన్మనోవాక్‌కాయకర్మభిః ।। ౨౫౩.

అతని నొసలు చెమటపడుతుంది, ముఖం రంగు కోల్పోతుంది. సహజంగా మనస్సు, మాట, శరీరచర్యల్లో అస్థిరత కనిపిస్తుంది.

అభియోగేఽథ వా సాక్ష్యే వాగ్దుష్టం పరికీర్త్తితః । సన్దిగ్ధార్థం స్వతన్త్రో యః సాధయేద్యశ్చ నిష్పతేత్ ।। ౨౫౩.

అభియోగంలో లేదా సాక్ష్యంలో ఎవరి మాటలు తప్పుగా ఉంటే, వారిని అలా ప్రకటించాలి. ఎవరు స్వతంత్రంగా సందేహాస్పద విషయాన్ని పరిష్కరించగలిగితే లేదా తప్పుకుంటే, వారిని గుర్తించాలి.

న చాహూతో వదేత్ కిఞ్చిద్ధనీ దణ్డ్యశ్చ స స్మృతః । సాక్షిషూభయతః సత్సు సాక్షిణః పూర్వవాదినః ।। ౨౫౩.

పిలవబడిన అప్పుదారు ఏమీ మాట్లాడకపోతే, అతడిని శిక్షించాలి. రెండు పక్షాల్లో సాక్షులు ఉన్నప్పుడు, ముందుగా అభియోగదారు సాక్షులు మాట్లాడాలి.

పూర్వపక్షేఽధరీభూతే భవన్త్యుత్తరవాదినః । సగణశ్చేద్వివాదః స్యాత్తత్ర హీనన్తు దాపయేత్ ।। ౨౫౩.

మొదటి వాదన నిరూపించలేకపోతే, తరువాతి పక్షం మాట్లాడాలి. ఒక సమూహంలో వివాదమైతే, లోపం ఉన్నవాడు చెల్లించాలి.

దత్తం పణం వసుఞ్చైవ ధనినో ధనమేవ చ। ఛలన్నిరస్య దూతేన వ్యవహారాన్నయేన్నృపః ।। ౨౫౩.

ఇచ్చిన డబ్బు, వస్తువులు లేదా అప్పు ఎవరో తిరస్కరించితే, రాజు దూత ద్వారా వాటిని తిరిగి పొందాలి.

భూతమప్యర్థమప్యస్తం హీయతే వ్యవహారతః । నిహ్నతే నిఖిలానేకమేకదేశవిభావితమ్ ।। ౨౫౩.

నిజమైన లేదా గతంలో జరిగిన విషయమయినా, వ్య‌వ‌హారంలో పూర్తిగా తిరస్కరించబడినా, ఒప్పుకున్నా, కొంత భాగం మాత్రమే నిరూపించబడినా, అది కోల్పోవచ్చు.