అగ్నిపురాణమ్

త్రియోనిః కీర్త్యతే తేన త్రయమేతద్వివాదకృత్ । ద్వ్యభియోగస్తు విజ్ఞేయః శఙ్కాతత్త్వాభియోగతః ।। ౨౫౩.

మూడు మూలాలు ఇక్కడ చెప్పబడ్డాయి. ఇవే వివాదాలకు కారణమవుతాయి. రెండు రకాల వివాదాలు తెలుసుకోవాలి — అనుమానం వల్ల, నిజమైన వాదన వల్ల.

శఙ్కాషడ్‌భిస్తు సంసర్గాత్తత్త్వషోढ़ాదిదర్శణాత్ । పజ్ఞద్వయాభిసమ్బన్ధాద్‌ద్విద్వారః సముదాహృతః ।। ౨౫౩.

అనుమానం ఆరు రకాల సంబంధాల వల్ల కలుగుతుంది. నిజమైన వాదన అనేది హక్కు ఉన్నదాన్ని చూడటం వల్ల వస్తుంది. రెండు రకాల జ్ఞానాల సంబంధం వల్ల రెండు ద్వారాలు ఉన్నాయని చెబుతారు.

పూర్వవాదస్తయోః పక్షః ప్రతిపక్షస్త్వనన్తరః । భూతచ్ఛలానుసారిత్వాద్‌ద్విగతిః సముదాహృతా ।। ౨౫౩.

ఈ రెండింటిలో ముందుగా చెప్పింది వాదన, తరువాతదాన్ని ప్రతివాదం అంటారు. నిజమైన కారణం లేదా మోసపూరిత కారణాన్ని అనుసరించడంవల్ల రెండు మార్గాలు ఉంటాయని చెబుతారు.

ఋణన్దేయమదేయఞ్చ యేన యత్ర యథా చ యత్ । దానగ్రహణఘర్మశ్చ ఋణాదానమితి స్మృతమ్ ।। ౨౫౩.

ఎవరికి, ఎక్కడ, ఎలా, ఏమి ఇవ్వాలి, ఏమి ఇవ్వకూడదు, అప్పు, ఇవ్వాల్సినది, తీసుకోవాల్సినది — ఇవన్నీ అప్పు తీసుకునే విషయంగా పరిగణించబడతాయి.

స్వద్రవ్యం యత్ర విశ్రమ్భాన్నిక్షిపత్యవిశఙ్కితః । నిక్షఏపన్నామతత్ ప్రోక్తం వ్యవహారపదమ్బుధైః ।। ౨౫౩.

తనదైన వస్తువును నమ్మకంతో, ఎలాంటి అనుమానం లేకుండా ఎవరికైనా అప్పగిస్తే, దాన్ని నిపుణులు 'నిక్షేపం' అని పిలుస్తారు.

వణిక్ప్రభృతయో యత్ర కర్మ సమ్భూయ కుర్వతే । తత్సమ్భూయసముత్థానం వ్యవహారపదం విదుః ।। ౨౫౩.

వాణిజులు మొదలైన వారు కలిసి పని చేయడాన్ని, ఆ కలిసికట్టుగా జరిగే పనిని న్యాయ వ్యవహారంగా పరిగణిస్తారు.

దత్త్వా ద్రవ్యఞ్చ చసమ్యగ్యః పునరాదాతుమిచ్ఛతి । దత్త్వాప్రదానికం నామ తద్వివాదపదం స్మృతమ్ ।। ౨౫౩.

ఎవరైనా సరైన విధంగా వస్తువు ఇచ్చి, మళ్లీ దాన్ని తిరిగి తీసుకోవాలని కోరితే, దాన్ని 'ఇచ్చినదాన్ని తిరిగి ఇవ్వకపోవడం' అని, వివాదానికి కారణంగా భావిస్తారు.

అభ్యుపేత్య చ శుశ్రూషాం యస్తాం న ప్రతిపద్యతే । అశుశ్రూషాబ్యుపేత్యైతద్వివాదపదముచ్యతే ।। ౨౫౩.

ఎవరైనా సేవ చేయడానికి ఒప్పుకుని, ఆ సేవను చేయకపోతే, దాన్ని 'ఒప్పందం చేసి సేవ చేయకపోవడం' అని, వివాదానికి కారణంగా పిలుస్తారు.

భృత్యానాం వేతనస్యోక్తాదానాదానవిధిక్రియా । వేతనస్యానపాకర్మ తద్వివాదపదం స్మృతమ్ ।। ౨౫౩.

ఉద్యోగులకు జీతం ఇవ్వడం, తీసుకోవడం కోసం చెప్పిన విధానాన్ని పాటించాలి. జీతం ఇవ్వకపోవడం వివాదానికి కారణమవుతుంది.

నిక్షిప్తం వా పరద్రవ్యం నష్టం లబ్ధ్వా ప్రహృత్య వా । విక్రీయతే పరోక్షం యత్ స జ్ఞేయోఽస్వామివిక్రయః ।। ౨౫౩.

ఇతరుల ఆస్తిని ఎవరో పోగొట్టుకున్నా, దాచిపెట్టినా, లేదా బలవంతంగా తీసుకుని, దాన్ని రహస్యంగా అమ్మితే, అది అనధికారంగా ఇతరుల వస్తువులను అమ్మినట్లు భావించాలి.

విక్రీయ పణ్యం మూల్యేన క్రేత్రే యఞ్చ న దీయతే । విక్రీయాసమ్ప్రదానన్తద్వివాదపదముచ్యతే ।। ౨౫౩.

ఒక వస్తువు అమ్మిన తర్వాత, దానికి తగిన డబ్బు అమ్మినవారికి ఇవ్వకపోతే, అది అమ్మకం తర్వాత డబ్బు ఇవ్వని విషయంపై వివాదంగా పరిగణించాలి.

క్రీత్వా మూల్యేన యత్పణ్యం క్రేతా న బహు మన్యతే । క్రీత్వా మూల్యేన యత్ పణ్యం దుష్క్రీతం మన్యతేక్రయీ ।। ౨౫౩.

కొనుగోలుదారు డబ్బు ఇచ్చి వస్తువు కొనుగోలు చేసిన తర్వాత, దాని మీద అసంతృప్తిగా భావిస్తే లేదా అది లోపభూయిష్టమని అనుకుంటే, అది తప్పుగా అమ్మిన విషయంపై వివాదంగా పరిగణించాలి.

పాఖణ్డనైగమాదీనాం స్థితిః సమయ ఉచ్యతే । సమయస్యానపాకర్మ తద్వివాదపదం స్మృతమ్ ।। ౨౫౩.

పాకండులు, వ్యాపారులు మొదలైనవారి మధ్య ఉన్న ఒప్పందాలను నియమాలు అంటారు. అలాంటి ఒప్పందాలను ఉల్లంఘిస్తే, అది వివాదానికి కారణమవుతుంది.

సేతుకేదారమర్య్యాదావికృష్టాకృష్టనిశ్చయాః । శేత్రాధికారే యత్ర స్యుర్వివాదః క్షేత్రజస్తు సః ।। ౨౫౩.

సీమలు, చెరువుల గట్టులు, పొలాల హద్దులు, సాగు భూమి-పాడుబడిన భూమి వగైరాలపై వివాదం ఉంటే, దాన్ని భూమి సంబంధమైన వివాదంగా పరిగణించాలి.

వైవాహికో విధిః స్త్రీణం యత్ర పుంసాఞ్చ కీర్త్త్యతే । స్త్రీపుంసంయోగసంజ్ఞన్తు తద్వివాదపదం స్మృతమ్ ।। ౨౫౩.

స్త్రీ-పురుషుల వివాహ నియమాల గురించి మాట్లాడినప్పుడు, అది స్త్రీపురుషుల సంబంధంపై వివాదంగా పరిగణించాలి.

విభాగోర్థస్య పైత్రస్య పుత్రైర్యస్తు ప్రకల్ప్యతే । దాయభాగమితి ప్రోక్తం వివాదపదముచ్యతే ।। ౨౫౩.

పిల్లలు పితృసంపదను పంచుకునే సందర్భంలో, దాన్ని వారసత్వపు భాగస్వామ్యంపై వివాదంగా పరిగణించాలి.

సహసా క్రియతే కర్మ్మ యత్ కిఞ్చిత్ బలదర్పితైః । తత్ సాహసమితి ప్రోక్తం వివాదపదముచ్యతే ।। ౨౫౩.

ఎవరైనా బలవంతంగా లేదా అహంకారంతో ఏదైనా పని హఠాత్తుగా చేస్తే, దాన్ని దౌర్జన్యంగా చేసిన చర్యగా, వివాదానికి కారణంగా పరిగణించాలి.

దేశజాతికులాదీనామాక్రోశత్యఙ్గసంయుతమ్ । యద్వచః ప్రతికూలార్థం వాక్పారుష్యం తదుచ్యతే ।। ౨౫౩.

దేశం, జాతి, వంశం మొదలైన వాటిని అవమానపరిచే మాటలు, ఇతరులను కించపరిచే విధంగా మాట్లాడితే, దాన్ని మాటల దుర్వినియోగంగా పరిగణించాలి.

పరగాత్రేష్వభిద్రోహో హస్తపాదాయుధాదిభిః । అగ్న్యాదిభిశ్చోపఘాతైర్దణ్డపారుష్యముచ్యతే ।। ౨౫౩.

ఇతరుల శరీరంపై చేతులు, కాళ్లు, ఆయుధాలు లేదా అగ్ని వంటివాటితో దాడి చేస్తే, దాన్ని శారీరక దుర్వినియోగంగా పరిగణించాలి.

అక్షవర్జ్జశలాకాద్యైర్దైవతం ద్యూతభుచ్యతే । పఞ్చక్రీड़ావయోభిశ్చ ప్రాణిద్యూతసమాహ్వయః ।। ౨౫౩.

పాశాలు, కర్రలు వంటివాటితో జూదం ఆడితే, దాన్ని జూదంగా అంటారు. అలాగే ఐదు రకాల జీవులతో పోటీలు నిర్వహిస్తే, దాన్ని జంతు జూదంగా పిలుస్తారు.

ప్రకీర్ణకః పునర్జ్ఞేయో వ్యవహారో నిరాశ్రయః । క్రియాబేదాన్మనుష్యాణాం శతశాఖో నిగద్యతే ।। ౨౫౩.

ఏ విభాగానికి చెందని వివిధ రకాల వ్యవహారాలను ప్రాకృతికంగా పరిగణించాలి. మానవ చర్యలకు వందలాది శాఖలు ఉంటాయని అంటారు.

వ్యవహారోఽష్టాదశపదస్తేషాం భేదోఽథ వై శతమ్ । క్రియాభేదాన్మనుష్యాణాం శతశాఖో నిగద్యతే ।। ౨౫౩.

వ్యవహారాలు పదిహేను రకాలుగా ఉంటాయి. ప్రతి ఒక్కదానికి మానవ చర్యల ప్రకారం వంద ఉపవిభాగాలు ఉంటాయని చెప్పబడింది.

వ్యవహారాన్నృపః పశ్యేజ్ జ్ఞానివిప్రైరకోపనః । శత్రుమిత్రసమాః సభ్యా అలోభాః శ్రుతివేదినః ।। ౨౫౩.

రాజు వివాదాలను జ్ఞానమున్న, శాంతంగా ఉండే బ్రాహ్మణులతో, శత్రు–మిత్ర భావం లేకుండా, లోభం లేని, వేదాలు తెలిసిన సభ్యులతో విచారించాలి.

అపశ్యతా౧ కార్య్యవశాత్ సభ్యైర్విప్రం నియోజయేత్ । రాగాల్లోభాద్‌భయాద్వాపి స్మృత్యపేతాదికారిణః ।। ౨౫౩.

సభ్యులకు ఏదైనా కారణంగా విషయాన్ని తెలుసుకోలేకపోతే, వారు ఒక బ్రాహ్మణుణ్ణి నియమించాలి. కానీ, కోపం, లోభం, భయం వల్ల లేదా ధర్మాన్ని విస్మరించే వారిని నియమించకూడదు.

సభ్యాః పృథక్ పృథగ్ దణ్డ్యా వివాదాద్‌ద్విగుణో దమః । స్మృత్యాచారవ్యపేతేన మార్గేణ ధర్షితః పరైః ।। ౨౫౩.

సభ్యులు వ్యక్తిగతంగా లేదా సమూహంగా వివాదంలో తప్పు చేస్తే, వారికి రెండింతల శిక్ష విధించాలి. వారు ధర్మాచారాలకు విరుద్ధంగా, ఇతరుల ప్రభావంతో పనిచేస్తే కూడా ఇదే విధంగా శిక్షించాలి.

ఆవేదయతి యద్రాజ్ఞే వ్యవహారపదం హి తత్। ప్రత్యర్థినోఽగ్రతో లేఖ్యం యథా వేదితమర్థినా ।। ౨౫౩.

రాజుకు ఏ విషయం తెలియజేస్తే, దానినే వ్యవహారంగా పరిగణించాలి. ప్రతివాదికి సంబంధించిన వివరాలు, వాదిన చెప్పిన విధంగా రాయాలి.

సమామాసతదర్ద్ధాహర్నామజాత్యాదిచిహ్నితమ్ । శ్రుతార్థస్యోత్తరం లేఖ్యం పూర్వావేదకసన్నిధౌ ।। ౨౫౩.

విషయాన్ని స్పష్టంగా విని, తేదీ, పేరు, జాతి మొదలైన వివరాలతో, మొదట చెప్పినవారి సమక్షంలో సమాధానం రాయాలి.

తతోఽర్థీ లేఖయేత్సద్యః ప్రతిజ్ఞాతార్థసాధనమ్ । తత్సిద్ధౌ సిద్ధిమాప్నోతి విపరీతమతోఽన్యథా ।। ౨౫౩.

ఆ తరువాత, కోరినవాడు తాను ప్రతిజ్ఞ చేసిన విషయాన్ని సాధించడానికి ఏ మార్గాలు తీసుకుంటాడో వెంటనే రాయాలి. ఆ పని పూర్తయితే విజయం లభిస్తుంది; లేకపోతే విఫలమవుతాడు.

చతుష్పాద్వ్యవహారోయం వివాదేషూపదర్శితః । అభియోగమనిస్తీర్య్యనైనం ప్రత్యబియోజయేత్ ।। ౨౫౩.

ఇలాంటి వివాదాల్లో ఈ నాలుగు విధానాలు పాటించాలి. అభియోగాన్ని పూర్తిగా వివరించిన తరువాత, దానికి తగిన విధంగా ప్రత్యుత్తరం ఇవ్వాలి.