అగ్నిపురాణమ్

ధన్వినో రక్షణార్థాయ చర్మిణన్తు౬ నియోజయేత్ । స్వమన్త్రైః శస్త్రమభ్యర్చ్య శాస్త్రాన్త్రైలోక్యమోహనం ।। ౨౫౨.

విల్లువారిని రక్షించేందుకు ఒకడు కవచాన్ని ధరించి ఉండాలి; తన మంత్రాలతో ఆయుధాన్ని పూజించి, మూడు లోకాలను మోహింపజేసే శాస్త్రాన్ని ఉపయోగించాలి.

అగ్నిరువాచ వ్యవహారం ప్రవక్షఅయామి నయానయవివేకదం । చతుష్పాచ్చ చతుఃస్థానశ్చతుఃసాధన ఉచ్యతే ।। ౨౫౩.

అగ్ని దేవుడు ఇలా అన్నాడు: నేను న్యాయ వ్యవహారాన్ని వివరంగా చెప్పబోతున్నాను. ఇది మంచి చెడు తేడాను స్పష్టంగా చూపుతుంది. దీనికి నాలుగు పాదాలు, నాలుగు ఆధారాలు, నాలుగు సాధనాలు ఉన్నాయని అంటారు.

చతుర్హితశ్చతుర్వ్యాపీ చతుష్కారీ చకీత్తర్యతే । అష్టాహ్గోఽష్టాదశపదః శతశాఖస్తథైవ చ ।। ౨౫౩.

ఇది నాలుగు రకాల లాభాలను ఇస్తుంది, నాలుగు విధాల వ్యాప్తి కలిగి ఉంటుంది, నాలుగు విధాల కార్యాచరణతో కూడి ఉంటుంది. దీనికి ఎనిమిది భాగాలు, పదహారు విభాగాలు, వంద శాఖలు ఉన్నాయని కూడా చెబుతారు.

త్రియోనిర్ద్వ్యభియోగశ్చ ద్విద్వారో ద్విగతిస్తథా । ధర్మశ్చ వ్యవహారశ్చ చరిత్రం రాజశాసనం ।। ౨౫౩.

దీనికి మూడు మూలాలు, రెండు రకాల వివాదాలు, రెండు ద్వారాలు, రెండు మార్గాలు ఉంటాయి. ధర్మం, న్యాయ వ్యవహారం, ఆచారం, రాజాజ్ఞ — ఇవే ప్రధానమైనవి.

చతుష్పాద్వ్యవహారాణాముత్తరః పూర్వసాధకః । తత్ర సత్యే స్థితో ధర్మో బ్యవహారస్తు సాక్షిషు ।। ౨౫౩.

న్యాయ వ్యవహారానికి ఉన్న నాలుగు పాదాల్లో, చివరిది మొదటిదాన్ని నిర్ధారిస్తుంది. ఇందులో ధర్మం సత్యంలో నిలుస్తుంది, న్యాయ వ్యవహారం సాక్షుల మీద ఆధారపడి ఉంటుంది.

చరిత్రం సఙ్‌గ్రహే పుంసాం రాజాజ్ఞాయాన్తు శాసనం । సామాభ్యుపాయసాధ్యత్వాచ్చతుఃసాధన ఉచ్యతే ।। ౨౫౩.

ఆచారం అనేది ప్రజల సార్వత్రిక ప్రవర్తన, రాజాజ్ఞ అనగా రాజు ఇచ్చే ఆజ్ఞ. ఇది నాలుగు సాధనాల ద్వారా జరుగుతుందనిప్పుడు దీనికి ఆ పేరు వచ్చింది.

చతుర్ణామాశ్రమాణాఞ్చ రక్షణాత్స చతుర్హితః । కర్త్తారం సాక్షఇణశ్చైవ సత్యాన్రాజానమేవ చ ।। ౨౫౩.

నాలుగు ఆశ్రమాలను కాపాడే గుణం ఉన్నందున ఇది నాలుగు రకాల లాభాలను ఇస్తుంది. దీనిలో కర్త, సాక్షులు, సత్యవంతులు, రాజు — వీరే ప్రధానంగా ఉంటారు.

వ్యాప్నోతే పాదగో యస్మాచ్చతుర్వ్యాపీ తతః స్మృతః । ధర్మస్యార్థస్య యశసో లోకపఙక్తేస్తథైవ చ ।। ౨౫౩.

కర్త నాలుగు రంగాలలో వ్యాపించడంవల్ల దీనిని నాలుగు విధాల వ్యాప్తి కలదని అంటారు. అవి ధర్మం, సంపద, కీర్తి, లోకహితమే.

చతుర్ణాఙ్కరణాదేష చతుష్కారీ ప్రకీర్త్తితః । రాజా స పురుషః సభ్యాః శాస్త్రం గణకలేఖకౌ ।। ౨౫౩.

నాలుగు కర్తల ద్వారా జరిగే పని కావున దీనిని నాలుగు విధాల కార్యాచరణగా పిలుస్తారు. అవి రాజు, వ్యక్తి, సభ్యులు, శాస్త్రం, గణకుడు, లేఖకుడు.

హిరణ్యమగ్నిరుదకమష్టాఙ్గః సముదాహృతః । కామాత్ క్రోధాచ్చ లోభాచ్చ త్రిభ్యో యస్మాత్ ప్రవర్త్తతే ।। ౨౫౩.

బంగారం, అగ్ని, నీరు — ఇవన్నీ ఎనిమిది భాగాలు. ఇది కోరిక, కోపం, లోభం అనే మూడు కారణాలవల్ల ఉద్భవిస్తుంది.

త్రియోనిః కీర్త్యతే తేన త్రయమేతద్వివాదకృత్ । ద్వ్యభియోగస్తు విజ్ఞేయః శఙ్కాతత్త్వాభియోగతః ।। ౨౫౩.

మూడు మూలాలు ఇక్కడ చెప్పబడ్డాయి. ఇవే వివాదాలకు కారణమవుతాయి. రెండు రకాల వివాదాలు తెలుసుకోవాలి — అనుమానం వల్ల, నిజమైన వాదన వల్ల.

శఙ్కాషడ్‌భిస్తు సంసర్గాత్తత్త్వషోढ़ాదిదర్శణాత్ । పజ్ఞద్వయాభిసమ్బన్ధాద్‌ద్విద్వారః సముదాహృతః ।। ౨౫౩.

అనుమానం ఆరు రకాల సంబంధాల వల్ల కలుగుతుంది. నిజమైన వాదన అనేది హక్కు ఉన్నదాన్ని చూడటం వల్ల వస్తుంది. రెండు రకాల జ్ఞానాల సంబంధం వల్ల రెండు ద్వారాలు ఉన్నాయని చెబుతారు.

పూర్వవాదస్తయోః పక్షః ప్రతిపక్షస్త్వనన్తరః । భూతచ్ఛలానుసారిత్వాద్‌ద్విగతిః సముదాహృతా ।। ౨౫౩.

ఈ రెండింటిలో ముందుగా చెప్పింది వాదన, తరువాతదాన్ని ప్రతివాదం అంటారు. నిజమైన కారణం లేదా మోసపూరిత కారణాన్ని అనుసరించడంవల్ల రెండు మార్గాలు ఉంటాయని చెబుతారు.

ఋణన్దేయమదేయఞ్చ యేన యత్ర యథా చ యత్ । దానగ్రహణఘర్మశ్చ ఋణాదానమితి స్మృతమ్ ।। ౨౫౩.

ఎవరికి, ఎక్కడ, ఎలా, ఏమి ఇవ్వాలి, ఏమి ఇవ్వకూడదు, అప్పు, ఇవ్వాల్సినది, తీసుకోవాల్సినది — ఇవన్నీ అప్పు తీసుకునే విషయంగా పరిగణించబడతాయి.

స్వద్రవ్యం యత్ర విశ్రమ్భాన్నిక్షిపత్యవిశఙ్కితః । నిక్షఏపన్నామతత్ ప్రోక్తం వ్యవహారపదమ్బుధైః ।। ౨౫౩.

తనదైన వస్తువును నమ్మకంతో, ఎలాంటి అనుమానం లేకుండా ఎవరికైనా అప్పగిస్తే, దాన్ని నిపుణులు 'నిక్షేపం' అని పిలుస్తారు.

వణిక్ప్రభృతయో యత్ర కర్మ సమ్భూయ కుర్వతే । తత్సమ్భూయసముత్థానం వ్యవహారపదం విదుః ।। ౨౫౩.

వాణిజులు మొదలైన వారు కలిసి పని చేయడాన్ని, ఆ కలిసికట్టుగా జరిగే పనిని న్యాయ వ్యవహారంగా పరిగణిస్తారు.

దత్త్వా ద్రవ్యఞ్చ చసమ్యగ్యః పునరాదాతుమిచ్ఛతి । దత్త్వాప్రదానికం నామ తద్వివాదపదం స్మృతమ్ ।। ౨౫౩.

ఎవరైనా సరైన విధంగా వస్తువు ఇచ్చి, మళ్లీ దాన్ని తిరిగి తీసుకోవాలని కోరితే, దాన్ని 'ఇచ్చినదాన్ని తిరిగి ఇవ్వకపోవడం' అని, వివాదానికి కారణంగా భావిస్తారు.

అభ్యుపేత్య చ శుశ్రూషాం యస్తాం న ప్రతిపద్యతే । అశుశ్రూషాబ్యుపేత్యైతద్వివాదపదముచ్యతే ।। ౨౫౩.

ఎవరైనా సేవ చేయడానికి ఒప్పుకుని, ఆ సేవను చేయకపోతే, దాన్ని 'ఒప్పందం చేసి సేవ చేయకపోవడం' అని, వివాదానికి కారణంగా పిలుస్తారు.

భృత్యానాం వేతనస్యోక్తాదానాదానవిధిక్రియా । వేతనస్యానపాకర్మ తద్వివాదపదం స్మృతమ్ ।। ౨౫౩.

ఉద్యోగులకు జీతం ఇవ్వడం, తీసుకోవడం కోసం చెప్పిన విధానాన్ని పాటించాలి. జీతం ఇవ్వకపోవడం వివాదానికి కారణమవుతుంది.

నిక్షిప్తం వా పరద్రవ్యం నష్టం లబ్ధ్వా ప్రహృత్య వా । విక్రీయతే పరోక్షం యత్ స జ్ఞేయోఽస్వామివిక్రయః ।। ౨౫౩.

ఇతరుల ఆస్తిని ఎవరో పోగొట్టుకున్నా, దాచిపెట్టినా, లేదా బలవంతంగా తీసుకుని, దాన్ని రహస్యంగా అమ్మితే, అది అనధికారంగా ఇతరుల వస్తువులను అమ్మినట్లు భావించాలి.

విక్రీయ పణ్యం మూల్యేన క్రేత్రే యఞ్చ న దీయతే । విక్రీయాసమ్ప్రదానన్తద్వివాదపదముచ్యతే ।। ౨౫౩.

ఒక వస్తువు అమ్మిన తర్వాత, దానికి తగిన డబ్బు అమ్మినవారికి ఇవ్వకపోతే, అది అమ్మకం తర్వాత డబ్బు ఇవ్వని విషయంపై వివాదంగా పరిగణించాలి.

క్రీత్వా మూల్యేన యత్పణ్యం క్రేతా న బహు మన్యతే । క్రీత్వా మూల్యేన యత్ పణ్యం దుష్క్రీతం మన్యతేక్రయీ ।। ౨౫౩.

కొనుగోలుదారు డబ్బు ఇచ్చి వస్తువు కొనుగోలు చేసిన తర్వాత, దాని మీద అసంతృప్తిగా భావిస్తే లేదా అది లోపభూయిష్టమని అనుకుంటే, అది తప్పుగా అమ్మిన విషయంపై వివాదంగా పరిగణించాలి.

పాఖణ్డనైగమాదీనాం స్థితిః సమయ ఉచ్యతే । సమయస్యానపాకర్మ తద్వివాదపదం స్మృతమ్ ।। ౨౫౩.

పాకండులు, వ్యాపారులు మొదలైనవారి మధ్య ఉన్న ఒప్పందాలను నియమాలు అంటారు. అలాంటి ఒప్పందాలను ఉల్లంఘిస్తే, అది వివాదానికి కారణమవుతుంది.

సేతుకేదారమర్య్యాదావికృష్టాకృష్టనిశ్చయాః । శేత్రాధికారే యత్ర స్యుర్వివాదః క్షేత్రజస్తు సః ।। ౨౫౩.

సీమలు, చెరువుల గట్టులు, పొలాల హద్దులు, సాగు భూమి-పాడుబడిన భూమి వగైరాలపై వివాదం ఉంటే, దాన్ని భూమి సంబంధమైన వివాదంగా పరిగణించాలి.

వైవాహికో విధిః స్త్రీణం యత్ర పుంసాఞ్చ కీర్త్త్యతే । స్త్రీపుంసంయోగసంజ్ఞన్తు తద్వివాదపదం స్మృతమ్ ।। ౨౫౩.

స్త్రీ-పురుషుల వివాహ నియమాల గురించి మాట్లాడినప్పుడు, అది స్త్రీపురుషుల సంబంధంపై వివాదంగా పరిగణించాలి.

విభాగోర్థస్య పైత్రస్య పుత్రైర్యస్తు ప్రకల్ప్యతే । దాయభాగమితి ప్రోక్తం వివాదపదముచ్యతే ।। ౨౫౩.

పిల్లలు పితృసంపదను పంచుకునే సందర్భంలో, దాన్ని వారసత్వపు భాగస్వామ్యంపై వివాదంగా పరిగణించాలి.

సహసా క్రియతే కర్మ్మ యత్ కిఞ్చిత్ బలదర్పితైః । తత్ సాహసమితి ప్రోక్తం వివాదపదముచ్యతే ।। ౨౫౩.

ఎవరైనా బలవంతంగా లేదా అహంకారంతో ఏదైనా పని హఠాత్తుగా చేస్తే, దాన్ని దౌర్జన్యంగా చేసిన చర్యగా, వివాదానికి కారణంగా పరిగణించాలి.

దేశజాతికులాదీనామాక్రోశత్యఙ్గసంయుతమ్ । యద్వచః ప్రతికూలార్థం వాక్పారుష్యం తదుచ్యతే ।। ౨౫౩.

దేశం, జాతి, వంశం మొదలైన వాటిని అవమానపరిచే మాటలు, ఇతరులను కించపరిచే విధంగా మాట్లాడితే, దాన్ని మాటల దుర్వినియోగంగా పరిగణించాలి.

పరగాత్రేష్వభిద్రోహో హస్తపాదాయుధాదిభిః । అగ్న్యాదిభిశ్చోపఘాతైర్దణ్డపారుష్యముచ్యతే ।। ౨౫౩.

ఇతరుల శరీరంపై చేతులు, కాళ్లు, ఆయుధాలు లేదా అగ్ని వంటివాటితో దాడి చేస్తే, దాన్ని శారీరక దుర్వినియోగంగా పరిగణించాలి.