అగ్నిపురాణమ్

అగ్నిరువాచ చతుష్పాదం ధనుర్వేదం వదే పఞ్చవిధం ద్విజ । రథనాగాశ్వపత్తీనాం యోధాంశ్చాశ్రిత్య కీర్త్తితం ।। ౨౪౯.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: ధనుర్వేదానికి నాలుగు భాగాలు ఉన్నాయి. వాటిని రథ, ఏనుగు, గుర్రం, కాలాళ్లు యోధుల ఆధారంగా ఐదు విధాలుగా వివరించబడ్డాయి.

యన్త్రముక్తం పాణిముక్తం ముక్తసన్ధారితం తథా । అముక్తం బాహుయుద్ధఞ్చ పఞ్చధా తత్ ప్రకీర్త్తితం ।। ౨౪౯.

ఇవి ఐదు రకాలుగా చెప్పబడ్డాయి: యంత్రంతో వదిలేది, చేతితో వదిలేది, వదిలి పట్టేది, వదలని ఆయుధం, చేతితో చేసే పోరాటం.

తత్ర శస్త్రాస్త్రసమ్పత్త్యా ద్వివింధం పరికీర్త్తితం । ఋజుమాయావిభేదేన భూయో ద్వివిధముచ్యతే ।। ౨౪౯.

ఇవి ఆయుధాలు, అస్త్రాల వాడకంతో రెండు రకాలుగా విడగొట్టబడ్డాయి. అలాగే నేరుగా, మాయతో అని మళ్లీ రెండు రకాలుగా చెప్పబడింది.

క్షేపణీ చాపయన్త్రాద్యైర్యన్త్రముక్తం ప్రకీర్త్తితం । శిలాతోమరయన్త్రాద్యం పాణిముక్తం ప్రకీర్త్తితం ।। ౨౪౯.

బాణం వంటి యంత్రాలతో విసిరే ఆయుధాన్ని 'యంత్రముక్తం' అంటారు. రాళ్లు, తోమరాలు వంటి వాటిని చేతితో విసిరితే 'పాణిముక్తం' అంటారు.

ముక్తసన్ధారితం జ్ఞేయం ప్రాసాద్యమపి యద్భవేత్ । ఖడ్‌గాదికమముక్తఞ్చ నియుద్ధం విగతాయుధం ।। ౨౪౯.

వదిలి పట్టే ఆయుధాలు అంటే ప్రాసాదులు. వదలని ఆయుధాలు అంటే ఖడ్గం వంటివి. ఆయుధం లేకుండా చేయి చేతి పోరాటం కూడా ఉంది.

కుర్య్యాద్యోగ్యాని ప్రాత్రాణి యోద్‌ధుమిచ్ఛుర్జ్జితశ్రమః । ధనుఃశ్రేష్ఠాని యుద్ధాని ప్రాసమధ్యాని తాని చ ।। ౨౪౯.

యుద్ధం చేయదలచినవాడు అలసటను జయించి తగిన వ్యాయామాలు చేయాలి. బాణాలతో చేసే యుద్ధం ఉత్తమం, ప్రాసాలతో మధ్యస్థం.

తాని ఖడ్‌గజఘన్యాని బాహుప్రత్యవరాణి చ । ధనుర్వేదే గురుర్విప్రః ప్రోక్తో వర్ణద్వయస్య చ ।। ౨౪౯.

ఖడ్గాలతో చేసే యుద్ధం తక్కువ స్థాయిలో ఉంటుంది. చేతులతో చేసే పోరాటం అంతకన్నా తక్కువ. ధనుర్వేదానికి గురువు బ్రాహ్మణుడు లేదా క్షత్రియుడే కావాలి.

యుద్ధాధికారః శూద్రస్య స్వయం వ్యాపాది శిక్షయా । దేశస్థైః శఙ్గరై రాజ్ఞః కార్య్యా యుద్ధే సహాయతా ।। ౨౪౯.

శూద్రుడు తనను తాను కాపాడుకోవడానికి లేదా రాజాజ్ఞతో మాత్రమే యుద్ధంలో పాల్గొనవచ్చు. యుద్ధంలో రాజుకు ఆ ప్రాంత యోధులు సహాయం చేయాలి.

అహ్గుష్ఠగుల్ఫపాణ్యఙ్‌ఘ్ర్యః శ్లిష్టః స్యుః సహితా యది । దృష్టం సమపదం స్థానమేతల్లక్షణతస్తథా ।। ౨౪౯.

వేల్లు, మడమలు, చేతులు, కాళ్లు అన్నీ కలిపి నిలబడితే దాన్ని సమపాద స్థానం అంటారు. ఇది లక్షణాల ద్వారా గుర్తించబడుతుంది.

వాహ్యాఙ్గులిస్థితౌ పాదౌ స్తబ్ధజానుబలావుభౌ । త్రివతస్త్యన్తరాస్థానమేతద్వైశాఖముచ్యతే ।। ౨౪౯.

బయటి వేల్లు కలిపి, రెండు మోకాళ్లు గట్టిగా ఉంచి, మూడు విస్తారాల దూరంలో నిలబడితే దాన్ని వైశాఖ స్థానం అంటారు.

హంసపఙ్‌క్త్యాకృతిసమే దృశ్యేతే యత్ర జానునీ । చతుర్వితస్తివిచ్ఛిన్నే తదే తన్మణ్డలం స్మృతం ।। ౨౪౯.

మోకాళ్లు హంస పాదాల్లా సరళంగా కనిపించి, నాలుగు విస్తారాల దూరంలో వుంటే దాన్ని మండల స్థానం అంటారు.

హలాకృతిమయం యచ్చ స్తబ్ధజానూరుదక్షిణం । వితస్త్యః పఞ్చ చవిస్తారే తదాలీఢం ప్రకీర్త్తితం ।। ౨౪౯.

ఎరుపు పళ్లం ఆకారంలో ఉండి, కుడి మోకాలి, తొడను కదలకుండా ఉంచి, వెడల్పు ఐదు విటస్తులు ఉండే ఆసనాన్ని ఆలీఢం అంటారు.

ఏతదేవ విపర్య్యస్తం ప్రత్యాలీఢమితి స్మృతం । తిర్య్యగ్భూతో భవేద్వామో దక్షిణోఽపి భవేదృజుః ।। ౨౪౯.

ఇదే ఆసనాన్ని తిరిగి ఉంచితే, అంటే ఎడమ కాలు నేలతో సమాంతరంగా లేదా కుడి కాలు నేరుగా ఉంటే, దాన్ని ప్రత్యాలీఢం అంటారు.

గుల్ఫౌ పార్ష్ణిగ్రహౌ చైవ స్థితౌ పఞ్చాఙ్గులాన్త్రౌ । స్థానం జాతం భవేదేతద్ ద్వాదశాఙ్గులమాయతం ।। ౨౪౯.

గోళ్లు, మడమలు బలంగా నేలపై ఉంచి, ఐదు వేళ్లు చాపి, పన్నెండు వేల వెడల్పుతో నిలబడే స్థితిని ఏర్పరచాలి.

ఋజుజానుర్భవేద్వామో దక్షిణః సుప్రసారితః । అథవా దక్షఇణఞ్జాను కుబ్జం భవతి నిశ్చలం ।। ౨౪౯.

ఎడమ మోకాలు నేరుగా, కుడి కాలు బాగా చాపాలి. లేదా కుడి మోకాలు మడిచి, కదలకుండా వంచి ఉంచాలి.

దణ్డాయతో భవేదేష చరణః సహ జానునా । ఏవం వికటముద్దిష్టం ద్విహస్తాన్తరమాయతం ।। ౨౪౯.

కాలు, మోకాలి తో పాటు దండంలా నేరుగా చాపాలి. ఇలా రెండు చేతుల పొడవు మేరకు విస్తరించే వికట ఆసనం చెప్పబడింది.

జానునీ ద్విగుణే స్యాతాముత్తానౌ చరణావుభౌ । అనేన విధియోగేన సమ్పుటం పరికీర్త్తితం ।। ౨౪౯.

రెండు మోకాళ్లు మడిచి, రెండు కాళ్లు పైకి ఎత్తాలి. ఈ విధానాన్ని సంపుట ఆసనం అంటారు.

కిఞ్చిద్వివర్త్తితౌ పాదౌ సమదణ్డాయతౌ స్థిరౌ । దృష్టమేవ యథాన్యాయం షోడశాఙ్గులమాయతం ।। ౨౪౯.

కాళ్లు కొంచెం బయటకు తిప్పి, దండంలా నేరుగా, స్థిరంగా ఉంచాలి. ఇది పదహారు వేల పొడవుతో ఉండాలి.

స్వస్తికేనాత్ర కుర్వీత ప్రణామం ప్రథమం ద్విజ । కార్ముకం గృహ్య వామేన వామణం దక్షిణకేన తు ।। ౨౪౯.

ఇక్కడ మొదట స్వస్తిక ఆసనంలో నమస్కారం చేయాలి, ద్విజుడా. ఎడమ చేతితో విల్లు, కుడి చేతితో బాణాన్ని పట్టుకోవాలి.

వైశాఖే యది వా జాతే స్థితౌ వాప్యథవాయతౌ । గుణాన్తన్తు తతః కృత్వా కార్మకే ప్రియకార్ముకః ।। ౨౪౯.

వైశాఖ లేదా జాత ఆసనంలో, లేదా ఏదైనా విస్తృత స్థితిలో నిలబడి, తర్వాత ప్రియమైన విల్లుకు దోరను కట్టాలి.

అధః కటిన్తు ధనుషః ఫలదేశన్తు పత్రిణః । ధరణ్యాం స్థాపయిత్వా త తోలయిత్వా తథైవ చ ।। ౨౪౯.

విల్లును కింద భాగాన్ని నడుము వద్ద, బాణపు తలను ముందుభాగంలో ఉంచి, నేలపై పెట్టి, ఆపై లేవనెత్తాలి.

భుజాబ్యామత్ర కుబ్జాభ్యాం ప్రకోష్ఠాభ్యాం శుభవ్రత । యస్య వాణం ధనుః శ్రేష్ఠం పుఙ్ఖదేశే చ పత్రిణః ।। ౨౪౯.

చేతులు, మణికట్టలు వంచి, మంచి విల్లు అంటే బాణం, పిచ్చుక చివర భాగం చేతిలో బాగా సరిపడే విధంగా ఉండాలి.

విన్యాసో ధనుషశ్చైవ ద్వాదశఙ్గులమన్తరం । జ్యయా విశిష్టః కర్త్తవ్యో నాతిహీనో న చాధికః ।। ౨౪౯.

విల్లును పెట్టే దూరం పన్నెండు వేలంత ఉండాలి. దోరు ఎక్కువ గానీ, తక్కువ గానీ కాకుండా, సరిగ్గా బిగించాలి.

నివేశ్య కార్ముకం నాభ్యాం నితమ్బే శరసఙ్కరం । ఉత్క్షిపేదుత్థితం హస్తమన్త్రేణాక్షికర్ణయోః ।। ౨౪౯.

విల్లును నాభి వద్ద, బాణాన్ని నితంబం వద్ద ఉంచి, చేతిని పైకి ఎత్తుతూ, మంత్రాన్ని వ్రేళ్ళు, చెవి వద్ద ఉచ్చరించాలి.

పూర్వేణ ముష్టినా గ్రాహ్యస్తనాగ్రే దక్షిణే శరః । హరణన్తు తతః కృత్వా శీఘ్రం పూర్వం ప్రసారయేత్ ।। ౨౪౯.

బాణాన్ని కుడి ముట్టుతో ముందుభాగంలో పట్టుకోవాలి. లక్ష్యాన్ని చూసి, వెంటనే చేయిని ముందుకు చాపాలి.

నాభ్యన్తరా నైవ వాహ్యా నోద్‌ర్ధ్వకా నాధరా తథా । న చ కుబ్జా న చోత్తానా న చలా నాతివేష్టితా ।। ౨౪౯.

బాణం లోపల గానీ, బయట గానీ కాకూడదు. ఎక్కువ ఎత్తు గానీ, తక్కువ ఎత్తు గానీ కాకూడదు. వంకరగా, పైకి తిరిగి, కదిలేలా, ఎక్కువగా వంచినట్టు కాకూడదు.

సమా స్థైర్య్యగుణోపేతా పూర్వదణ్డమివ స్థితా । ఛాదయిత్వా తతో లక్ష్యం పూర్వ్వేణానేన ముష్టినా ।। ౨౪౯.

బాణం నేరుగా, స్థిరంగా ఉండాలి. దండంలా పట్టుకొని, అదే ముట్టుతో లక్ష్యాన్ని కప్పాలి.

ఉరసా తూత్థితో యన్తా త్రికోణవినతస్థితః । స్రస్తాంశే నిశ్చలగ్రీవో మయూరాఞ్చితమస్తకః ।। ౨౪౯.

వీరుడు ఛాతీ నేరుగా నిలబడి, త్రికోణం ఆకారంలో, మెడ కదలకుండా, తలను మయూరపు వంకరలా వంచాలి.

లలాటనాసావక్త్రాంసాః కుర్య్యురశ్వసమమ్భవేత్ । అన్తరం త్ర్యఙ్గులం జ్ఞేయం చివుకస్యాంసకస్య చ ।। ౨౪౯.

నుదురు, ముక్కు, నోరు, భుజాలు గుర్రపు ఆకారంలో సమంగా ఉండాలి. దోరు, భుజం మధ్య మూడు వేల దూరం ఉండాలి.