అగ్నిపురాణమ్

ఖన్యాకరబలాదానం శున్యానాం చ నివేశనం । అష్టవర్గమిమం రాజా సాధువృత్తోఽనుపాలయేత్ ।। ౨౩౯.

రాజు గనులు, పన్నుల వసూలు, ఖాళీ భూముల పునరావాసం వంటి పనులను నిర్వహించాలి. మంచి రాజు ఈ ఎనిమిది విధాలైన కర్తవ్యాలను పాటించాలి.

ఆముక్తికేభ్యశ్చౌరేభ్యః పౌరేబ్యో రాజవల్లభాత్ । పృథివీపతిలోభాచ్చ చప్రజానాం పఞ్చధా భయం ।। ౨౩౯.

వేషధారి దొంగలు, దొంగలు, పట్టణ ప్రజలు, రాజుకు ఇష్టమైనవారు, రాజు లోభం — వీటి వల్ల ప్రజలకు ఐదు రకాల భయాలు కలుగుతాయి.

అవేక్ష్యైతద్భ్యం కాలే ఆదదీత కరం నృపః । అభ్యన్తరం శరీరం స్వం వాహ్యం రాష్ట్రఞ్చ రక్షయేత్ ।। ౨౩౯.

రాజు వీటి నుండి సరైన సమయంలో పన్నులు వసూలు చేయాలి. తన శరీరాన్ని, తనవారిని, తన రాజ్యాన్ని బయటపాటు శత్రువుల నుండి కాపాడాలి.

దడ్యాంస్తు దణ్డయేద్రాజా స్వం రక్షేచ్చఃవిషాదితః । స్త్రియః పుత్రాంశ్చ శత్రుభ్యో విశ్వసేన్న కదాచన ।। ౨౩౯.

రాజు దోషుల్ని శిక్షించాలి, తనను విషం నుండి కాపాడుకోవాలి. స్త్రీలు, కుమారులు, శత్రువులను ఎప్పుడూ నమ్మకూడదు.

రామ ఉవాచ ప్రభావోత్సాహశక్తిభ్‌యాం మన్త్రశక్తిః ప్రశస్యతే । ప్రభావోత్సాహవాన్ కావ్యో జితో దేవపురోధసా ।। ౨౪౧.

రాముడు ఇలా అన్నాడు — బలంతో, ఉత్సాహంతో కలిసిన సలహా శక్తి ఎంతో గొప్పది. బలమూ ఉత్సాహమూ ఉన్న కవీ, దేవతల పురోహితుడిని జయించాడు.

మన్త్రయేతేహ కార్య్యాణి నానాప్తైర్న్నాబిపశ్చితా । అశక్యారమ్భవృత్తీనాం కుతః క్లేశాదృతే ఫలం ।। ౨౪౧.

ఇక్కడ పనులు తెలివైనవారితో మాత్రమే చర్చించాలి, అజ్ఞానులతో కాదు. సాధ్యంకాని పనులు చేసే వారికి, కష్టపడకుండా ఫలితం ఎలా వస్తుంది?

అవిజ్ఞాతస్య విజ్ఞానం విజ్ఞాతస్య చ నిశ్చయః । అర్థద్వైధస్య సన్దేహచ్ఛేదనం శేషదర్శనం ।। ౨౪౧.

తెలియని విషయాన్ని తెలుసుకోవడం, తెలిసినదానిలో నిశ్చయానికి రావడం, సందేహాలను తొలగించడం, మిగిలినదాన్ని గ్రహించడం — ఇవే సలహా వల్ల లభించే ఫలితాలు.

సహాయాః సాధనోపాయా విభాగో దేశకాలయోః । విపత్తేశ్చ ప్రతీకారః పఞఢ్చాన్నో మన్త్ర ఇష్యతే ।। ౨౪౧.

సహాయులు, సాధన మార్గాలు, దేశకాలాన్ని బట్టి విభజన, కష్టాలకు పరిహారం — ఇవి ఐదు సలహా మూలాంశాలు.

మనఃప్రసాదః శ్రద్ధా చ తథా కరణపాటవం । సహాయోత్థానసమ్పచ్చ కర్మ్మణాం సిద్ధిలక్షణం ।। ౨౪౧.

మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉండటం, విశ్వాసం, పనిలో నైపుణ్యం, సహాయుల ప్రయత్నం, పనుల్లో విజయమే — ఇవే సిద్ధి లక్షణాలు.

మదః ప్రమాదః కామశ్చ సుప్తప్రలపితాని చ । భిన్దన్తి మన్త్రం ప్రచ్ఛన్నాః కామిన్యో రమతాన్తథా ।। ౨౪౧.

అహంకారం, నిర్లక్ష్యం, కోరిక, నిద్రలో మాట్లాడటం — ఇవి అంతర్లీనమైన లోపాలు, ఇవి సలహాను నాశనం చేస్తాయి. అలాగే, కేవలం ఆనందాన్ని కోరే స్త్రీలు కూడా సలహాకు హాని చేస్తారు.

ప్రగల్భః స్మృతిమాన్వాగ్మీ శస్త్రే శాస్త్రే చ నిష్ఠితః । అబ్యస్తకర్మ్మాం నృపతేర్దూతో భవితుమర్హతి ।। ౨౪౧.

ధైర్యంగా ఉండే, జ్ఞాపకశక్తి గల, వాక్చాతుర్యం ఉన్న, ఆయుధాల్లో, శాస్త్రాల్లో片 నైపుణ్యం ఉన్నవాడు, పనులను నిర్లక్ష్యం చేయని వాడు — అలాంటి వాడు రాజుకు దూతగా ఉండటానికి యోగ్యుడు.

సామర్థ్యాత్ పాదతో హీనో దూతస్తు త్రివిధః స్మృతః ।। ౨౪౧.

దూతలు వారి సామర్థ్యాన్ని బట్టి, ఏదైనా లోపం ఉన్నా, మూడు విధాలుగా గుర్తించబడతారు.

నావిజ్ఞాతం పురం శత్రోః ప్రవిశేచ్చ న శంసదం। కాలమీక్షేత కార్య్యార్థమనుజ్ఞాతశ్చ నిష్పతేత్ ।। ౨౪౧.

శత్రువు నగరాన్ని ముందుగా తెలుసుకోకుండా లోపలికి పోకూడదు; ద్రోహితో కూడా కలవకూడదు. పనికి సరైన సమయం చూసి, అనుమతి తీసుకున్నాకే బయలుదేరాలి.

ఛిద్రఞ్చ శత్రోర్జానీయాత్ కోషమిత్రబలాని చ । రాగాపరాగౌ జానీయాద్ దృష్టిగాత్రవిచేష్టితైః ।। ౨౪౧.

శత్రువు లోపాలు, ధనం, మిత్రులు, సైన్యం ఇవన్నీ తెలుసుకోవాలి. వారి కన్నులు, శరీర భాష, ప్రవర్తన చూస్తే, ఇష్టాయిష్టాలు కూడా గ్రహించవచ్చు.

కుర్య్యాచ్చతుర్విధం స్తోత్రం పక్షయోరుభయోరపి । తపస్వివ్యఞ్జనోపేతైః సుచరైః సహ సంవసేత్ ।। ౨౪౧.

రెండు పక్షాల విషయాల్లోనూ నాలుగు రకాల నివేదికలు తయారు చేయాలి. విశ్వసనీయమైన తపస్వులతో, మంచి లక్షణాలున్న వారితో కలసి ఉండాలి.

చరః ప్రకాశో దూతః స్యాదప్ర్కాశశ్చరో ద్విధా । బణిక్ కృషీబలో లిఙ్గీ బిక్షుకాద్యాత్మకాశ్చరాః ।। ౨౪౧.

చరులు రెండు విధాలుంటారు: ఒకరు బహిరంగంగా, మరొకరు రహస్యంగా. రహస్య చరులు కూడా రెండు రకాలవారు: వ్యాపారి, రైతు, కూలీ, తపస్వి, భిక్షువు మొదలైనవారు చరులుగా పనిచేస్తారు.

యాయాదరిం వ్యసనినం నిష్ఫలే దూతచేష్టితే । ప్రకృతివ్యసనం యత్స్యాత్తత్ సమీక్ష్య సముత్పతేత్ ।। ౨౪౧.

శత్రువు కష్టాల్లో ఉన్నప్పుడు, దూతల ప్రయత్నాలు ఫలించకపోతే, ఆపదను గమనించి తగిన చర్య తీసుకోవాలి.

అనయాద్వ్యస్యతి శ్రేయస్తస్మాత్తద్వ్యసనం స్మృతం । హుతాశనో జలం వ్యాధిర్దుర్భిక్షం మరకం తథా ।। ౨౪౧.

ఏది నాశనానికి కారణమవుతుందో దానిని అపద అంటారు. అగ్ని, నీరు, వ్యాధి, కరువు, మహమ్మారి ఇవన్నీ అపదలు.

ఇతి పఞ్చవిధం దైవం వ్యసనం మానుషం పరం। దైవం పురుషకారేణ శాన్త్యా చ ప్రశమన్నయేత్ ।। ౨౪౧.

ఇలా ఐదు రకాల అపదలు ఉంటాయి: దైవికమైనవి, మానవీయమైనవి. దైవిక అపదను మనుషుల ప్రయత్నంతో, శాంతితో తగ్గించవచ్చు.

ఉత్థాపితేన నీత్యా చ మానుషం వ్యసనం హరేత్ । మన్త్రో మన్త్రఫలావాప్తిః కార్య్యానుష్ఠానమాయతిః ।। ౨౪౧.

మానవీయ అపదను నైపుణ్యంతో, కార్యాచరణతో తొలగించాలి. సలహా, దాని ఫలితాన్ని పొందడం, పనిని సరిగ్గా చేయడం అవసరం.

ఆయవ్యయౌ దణ్డనీతిరమిత్రప్రతితషేధనం । వ్యసనస్య ప్రతీకారో రాజ్యరాజాభిరక్షణం ।। ౨౪౧.

ఆదాయం, ఖర్చు, శిక్ష విధానం, శత్రువులను, ప్రత్యర్థులను నియంత్రించడం—ఇవే అపద నివారణకు, రాజ్యం, రాజును కాపాడేందుకు మార్గాలు.

ఇత్యమాత్యస్య కర్మ్మదం ఇన్తి సవ్యసనాన్వితః । హిరణ్యధాన్యవస్త్రాణి వాహనం ప్రజయా భవేత్ ।। ౨౪౧.

ఇలా మంత్రి కర్తవ్యాలు చెప్పబడ్డాయి, అపదలు ఉన్నా కూడా. ఆయన వద్ద బంగారం, ధాన్యం, వస్త్రాలు, వాహనాలు, సంతానం ఉండాలి.

తథాన్యే ద్రవ్యనిచయా హన్తి సవ్యసనా ప్రజా । ప్ర్జానామాపదిస్థానాం రక్షణం కోషదణ్డయోః ।। ౨౪౧.

ఇదే విధంగా, ఇతర సంపద కూడికలు కూడా అపద వల్ల నశిస్తాయి. కష్టాల్లో ఉన్న ప్రజలను కాపాడటానికి ధనభాండారం, శిక్ష అవసరం.

పౌరాద్యాశ్చోపకుర్వన్తి సంశ్రయాదిహ దుర్ద్దినం । తూష్ణీం యుద్ధం జనత్రాణం మిత్రామిత్రపరిగ్రహః ।। ౨౪౧.

పౌరులు మొదలైనవారు కష్టకాలంలో ఆశ్రయం ఇస్తూ సహాయం చేస్తారు. మౌన యుద్ధం, ప్రజల రక్షణ, మిత్రులను, శత్రువులను గుర్తించడం అవసరం.

సామన్తాది కృతే దోషే నశ్యేత్తద్వ్యసనాచ్చ తత్ । భృత్యానాం భరణం దానం ప్ర్జామిత్రపరిగ్రహః ।। ౨౪౧.

సరిహద్దు అధికారి తప్పు చేస్తే, ఆ అపద వల్ల అతడు నశిస్తాడు. సేవకులను పోషించడం, దానం చేయడం, ప్రజల్లో మిత్రులను గుర్తించడం అవసరం.

ధర్మ్మకామాదిభేదశ్చ దుర్గసంస్కారభూషణం । కోషాత్తద్వ్యసనాద్ధన్తి కోషమూలో హి భూపతిః ।। ౨౪౧.

ధర్మం, కామం మొదలైన వేర్వేరు లక్షణాలు, కోటల బలపరిచే పనులు—ఇవి ధనభాండారం పోయినప్పుడు నశిస్తాయి. రాజు ధనభాండారంలోనే ఆధారపడతాడు.

మిత్రామిత్రావనీహేమసాధనం రిపుమర్ద్దనం । దూరకార్య్యాశుకారిత్వం దణ్డాత్తద్వ్యసనాద్ధరేత్ ।। ౨౪౧.

మిత్రులు, శత్రువులతో వ్యవహరించడానికీ, ధనం, శత్రువులను నశింపజేయడానికీ, దూరపు పనులు త్వరగా చేయడానికీ అవసరమైనవి శిక్ష ద్వారా కలిగే అపదతో పోతాయి.

సంస్తమ్భయతి మిత్రాణి అమిత్రం నాశయత్యపి । ధనాద్యైరుపకారిత్వం మిత్రాత్తద్వ్యసనాద్ధరేత్ ।। ౨౪౧.

ఇది మిత్రులను బలపరుస్తుంది, శత్రువులను నశింపజేస్తుంది. ధనం మొదలైన వాటి లాభం మిత్రుల వల్ల కలిగే అపదతో పోతుంది.

రాజాచ సవ్యసనీ హన్యాద్రాజకార్య్యాణి యాని చ । వాగ్దణ్డయోశ్చ పారుష్యమర్థదూషణమేవ చ ।। ౨౪౧.

రాజు అపదలో ఉన్నప్పుడు, రాజకార్యాలన్నీ నశిస్తాయి. మాటలో, శిక్షలో కఠినత, ధనం చెడిపోవడం కూడా జరుగుతాయి.