అగ్నిపురాణమ్

శస్యాకరవతీ పుణ్యా ఖనిద్రవ్యసమన్వితా । గోహితా భూరిసలిలా పున్యైర్జనపదైర్యుతా ।। ౨౩౯.

పంటలకు అనుకూలంగా ఉండే, పుణ్యమయమైన, ఖనిజ సంపద కలిగిన, ఆవులకు ఉపయోగపడే, నీరు ఎక్కువగా ఉండే, మంచి ప్రజలు నివసించే భూమిని ప్రశంసిస్తారు.

రమ్యా సకుఞ్జరబలా వారిస్థలపథాన్వితా । అదేవమాతృకా చేతి శస్యతే భూరిభూతయే ।। ౨౩౯.

ఆనందదాయకమైన, ఏనుగుల బలంతో కూడిన, నీరు, రహదారులు, పడవలు ఉన్న, ఇతరులకు చెందని భూమి గొప్ప ఐశ్వర్యానికి అనుకూలంగా ఉంటుంది.

శూద్రకారువణిక్‌ప్రాయో మహారమ్భః కృషీబలః । సానురాగో రిపుద్వేషీ పీड़ాసహకరః పృథుః ।। ౨౩౯.

అక్కడ శూద్రులు, వృత్తిదారులు, వ్యాపారులు ఎక్కువగా ఉంటారు. పెద్దపెద్ద పనులు, వ్యవసాయ బలం, అనురాగం, శత్రువులకు ద్వేషం, కష్టాలను తట్టుకునే శక్తి, సమృద్ధి ఉంటాయి.

నానాదేశ్యైః సమాకీర్ణో ధార్మ్మికః పశుమాన్ బలీ । ఈదృక్‌జనపదః శస్తోఽమూర్ఖవ్యసనినాయకః।। ౨౩౯.

వివిధ ప్రాంతాల ప్రజలతో నిండిన, ధార్మికత కలిగిన, పశువుల సమృద్ధి, బలమున్న దేశాన్ని, అజ్ఞానం లేకపోయిన, దురాచారానికి లోనుకాని నాయకుడు పాలిస్తే, ఆ దేశాన్ని ప్రశంసిస్తారు.

పృథుసీమం మహాఖాతముచ్చప్రాకారతోరణం । పురం సమావసేచ్ఛైలసరిన్మరువనాశ్రయం ।। ౨౩౯.

విస్తారమైన సరిహద్దులు, పెద్ద గోతులు, ఎత్తైన గోడలు, గేట్లు ఉండే నగరాన్ని, పర్వతాలు, నదులు, అడవులు సమీపంలో ఉండేలా స్థాపించాలి.

జలవద్ధాన్యధనవద్‌దుర్గం కాలసహం మహత్ । ఔదకం పార్వతం వార్క్షమైరిణం ధన్వినం చ షట్ ।। ౨౩౯.

కోటకు నీరు, ధాన్యం, ధనం ఉండాలి. కాలాన్ని తట్టుకునే సామర్థ్యం ఉండాలి. ఆరు రకాలుగా — జలదుర్గం, పర్వతదుర్గం, వృక్షదుర్గం, మట్టిదుర్గం, మడదుర్గం, అరణ్యదుర్గం ఉండాలి.

ఈప్సితద్రవ్యసమ్పూర్ణః పితృపైతామ్హోచితః । ధర్మార్జితో వ్యయసహః కోషో ధర్మాదివృద్ధయే ।। ౨౩౯.

కోశంలో కావలసిన ధనం నిండుగా ఉండాలి. పితృపితామహుల నుంచి వచ్చినదై ఉండాలి. ధర్మమార్గంలో సంపాదించాలి. ఖర్చును తట్టుకోగలగాలి. ధర్మం వంటివాటితో కోశం పెరుగుతుంది.

పితృపైతామహో వశ్యః సంహతో దత్తవేతనః । విఖ్యాతపౌరుషో జన్యః కుశలః శకునైర్వృతః ।। ౨౩౯.

పితృపితామహులకు విధేయుడై, ఐక్యతతో, జీతం పొందుతూ, పరాక్రమంలో ప్రసిద్ధి చెందిన, మంచి వంశంలో పుట్టిన, నైపుణ్యం కలిగి, శుభసూచకాలు కలిగి ఉండాలి.

నానాప్రహరణోపేతో నానాయుద్ధవిశారదః । నానాయోధసమాకీర్ణో నీరాజితహయద్విపః ।। ౨౩౯.

వివిధ ఆయుధాలు కలిగి, అనేక యుద్ధాల్లో నైపుణ్యం ఉన్నవాడు, రకరకాల యోధులతో చుట్టుముట్టబడి, గుర్రాలు, ఏనుగులతో గౌరవించబడాలి.

ప్రవాసాయాసదుఃఖేషు యుద్ధేషు చ కృతశ్రమః । అద్వైధక్షత్రియపయో దణ్డో దణ్డవతాం మతః ।। ౨౩౯.

విదేశయాత్రలు, యుద్ధాల్లో కష్టాలను భరించినవారు, క్షత్రియులకు శిక్షను విధించేటప్పుడు అది పక్షపాతం లేకుండా ఉండాలి.

యోగవిజ్ఞానసత్త్వాఢ్యం మహాపక్షం ప్రియమ్బదం । ఆయతిక్షమమద్వైధం మిత్రం కుర్వీత సత్కుల ।। ౨౩౯.

యోగజ్ఞానం, ధైర్యం, గొప్ప సహాయం చేసే, మధురంగా మాట్లాడే, సహనంతో, స్థిరంగా, నమ్మకంగా ఉండే మంచి కుటుంబానికి చెందినవారిని స్నేహితుడిగా చేసుకోవాలి.

దూరాదేవాభిగమనం స్పష్టార్థహృదయానుగా । వాక్‌ సత్కృత్య ప్రదానఞ్చ త్రివిధో మిత్రసఙ్గ్రహః ।। ౨౩౯.

దూరం నుంచే దగ్గరవడం, స్పష్టమైన అర్థంతో హృదయాన్ని తాకే మాటలు, గౌరవంతో ఇవ్వడం — ఇవి స్నేహాన్ని పెంచే మూడు మార్గాలు.

ధర్మకామార్థసంయోగో మిత్రాత్తు త్రివిధం ఫలం । ఔరసం తత్ర సన్నద్ధం౧౬ తథా వంశక్రమాగతం ।। ౨౩౯.

స్నేహం వల్ల ధర్మం, కామం, అర్థం అనే మూడు ఫలితాలు కలుగుతాయి. అందులో సహజమైనది, బలమైనది, వంశపారంపర్యంగా వచ్చినది ఉంటాయి.

రక్షఇతం వ్ససనేభ్యశ్చ మిత్రం జ్ఞేయం చతుర్విధం । మిత్రే గుణాః సత్యతాద్యాః సమానసుఖదుఃఖతా ।। ౨౩౯.

మనకు నాలుగు రకాల మిత్రులు ఉంటారు. ఇవి మనకు అపాయాల నుంచి రక్షణ కలిగిస్తారు. మిత్రునిలో నిజాయితీ, సత్యం, సుఖంలోనూ దుఃఖంలోనూ తోడుగా ఉండటం వంటి మంచి లక్షణాలు ఉంటాయి.

వక్ష్యేఽనుజీవినాం వృత్తం సేవీ సేవేత భూపతిం । దక్షతా భద్రతా దార్ఢ్య క్షాన్తిః క్లేశసహిష్ణుతా ।। ౨౩౯.

ఉపాధిపైన ఆధారపడే వారి నడవడి గురించి చెబుతాను. సేవకుడు రాజును సేవించాలి. అతనిలో నైపుణ్యం, మంచితనం, స్థిరత, ఓర్పు, కష్టాలను భరించే శక్తి ఉండాలి.

సన్తోషః శీలభుత్సాహో మణ్డయత్యనుజీవినం । యథాకాలముపాసీత రాజానం సేవకో నయాత్ ।। ౨౩౯.

సంతృప్తి, మంచి ప్రవర్తన, ఉత్సాహం ఇవి ఉపాధిపైన ఆధారపడే వారిని అలంకరిస్తాయి. సేవకుడు రాజును సరైన సమయంలో, ధర్మబద్ధంగా సేవించాలి.

పరస్థానగమం క్రౌర్య్యమౌద్ధత్యం మత్సరన్త్యజేత్ । విగృహ్య కథనం భృత్యో న కుర్య్యాజ్ జ్యాయసా సహ ।। ౨౩౯.

సేవకుడు ఇతరుల దగ్గరకు పోవడం, క్రూరత, అహంకారం, అసూయ వంటి దుష్ప్రవర్తనలను వదిలేయాలి. తనకన్నా పైవారితో వాదనలు, గొడవలు చేయకూడదు.

గుహ్యం మర్మ్మ చ మన్త్రఞ్చ న చ భర్త్తుః ప్రకాశయేత్ । రక్తాద్ వృత్తిం సమీహేత్ విరక్తం సన్త్యజేన్నృపం ।। ౨౩౯.

రాజు యొక్క రహస్యాలు, బలహీనతలు, సలహాలు ఎవరికీ చెప్పకూడదు. తనను ఆదరించే రాజును ఆశ్రయించాలి. తన పట్ల ఆసక్తి లేని రాజును వదిలేయాలి.

ఆజీవ్యః సర్వ్వసత్త్వానాం రాజా పర్జన్యవద్భవేత్ । ఆయద్వారేషు చాప్త్యర్థం ధనం చాదదతీతి చ ।। ౨౩౯.

రాజు అందరికీ జీవనాధారం, మేఘంలా ఉండాలి. అవసరమైన పనుల కోసం ధనం సరిగ్గా సేకరించవచ్చు.

కుర్య్యాదుద్యోగసమ్పన్నానధ్యక్షఆన్ సర్వకర్మ్మసు । కృషిర్వ్వణిక్పథో దుర్గం సేతుః కుఞ్జరబన్ధనం ।। ౨౩౯.

రాజు అన్ని పనులకు నిపుణులను నియమించాలి. వ్యవసాయం, వ్యాపార మార్గాలు, కోటలు, వంతెనలు, ఏనుగులను కట్టడం వంటి పనులకు పర్యవేక్షకులను పెట్టాలి.

ఖన్యాకరబలాదానం శున్యానాం చ నివేశనం । అష్టవర్గమిమం రాజా సాధువృత్తోఽనుపాలయేత్ ।। ౨౩౯.

రాజు గనులు, పన్నుల వసూలు, ఖాళీ భూముల పునరావాసం వంటి పనులను నిర్వహించాలి. మంచి రాజు ఈ ఎనిమిది విధాలైన కర్తవ్యాలను పాటించాలి.

ఆముక్తికేభ్యశ్చౌరేభ్యః పౌరేబ్యో రాజవల్లభాత్ । పృథివీపతిలోభాచ్చ చప్రజానాం పఞ్చధా భయం ।। ౨౩౯.

వేషధారి దొంగలు, దొంగలు, పట్టణ ప్రజలు, రాజుకు ఇష్టమైనవారు, రాజు లోభం — వీటి వల్ల ప్రజలకు ఐదు రకాల భయాలు కలుగుతాయి.

అవేక్ష్యైతద్భ్యం కాలే ఆదదీత కరం నృపః । అభ్యన్తరం శరీరం స్వం వాహ్యం రాష్ట్రఞ్చ రక్షయేత్ ।। ౨౩౯.

రాజు వీటి నుండి సరైన సమయంలో పన్నులు వసూలు చేయాలి. తన శరీరాన్ని, తనవారిని, తన రాజ్యాన్ని బయటపాటు శత్రువుల నుండి కాపాడాలి.

దడ్యాంస్తు దణ్డయేద్రాజా స్వం రక్షేచ్చఃవిషాదితః । స్త్రియః పుత్రాంశ్చ శత్రుభ్యో విశ్వసేన్న కదాచన ।। ౨౩౯.

రాజు దోషుల్ని శిక్షించాలి, తనను విషం నుండి కాపాడుకోవాలి. స్త్రీలు, కుమారులు, శత్రువులను ఎప్పుడూ నమ్మకూడదు.

రామ ఉవాచ ప్రభావోత్సాహశక్తిభ్‌యాం మన్త్రశక్తిః ప్రశస్యతే । ప్రభావోత్సాహవాన్ కావ్యో జితో దేవపురోధసా ।। ౨౪౧.

రాముడు ఇలా అన్నాడు — బలంతో, ఉత్సాహంతో కలిసిన సలహా శక్తి ఎంతో గొప్పది. బలమూ ఉత్సాహమూ ఉన్న కవీ, దేవతల పురోహితుడిని జయించాడు.

మన్త్రయేతేహ కార్య్యాణి నానాప్తైర్న్నాబిపశ్చితా । అశక్యారమ్భవృత్తీనాం కుతః క్లేశాదృతే ఫలం ।। ౨౪౧.

ఇక్కడ పనులు తెలివైనవారితో మాత్రమే చర్చించాలి, అజ్ఞానులతో కాదు. సాధ్యంకాని పనులు చేసే వారికి, కష్టపడకుండా ఫలితం ఎలా వస్తుంది?

అవిజ్ఞాతస్య విజ్ఞానం విజ్ఞాతస్య చ నిశ్చయః । అర్థద్వైధస్య సన్దేహచ్ఛేదనం శేషదర్శనం ।। ౨౪౧.

తెలియని విషయాన్ని తెలుసుకోవడం, తెలిసినదానిలో నిశ్చయానికి రావడం, సందేహాలను తొలగించడం, మిగిలినదాన్ని గ్రహించడం — ఇవే సలహా వల్ల లభించే ఫలితాలు.

సహాయాః సాధనోపాయా విభాగో దేశకాలయోః । విపత్తేశ్చ ప్రతీకారః పఞఢ్చాన్నో మన్త్ర ఇష్యతే ।। ౨౪౧.

సహాయులు, సాధన మార్గాలు, దేశకాలాన్ని బట్టి విభజన, కష్టాలకు పరిహారం — ఇవి ఐదు సలహా మూలాంశాలు.

మనఃప్రసాదః శ్రద్ధా చ తథా కరణపాటవం । సహాయోత్థానసమ్పచ్చ కర్మ్మణాం సిద్ధిలక్షణం ।। ౨౪౧.

మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉండటం, విశ్వాసం, పనిలో నైపుణ్యం, సహాయుల ప్రయత్నం, పనుల్లో విజయమే — ఇవే సిద్ధి లక్షణాలు.