అగ్నిపురాణమ్

వాగ్మీ ప్రగల్భశ్చక్షుష్మానుత్సాహీ ప్రతిపత్తిమాన్ । స్తమ్భ్చాపలహీనశ్చ మైత్రః క్లేశసహః శుచిః ।। ౨౩౯.

మాటలో నైపుణ్యం, ధైర్యం, దృష్టి, ఉత్సాహం, గ్రహణశక్తి, మొండితనం, చంచలత లేని వాడు, స్నేహపూర్వకుడు, కష్టాలను తట్టుకునేవాడు, పవిత్రుడు ఉండాలి.

సత్యసత్త్వధృతిస్థైర్య్యప్రబావారోగ్యసంయుతః । కృతశిల్పశ్చ౭ దక్షశ్చ ప్రజ్ఞావాన్ ధారణాన్వితః ।। ౨౩౯.

నిజాయితీ, ధైర్యం, స్థిరత, సహనం, ప్రభావం, ఆరోగ్యం కలిగి ఉండాలి. కళల్లో నైపుణ్యం, చాకచక్యం, జ్ఞానం, ఏకాగ్రత ఉండాలి.

దృఢభక్తిరకర్త్తా చ వైరాణాం సచివో భవేత్ । స్మృతిస్తత్పరతార్థేషు చిత్తజ్ఞో జ్ఞాననిశ్చయః ।। ౨౩౯.౧౫ దృఢతా మన్త్రగుప్తిశ్చ మన్త్రిసమ్పత్ ప్రకీర్త్తితా । త్రయ్యాం చ దణ్డనీత్యాం చ కుశలః స్యాత్ పురోహితః ।। ౨౩౯.

మంత్రి భక్తిలో దృఢంగా ఉండాలి, శత్రుత్వానికి కారణం కాకూడదు. అవసరమైన విషయాల్లో జ్ఞాపకం, మనస్సును అర్థం చేసుకోవడం, జ్ఞానంలో నిశ్చయంగా ఉండటం ముఖ్యము.

అథర్వ్వవేదవిహితం కుర్య్యాచ్ఛాన్తికపౌష్టికం । సాధుతైషామమాత్యానాం తద్విద్యైః సహ బుద్ధిమాన్ ।। ౨౩౯.

అథర్వవేదంలో చెప్పిన ప్రకారం శాంతి, సంపద కోసం యజ్ఞాలు చేయాలి. ఆ విషయాల్లో నైపుణ్యం ఉన్న మంత్రులతో కలిసి, జ్ఞానంతో ఆచరించాలి.

చక్షుష్మత్తాం చ శిల్పఞ్చ పరీక్షఏత గుణద్వయం । స్వజనేభ్యో విజానీయాత్ కులం స్థానమవగ్రహం ।। ౨౩౯.

దృష్టి, కళా నైపుణ్యాన్ని పరీక్షించాలి. తనవాళ్లలో వంశాన్ని, స్థానం తెలుసుకోవాలి.

పరికర్మ్మ్సు దక్షఞ్చ విజ్ఞానం ధారయిష్ణుతాం । గుణత్రయం పరీక్షేత ప్రాగల్భ్యం ప్రీతితాం తథా ।। ౨౩౯.

విధులలో నైపుణ్యం, జ్ఞానం, గుర్తుంచుకునే శక్తి, మూడు స్వభావాలు, ధైర్యం, ప్రేమ ఇవన్నీ మనం పరిశీలించాలి.

కథాయోగేషు బుద్ధ్యేత వాగ్‌మిత్వం సత్యవాదితాం । ఉత్సాహం చ ప్రభావం చ తథా క్లేశసహిష్ణుతాం ।। ౨౩౯.

మాట్లాడేటప్పుడు, వాక్చాతుర్యం, నిజాయితీగా మాట్లాడటం, ఉత్సాహం, ప్రభావం, కష్టాలను తట్టుకునే శక్తి ఇవి గమనించాలి.

ధృతిం చైవానురాగం చ స్థైర్య్యఞ్చాపది లక్ష్యేత్ । భక్తిం మైత్రీం చ శౌచం చ జానీయాద్వ్యవహారతః ।। ౨౩౯.

ధైర్యం, అనురాగం, కష్టకాలంలో స్థిరత, భక్తి, స్నేహం, పవిత్రత ఇవన్నీ మన ప్రవర్తన ద్వారా తెలుసుకోవాలి.

సంవాసిభ్యో బలం సత్త్వమారోగ్యం శీలమేవ చ । అస్తవ్ధతామచాపల్యం వైరాణాం చాప్యకార్త్తనం ।। ౨౩౯.

తోడుగా ఉన్నవారి ద్వారా బలం, స్వభావం, ఆరోగ్యం, మంచి ప్రవర్తన, మొండితనం లేకపోవడం, ఆత్మనిగ్రహం, శత్రుత్వం లేకపోవడం తెలుసుకోవాలి.

ప్రత్యక్షతో విజానీయాద భద్రతాం క్షుద్రతామపి । ఫలానుమేయాః సర్వత్ర పరోక్షగుణవృత్తయః ।। ౨౩౯.

నేరుగా ఉన్నతత్వం, నీచత్వం రెండింటినీ గమనించాలి. దాగి ఉన్న గుణాలు, ప్రవర్తనలు వాటి ఫలితాల ద్వారా అర్థం చేసుకోవాలి.

శస్యాకరవతీ పుణ్యా ఖనిద్రవ్యసమన్వితా । గోహితా భూరిసలిలా పున్యైర్జనపదైర్యుతా ।। ౨౩౯.

పంటలకు అనుకూలంగా ఉండే, పుణ్యమయమైన, ఖనిజ సంపద కలిగిన, ఆవులకు ఉపయోగపడే, నీరు ఎక్కువగా ఉండే, మంచి ప్రజలు నివసించే భూమిని ప్రశంసిస్తారు.

రమ్యా సకుఞ్జరబలా వారిస్థలపథాన్వితా । అదేవమాతృకా చేతి శస్యతే భూరిభూతయే ।। ౨౩౯.

ఆనందదాయకమైన, ఏనుగుల బలంతో కూడిన, నీరు, రహదారులు, పడవలు ఉన్న, ఇతరులకు చెందని భూమి గొప్ప ఐశ్వర్యానికి అనుకూలంగా ఉంటుంది.

శూద్రకారువణిక్‌ప్రాయో మహారమ్భః కృషీబలః । సానురాగో రిపుద్వేషీ పీड़ాసహకరః పృథుః ।। ౨౩౯.

అక్కడ శూద్రులు, వృత్తిదారులు, వ్యాపారులు ఎక్కువగా ఉంటారు. పెద్దపెద్ద పనులు, వ్యవసాయ బలం, అనురాగం, శత్రువులకు ద్వేషం, కష్టాలను తట్టుకునే శక్తి, సమృద్ధి ఉంటాయి.

నానాదేశ్యైః సమాకీర్ణో ధార్మ్మికః పశుమాన్ బలీ । ఈదృక్‌జనపదః శస్తోఽమూర్ఖవ్యసనినాయకః।। ౨౩౯.

వివిధ ప్రాంతాల ప్రజలతో నిండిన, ధార్మికత కలిగిన, పశువుల సమృద్ధి, బలమున్న దేశాన్ని, అజ్ఞానం లేకపోయిన, దురాచారానికి లోనుకాని నాయకుడు పాలిస్తే, ఆ దేశాన్ని ప్రశంసిస్తారు.

పృథుసీమం మహాఖాతముచ్చప్రాకారతోరణం । పురం సమావసేచ్ఛైలసరిన్మరువనాశ్రయం ।। ౨౩౯.

విస్తారమైన సరిహద్దులు, పెద్ద గోతులు, ఎత్తైన గోడలు, గేట్లు ఉండే నగరాన్ని, పర్వతాలు, నదులు, అడవులు సమీపంలో ఉండేలా స్థాపించాలి.

జలవద్ధాన్యధనవద్‌దుర్గం కాలసహం మహత్ । ఔదకం పార్వతం వార్క్షమైరిణం ధన్వినం చ షట్ ।। ౨౩౯.

కోటకు నీరు, ధాన్యం, ధనం ఉండాలి. కాలాన్ని తట్టుకునే సామర్థ్యం ఉండాలి. ఆరు రకాలుగా — జలదుర్గం, పర్వతదుర్గం, వృక్షదుర్గం, మట్టిదుర్గం, మడదుర్గం, అరణ్యదుర్గం ఉండాలి.

ఈప్సితద్రవ్యసమ్పూర్ణః పితృపైతామ్హోచితః । ధర్మార్జితో వ్యయసహః కోషో ధర్మాదివృద్ధయే ।। ౨౩౯.

కోశంలో కావలసిన ధనం నిండుగా ఉండాలి. పితృపితామహుల నుంచి వచ్చినదై ఉండాలి. ధర్మమార్గంలో సంపాదించాలి. ఖర్చును తట్టుకోగలగాలి. ధర్మం వంటివాటితో కోశం పెరుగుతుంది.

పితృపైతామహో వశ్యః సంహతో దత్తవేతనః । విఖ్యాతపౌరుషో జన్యః కుశలః శకునైర్వృతః ।। ౨౩౯.

పితృపితామహులకు విధేయుడై, ఐక్యతతో, జీతం పొందుతూ, పరాక్రమంలో ప్రసిద్ధి చెందిన, మంచి వంశంలో పుట్టిన, నైపుణ్యం కలిగి, శుభసూచకాలు కలిగి ఉండాలి.

నానాప్రహరణోపేతో నానాయుద్ధవిశారదః । నానాయోధసమాకీర్ణో నీరాజితహయద్విపః ।। ౨౩౯.

వివిధ ఆయుధాలు కలిగి, అనేక యుద్ధాల్లో నైపుణ్యం ఉన్నవాడు, రకరకాల యోధులతో చుట్టుముట్టబడి, గుర్రాలు, ఏనుగులతో గౌరవించబడాలి.

ప్రవాసాయాసదుఃఖేషు యుద్ధేషు చ కృతశ్రమః । అద్వైధక్షత్రియపయో దణ్డో దణ్డవతాం మతః ।। ౨౩౯.

విదేశయాత్రలు, యుద్ధాల్లో కష్టాలను భరించినవారు, క్షత్రియులకు శిక్షను విధించేటప్పుడు అది పక్షపాతం లేకుండా ఉండాలి.

యోగవిజ్ఞానసత్త్వాఢ్యం మహాపక్షం ప్రియమ్బదం । ఆయతిక్షమమద్వైధం మిత్రం కుర్వీత సత్కుల ।। ౨౩౯.

యోగజ్ఞానం, ధైర్యం, గొప్ప సహాయం చేసే, మధురంగా మాట్లాడే, సహనంతో, స్థిరంగా, నమ్మకంగా ఉండే మంచి కుటుంబానికి చెందినవారిని స్నేహితుడిగా చేసుకోవాలి.

దూరాదేవాభిగమనం స్పష్టార్థహృదయానుగా । వాక్‌ సత్కృత్య ప్రదానఞ్చ త్రివిధో మిత్రసఙ్గ్రహః ।। ౨౩౯.

దూరం నుంచే దగ్గరవడం, స్పష్టమైన అర్థంతో హృదయాన్ని తాకే మాటలు, గౌరవంతో ఇవ్వడం — ఇవి స్నేహాన్ని పెంచే మూడు మార్గాలు.

ధర్మకామార్థసంయోగో మిత్రాత్తు త్రివిధం ఫలం । ఔరసం తత్ర సన్నద్ధం౧౬ తథా వంశక్రమాగతం ।। ౨౩౯.

స్నేహం వల్ల ధర్మం, కామం, అర్థం అనే మూడు ఫలితాలు కలుగుతాయి. అందులో సహజమైనది, బలమైనది, వంశపారంపర్యంగా వచ్చినది ఉంటాయి.

రక్షఇతం వ్ససనేభ్యశ్చ మిత్రం జ్ఞేయం చతుర్విధం । మిత్రే గుణాః సత్యతాద్యాః సమానసుఖదుఃఖతా ।। ౨౩౯.

మనకు నాలుగు రకాల మిత్రులు ఉంటారు. ఇవి మనకు అపాయాల నుంచి రక్షణ కలిగిస్తారు. మిత్రునిలో నిజాయితీ, సత్యం, సుఖంలోనూ దుఃఖంలోనూ తోడుగా ఉండటం వంటి మంచి లక్షణాలు ఉంటాయి.

వక్ష్యేఽనుజీవినాం వృత్తం సేవీ సేవేత భూపతిం । దక్షతా భద్రతా దార్ఢ్య క్షాన్తిః క్లేశసహిష్ణుతా ।। ౨౩౯.

ఉపాధిపైన ఆధారపడే వారి నడవడి గురించి చెబుతాను. సేవకుడు రాజును సేవించాలి. అతనిలో నైపుణ్యం, మంచితనం, స్థిరత, ఓర్పు, కష్టాలను భరించే శక్తి ఉండాలి.

సన్తోషః శీలభుత్సాహో మణ్డయత్యనుజీవినం । యథాకాలముపాసీత రాజానం సేవకో నయాత్ ।। ౨౩౯.

సంతృప్తి, మంచి ప్రవర్తన, ఉత్సాహం ఇవి ఉపాధిపైన ఆధారపడే వారిని అలంకరిస్తాయి. సేవకుడు రాజును సరైన సమయంలో, ధర్మబద్ధంగా సేవించాలి.

పరస్థానగమం క్రౌర్య్యమౌద్ధత్యం మత్సరన్త్యజేత్ । విగృహ్య కథనం భృత్యో న కుర్య్యాజ్ జ్యాయసా సహ ।। ౨౩౯.

సేవకుడు ఇతరుల దగ్గరకు పోవడం, క్రూరత, అహంకారం, అసూయ వంటి దుష్ప్రవర్తనలను వదిలేయాలి. తనకన్నా పైవారితో వాదనలు, గొడవలు చేయకూడదు.

గుహ్యం మర్మ్మ చ మన్త్రఞ్చ న చ భర్త్తుః ప్రకాశయేత్ । రక్తాద్ వృత్తిం సమీహేత్ విరక్తం సన్త్యజేన్నృపం ।। ౨౩౯.

రాజు యొక్క రహస్యాలు, బలహీనతలు, సలహాలు ఎవరికీ చెప్పకూడదు. తనను ఆదరించే రాజును ఆశ్రయించాలి. తన పట్ల ఆసక్తి లేని రాజును వదిలేయాలి.

ఆజీవ్యః సర్వ్వసత్త్వానాం రాజా పర్జన్యవద్భవేత్ । ఆయద్వారేషు చాప్త్యర్థం ధనం చాదదతీతి చ ।। ౨౩౯.

రాజు అందరికీ జీవనాధారం, మేఘంలా ఉండాలి. అవసరమైన పనుల కోసం ధనం సరిగ్గా సేకరించవచ్చు.