అగ్నిపురాణమ్

అవిసంవాదితా సత్యం వృద్ధసేవా కృతజ్ఞతా । దైవసమ్పన్నతా బుద్ధిరక్షుద్రపరివారతా ।। ౨౩౯.

నిజాయితీ, మాట నిలబెట్టుకోవడం, పెద్దలకు సేవ చేయడం, కృతజ్ఞత, దైవసంపద, తెలివి, చెడ్డవాళ్లతో కలవకుండా ఉండటం — ఇవన్నీ ముఖ్యమైన లక్షణాలు.

దీర్ఘదర్శిత్వముత్సాహః శుచితా స్థూలలక్షితా ।। ౨౩౯.

దూరదృష్టి, ఉత్సాహం, పవిత్రత, ముఖ్యమైన విషయాలను గుర్తించగలగడం — ఇవి కూడా అవసరమైన లక్షణాలు.

వినీతత్వం ధార్మికతా సాధోశ్చ నృపతేర్గుణాః । ప్రఖ్యాతవంశమక్రూరం లోకసఙ్‌గ్రాహిణం శుచిం ।। ౨౩౯.

వినయము, ధర్మపరత, మంచి రాజుకు ఉండాల్సిన లక్షణాలు — ప్రసిద్ధ వంశం, మృదుత్వం, ప్రజలను కలిపే సామర్థ్యం, పవిత్రత — ఇవన్నీ ఉండాలి.

కుర్వ్వీతాత్మహితాకాఙ్క్షీ పరిచారం మహీపతిః । వాగ్మీ ప్రగల్భః స్మృతిమానుదగ్రో బలవాన్ వశీ ।। ౨౩౯.

తనకు మేలు కావాలని కోరే రాజు, మాటలో నైపుణ్యం ఉన్నవారు, ధైర్యవంతులు, జ్ఞాపకశక్తి గలవారు, అహంకారం లేని వారు, బలవంతులు, ఆత్మనిగ్రహం ఉన్నవారిని సేవకులుగా నియమించాలి.

నేతా దణ్డస్య నిపుణః కృతశిల్పపరిగ్రహః । పరాభియోగప్రసహః సర్వదుష్టప్రతిక్రియా ।। ౨౩౯.

శిక్ష విధించడంలో నైపుణ్యం గలవాడు, కళలు, సంపాదనల్లో ప్రావీణ్యం ఉన్నవాడు, శత్రువుల దాడిని తట్టుకునేవాడు, చెడ్డవాళ్లను ఎదుర్కొనగలవాడు — ఇలాంటి నాయకుడు అవసరం.

పరవృత్తాన్వవేక్షీ చ సన్ధివిగ్రహతత్తవవిత్ । గూఢమన్త్రప్రచారజ్ఞో దేశకాలవిభాగవిత్ ।। ౨౩౯.

ఇతరుల ప్రవర్తనను గమనించగలవాడు, స్నేహం-శత్రుత్వ విషయాల్లో నిపుణుడు, రహస్య సలహాలను నిర్వహించడంలో నైపుణ్యం గలవాడు, స్థలం-కాలాన్ని బాగా అర్థం చేసుకునేవాడు ఉండాలి.

ఆదాతా సమ్యగర్థానాం వినియోక్తా చ పాత్రవిత్ । క్రోధలోభభయద్రోహదమ్భచాపలవర్జ్జితః ।। ౨౩౯.

ధనాన్ని సముచితంగా సేకరించేవాడు, దానిని యోగ్యులకు పంచేవాడు, కోపం, లోభం, భయం, ద్రోహం, మోసం, చంచలత — ఇవి లేని వాడు ఉండాలి.

పరోపతాపపైశూన్యమాత్సర్యేర్షానృతాతిగః । వృద్ధోపదేశసమ్పన్నః శక్తో మధురదర్శనః ।। ౨౩౯.

ఇతరులకు హాని చేయకుండా ఉండటం, అసూయ, ద్వేషం, అబద్ధం, తప్పులు చేయకుండా ఉండటం, పెద్దల సలహా కలిగి ఉండటం, సామర్థ్యం, మధురమైన రూపం — ఇవన్నీ ఉండాలి.

గుణానురాగస్థితిమానాత్మసమ్పద్‌గుణా స్మృతాః । సులీనాః శుచయః శూరాః శ్రుతవన్తోఽనురాగిణః ।। ౨౩౯.

గుణాలకు మక్కువగా ఉండటం, స్వయంగా సంపాదించిన లక్షణాలు కలిగి ఉండటం, మృదువుగా, పవిత్రంగా, ధైర్యంగా, విద్యావంతుడిగా, స్నేహపూర్వకంగా ఉండటం అవసరం.

దణ్డనీతేః ప్రయోక్తారః సచివాః స్యుర్మ్మహీపతేః । సువిగ్రహో జానపదః కులశీలకలాన్వితః ।। ౨౩౯.

శిక్ష విధించే వారు రాజు మంత్రులు. ప్రజలు మంచి వంశం, స్వభావం, నైపుణ్యం కలిగి ఉండాలి.

వాగ్మీ ప్రగల్భశ్చక్షుష్మానుత్సాహీ ప్రతిపత్తిమాన్ । స్తమ్భ్చాపలహీనశ్చ మైత్రః క్లేశసహః శుచిః ।। ౨౩౯.

మాటలో నైపుణ్యం, ధైర్యం, దృష్టి, ఉత్సాహం, గ్రహణశక్తి, మొండితనం, చంచలత లేని వాడు, స్నేహపూర్వకుడు, కష్టాలను తట్టుకునేవాడు, పవిత్రుడు ఉండాలి.

సత్యసత్త్వధృతిస్థైర్య్యప్రబావారోగ్యసంయుతః । కృతశిల్పశ్చ౭ దక్షశ్చ ప్రజ్ఞావాన్ ధారణాన్వితః ।। ౨౩౯.

నిజాయితీ, ధైర్యం, స్థిరత, సహనం, ప్రభావం, ఆరోగ్యం కలిగి ఉండాలి. కళల్లో నైపుణ్యం, చాకచక్యం, జ్ఞానం, ఏకాగ్రత ఉండాలి.

దృఢభక్తిరకర్త్తా చ వైరాణాం సచివో భవేత్ । స్మృతిస్తత్పరతార్థేషు చిత్తజ్ఞో జ్ఞాననిశ్చయః ।। ౨౩౯.౧౫ దృఢతా మన్త్రగుప్తిశ్చ మన్త్రిసమ్పత్ ప్రకీర్త్తితా । త్రయ్యాం చ దణ్డనీత్యాం చ కుశలః స్యాత్ పురోహితః ।। ౨౩౯.

మంత్రి భక్తిలో దృఢంగా ఉండాలి, శత్రుత్వానికి కారణం కాకూడదు. అవసరమైన విషయాల్లో జ్ఞాపకం, మనస్సును అర్థం చేసుకోవడం, జ్ఞానంలో నిశ్చయంగా ఉండటం ముఖ్యము.

అథర్వ్వవేదవిహితం కుర్య్యాచ్ఛాన్తికపౌష్టికం । సాధుతైషామమాత్యానాం తద్విద్యైః సహ బుద్ధిమాన్ ।। ౨౩౯.

అథర్వవేదంలో చెప్పిన ప్రకారం శాంతి, సంపద కోసం యజ్ఞాలు చేయాలి. ఆ విషయాల్లో నైపుణ్యం ఉన్న మంత్రులతో కలిసి, జ్ఞానంతో ఆచరించాలి.

చక్షుష్మత్తాం చ శిల్పఞ్చ పరీక్షఏత గుణద్వయం । స్వజనేభ్యో విజానీయాత్ కులం స్థానమవగ్రహం ।। ౨౩౯.

దృష్టి, కళా నైపుణ్యాన్ని పరీక్షించాలి. తనవాళ్లలో వంశాన్ని, స్థానం తెలుసుకోవాలి.

పరికర్మ్మ్సు దక్షఞ్చ విజ్ఞానం ధారయిష్ణుతాం । గుణత్రయం పరీక్షేత ప్రాగల్భ్యం ప్రీతితాం తథా ।। ౨౩౯.

విధులలో నైపుణ్యం, జ్ఞానం, గుర్తుంచుకునే శక్తి, మూడు స్వభావాలు, ధైర్యం, ప్రేమ ఇవన్నీ మనం పరిశీలించాలి.

కథాయోగేషు బుద్ధ్యేత వాగ్‌మిత్వం సత్యవాదితాం । ఉత్సాహం చ ప్రభావం చ తథా క్లేశసహిష్ణుతాం ।। ౨౩౯.

మాట్లాడేటప్పుడు, వాక్చాతుర్యం, నిజాయితీగా మాట్లాడటం, ఉత్సాహం, ప్రభావం, కష్టాలను తట్టుకునే శక్తి ఇవి గమనించాలి.

ధృతిం చైవానురాగం చ స్థైర్య్యఞ్చాపది లక్ష్యేత్ । భక్తిం మైత్రీం చ శౌచం చ జానీయాద్వ్యవహారతః ।। ౨౩౯.

ధైర్యం, అనురాగం, కష్టకాలంలో స్థిరత, భక్తి, స్నేహం, పవిత్రత ఇవన్నీ మన ప్రవర్తన ద్వారా తెలుసుకోవాలి.

సంవాసిభ్యో బలం సత్త్వమారోగ్యం శీలమేవ చ । అస్తవ్ధతామచాపల్యం వైరాణాం చాప్యకార్త్తనం ।। ౨౩౯.

తోడుగా ఉన్నవారి ద్వారా బలం, స్వభావం, ఆరోగ్యం, మంచి ప్రవర్తన, మొండితనం లేకపోవడం, ఆత్మనిగ్రహం, శత్రుత్వం లేకపోవడం తెలుసుకోవాలి.

ప్రత్యక్షతో విజానీయాద భద్రతాం క్షుద్రతామపి । ఫలానుమేయాః సర్వత్ర పరోక్షగుణవృత్తయః ।। ౨౩౯.

నేరుగా ఉన్నతత్వం, నీచత్వం రెండింటినీ గమనించాలి. దాగి ఉన్న గుణాలు, ప్రవర్తనలు వాటి ఫలితాల ద్వారా అర్థం చేసుకోవాలి.

శస్యాకరవతీ పుణ్యా ఖనిద్రవ్యసమన్వితా । గోహితా భూరిసలిలా పున్యైర్జనపదైర్యుతా ।। ౨౩౯.

పంటలకు అనుకూలంగా ఉండే, పుణ్యమయమైన, ఖనిజ సంపద కలిగిన, ఆవులకు ఉపయోగపడే, నీరు ఎక్కువగా ఉండే, మంచి ప్రజలు నివసించే భూమిని ప్రశంసిస్తారు.

రమ్యా సకుఞ్జరబలా వారిస్థలపథాన్వితా । అదేవమాతృకా చేతి శస్యతే భూరిభూతయే ।। ౨౩౯.

ఆనందదాయకమైన, ఏనుగుల బలంతో కూడిన, నీరు, రహదారులు, పడవలు ఉన్న, ఇతరులకు చెందని భూమి గొప్ప ఐశ్వర్యానికి అనుకూలంగా ఉంటుంది.

శూద్రకారువణిక్‌ప్రాయో మహారమ్భః కృషీబలః । సానురాగో రిపుద్వేషీ పీड़ాసహకరః పృథుః ।। ౨౩౯.

అక్కడ శూద్రులు, వృత్తిదారులు, వ్యాపారులు ఎక్కువగా ఉంటారు. పెద్దపెద్ద పనులు, వ్యవసాయ బలం, అనురాగం, శత్రువులకు ద్వేషం, కష్టాలను తట్టుకునే శక్తి, సమృద్ధి ఉంటాయి.

నానాదేశ్యైః సమాకీర్ణో ధార్మ్మికః పశుమాన్ బలీ । ఈదృక్‌జనపదః శస్తోఽమూర్ఖవ్యసనినాయకః।। ౨౩౯.

వివిధ ప్రాంతాల ప్రజలతో నిండిన, ధార్మికత కలిగిన, పశువుల సమృద్ధి, బలమున్న దేశాన్ని, అజ్ఞానం లేకపోయిన, దురాచారానికి లోనుకాని నాయకుడు పాలిస్తే, ఆ దేశాన్ని ప్రశంసిస్తారు.

పృథుసీమం మహాఖాతముచ్చప్రాకారతోరణం । పురం సమావసేచ్ఛైలసరిన్మరువనాశ్రయం ।। ౨౩౯.

విస్తారమైన సరిహద్దులు, పెద్ద గోతులు, ఎత్తైన గోడలు, గేట్లు ఉండే నగరాన్ని, పర్వతాలు, నదులు, అడవులు సమీపంలో ఉండేలా స్థాపించాలి.

జలవద్ధాన్యధనవద్‌దుర్గం కాలసహం మహత్ । ఔదకం పార్వతం వార్క్షమైరిణం ధన్వినం చ షట్ ।। ౨౩౯.

కోటకు నీరు, ధాన్యం, ధనం ఉండాలి. కాలాన్ని తట్టుకునే సామర్థ్యం ఉండాలి. ఆరు రకాలుగా — జలదుర్గం, పర్వతదుర్గం, వృక్షదుర్గం, మట్టిదుర్గం, మడదుర్గం, అరణ్యదుర్గం ఉండాలి.

ఈప్సితద్రవ్యసమ్పూర్ణః పితృపైతామ్హోచితః । ధర్మార్జితో వ్యయసహః కోషో ధర్మాదివృద్ధయే ।। ౨౩౯.

కోశంలో కావలసిన ధనం నిండుగా ఉండాలి. పితృపితామహుల నుంచి వచ్చినదై ఉండాలి. ధర్మమార్గంలో సంపాదించాలి. ఖర్చును తట్టుకోగలగాలి. ధర్మం వంటివాటితో కోశం పెరుగుతుంది.

పితృపైతామహో వశ్యః సంహతో దత్తవేతనః । విఖ్యాతపౌరుషో జన్యః కుశలః శకునైర్వృతః ।। ౨౩౯.

పితృపితామహులకు విధేయుడై, ఐక్యతతో, జీతం పొందుతూ, పరాక్రమంలో ప్రసిద్ధి చెందిన, మంచి వంశంలో పుట్టిన, నైపుణ్యం కలిగి, శుభసూచకాలు కలిగి ఉండాలి.

నానాప్రహరణోపేతో నానాయుద్ధవిశారదః । నానాయోధసమాకీర్ణో నీరాజితహయద్విపః ।। ౨౩౯.

వివిధ ఆయుధాలు కలిగి, అనేక యుద్ధాల్లో నైపుణ్యం ఉన్నవాడు, రకరకాల యోధులతో చుట్టుముట్టబడి, గుర్రాలు, ఏనుగులతో గౌరవించబడాలి.