అగ్నిపురాణమ్

గ్రభావః శుచితా మైత్రీ త్యాగః సత్యం కృతజ్ఞతా । కులం శీలం దమశ్చేతి గుణాః సమ్పత్తిహేతవః ।। ౨౩౮.

ఉత్తమ వంశం, పవిత్రత, స్నేహం, త్యాగం, సత్యం, కృతజ్ఞత, కుటుంబం, మంచి స్వభావం, ఆత్మనిగ్రహం — ఇవే సంపదకు కారణమైన గుణాలు.

ప్రకీర్ణవిషయారణ్యే ధావన్తం విప్రమాథినం । జ్ఞానాఙ్కుశేన కుర్వ్వీత వశ్యమిన్ద్రియదన్తినం ।। ౨౩౮.

విషయాల అరణ్యంలో మనస్సు అల్లాడుతూ నాశనం చేస్తుంది. జ్ఞానమనే అంకుశంతో ఇంద్రియమనే ఏనుగును నియంత్రించాలి.

కామః క్రోధస్తథా లోభో హర్షో మానో మదస్తథా । షడ్‌వర్గముతసృజేదేనమస్మింస్త్యక్తే సుఖీ నృపః ।। ౨౩౮.

కామం, కోపం, లోభం, ఆనందం, గర్వం, మదం — ఈ ఆరు దోషాలను వదిలిపెట్టాలి. వీటిని విడిచిన రాజు నిజంగా సుఖంగా ఉంటాడు.

ఆన్వీక్షికీం త్రయీం వార్త్తాం దణ్డనీతిం చ పార్థివః । తద్విద్యైస్తత్‌క్రియోపైతైశ్చిన్తయేద్వినయాన్వితః ।। ౨౩౮.

రాజు నియమంతో విచారణ, మూడు వేదాలు, వాణిజ్యం, దండనీతిని — వాటి జ్ఞానం, ఆచరణతో — పరిశీలించాలి.

ఆన్వీక్షిక్యార్థవిజ్ఞానం ధర్మ్మాధర్మౌ త్రయీస్థితౌ । అర్థానర్థౌ తు వార్త్తాయాం దణ్డనీత్యాం నయానయౌ ।। ౨౩౮.

విచారణ వల్ల అర్థం తెలుస్తుంది. ధర్మం, అధర్మం మూడు వేదాల్లో ఉంటాయి. లాభం, నష్టం వాణిజ్యంలో ఉంటాయి. దండనీతిలో మంచి, చెడు విధానాలు ఉంటాయి.

అహింసా సూనృతా వాణీ సత్యం శౌచం దయా క్షమా । వణినాం లిఙ్గినాం చైవ సామాన్యో ధర్మ్మ ఉచ్యతే ।। ౨౩౮.

హింస చేయకపోవడం, మృదువుగా మాట్లాడటం, సత్యం, పరిశుద్ధత, దయ, సహనం — ఇవన్నీ గృహస్తులకు, వ్రతులకు సాధారణ ధర్మంగా చెప్పబడింది.

ప్రజాః సమనుగృహ్ణీయాత్ కుర్య్యాదాచారసంస్థితిం । వాక్‌ సూనృతా దయా దానం హినోపగతరక్షణం ।। ౨౩౮.

ప్రజలను కాపాడాలి, సద్ఆచారాన్ని స్థాపించాలి, మృదువుగా మాట్లాడాలి, దయ చూపాలి, దానం చేయాలి, బాధపడుతున్నవారిని రక్షించాలి.

ఇతి వృత్తం సతాం సాధుహితం సత్పురుషవ్రతం । ఆధివ్యాధిపరీతాయ అద్య శ్వో వా వినాశినే ।। ౨౩౮.

ఇలాంటి ప్రవర్తన సజ్జనుల వ్రతం, మంచి వారికి మేలు చేసే విధానం. బాధలు, వ్యాధులతో బాధపడేవారికి — ఈ రోజు అయినా, రేపు అయినా — ఇది ఆధారం.

కో హి రాజా శరీరాయ ధర్మ్మాపేతం సమాచరేత్ । న హి స్వసుఖమన్విచ్ఛన్ పీడయేత్ కృపణం జనం ।। ౨౩౮.

తన శరీరానికి కోసం ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టి ఏ రాజు చెడు పనులు చేస్తాడు? తన ఆనందం కోసం దురదృష్టవంతులను బాధించకూడదు.

కృపణః పీడ్యమానో హి మన్యునా ఇన్తి పార్థివం । క్రియతేఽభ్యర్హణీయాయ స్వజనాయ యథాఞ్జలిః ।। ౨౩౮.

బాధపడుతున్నవారు బాధపడితే, వారు కోపంతో రాజుపై తిరుగుతారు. మనవాళ్లలో అర్హులకు నమస్కారం చేసే విధంగా ఇది జరుగుతుంది.

తతః సాధుతరః కార్యో దుర్జనాయ శివాథింనా । ప్రియమేవాభిఘాతవ్యం సత్సు నిత్యం ద్విషత్సు చ ।। ౨౩౮.

కాబట్టి చెడ్డవారిపట్ల మరింత మంచిగా ప్రవర్తించాలి, శుభమైన మనసుతో ఉండాలి. మంచి వారికీ, శత్రువులకైనా ఎప్పుడూ ప్రీతిగా ఉండాలి.

దేవాస్తే ప్రియవక్తారః పశవః క్రూరవాదినః । శుచిరాస్తిక్యపూతాత్మా పూజయేద్దేవతాః సదా ।। ౨౩౮.

ప్రేమగా మాట్లాడేవారు దేవతలవంటివారు; కఠినంగా మాట్లాడేవారు పశువులవంటివారు. పరిశుద్ధమైన, విశ్వాసమున్న మనసుతో ఎప్పుడూ దేవతలను పూజించాలి.

దేవతావద్ గురుజనమాత్మవచ్చ సుహృజ్జనం । ప్రణిపాతేన హి గురుం సతోఽమృషానుచేష్టితైః ।। ౨౩౮.

దేవతలను, గురువులను, స్నేహితులను తనని తాను ప్రేమించుకున్నట్లు గౌరవించాలి. గురువును వినయంతో, అబద్ధపు ప్రవర్తన లేకుండా సేవించాలి.

కుర్వ్వీతాభిముఖాన్ భృత్యైర్ద్దవాన్ సుకృతకర్మ్మణా । మద్‌భావేన హరేన్మిత్రం సమ్భ్రమేణ చ బాన్ధవాన్ ।। ౨౩౮.

ఉద్యోగులను వారి మంచి పనులకు అనుగ్రహంతో చూడాలి. మిత్రులను ప్రేమతో, బంధువులను గౌరవంతో చూడాలి.

స్త్రీభృత్యాన్ ప్రేమ్దానాభ్యాం దాక్షిణ్యేనేతరం జనం । అనిన్దా పరకృత్యేషు స్వధర్మ్మపరిపాలనం ।। ౨౩౮.

స్త్రీలకు, సేవకులకు ప్రేమ, దానం చూపాలి. ఇతరులకు మర్యాదగా ఉండాలి. పరుల పనులను నిందించకూడదు. తన ధర్మాన్ని ఎప్పుడూ కాపాడాలి.

కృపణేషు దయాలుత్వం సర్వత్ర మధురా గిరః । ప్రాణైరప్యపకారిత్వం మిత్రాయావ్యభిచారిణే ।। ౨౩౮.

బాధపడేవారిపట్ల దయ చూపాలి. అందరితో మధురంగా మాట్లాడాలి. స్నేహితుని కోసం ప్రాణాలకైనా వెనకడుగు వేయకూడదు.

గృహాగతే పరిష్వఙ్గః సక్త్యా దానం సహిష్ణుతా । స్వసమృద్ధిష్వనుత్సేకః పరరవృద్ధిష్వమత్సరః ।। ౨౩౮.

అతిథి ఇంటికి వచ్చినప్పుడు ఆలింగనం చేయాలి. శక్తికి తగినట్లు దానం చేయాలి. సహనం కలిగి ఉండాలి. తన సంతోషంలో గర్వపడకూడదు. పరుల విజయాన్ని చూసి అసూయపడకూడదు.

అపరోపతాపి వచనం మౌనవ్రతచరిష్ణుతా । బన్ధుభిర్బద్ధసంయోగః స్వజనే చతురశ్రతా ।। ౨౩౮.

ప్రత్యక్షంగా ఎదురు చెప్పకపోయినా, మాటలు, మౌనవ్రతాన్ని పాటించడం, బంధువులతో కలసి ఉండటం, తనవాళ్ల మధ్య చురుకైన తెలివితేటలు — ఇవన్నీ కూడా ముఖ్యమైనవే.

రామ ఉవాచ స్వామ్యమాత్యఞ్చ రాష్ట్రఞ్చ దుర్గం కోషో బలం సుహృతం । పరస్పరోపకారీదం సప్తాఙ్గం రాకజ్యముచ్య్తే ।। ౨౩౯.

రాముడు ఇలా అన్నాడు — రాజ్యంలో స్వామి, మంత్రి, దేశం, కోట, ధనం, సైన్యం, స్నేహితుడు — ఇవి పరస్పరం సహాయపడే ఏడు ముఖ్య భాగాలు. వీటినే రాజ్యాంగాలు అంటారు.

రాజ్యాఙ్గానాం వరం రాష్ట్రం సాధనం పాలయేత్ సదా । కులం శీలం వయః సత్త్వం దాక్షిణ్యం క్షిప్రకారితా ।। ౨౩౯.

రాజ్యాంగాలలో దేశమే మేలైనది; దానిని సదా సరిపడే వనరులతో కాపాడాలి. కుటుంబం, స్వభావం, వయస్సు, ధైర్యం, దానశీలత, త్వరితంగా పని చేయడం — ఇవన్నీ అవసరం.

అవిసంవాదితా సత్యం వృద్ధసేవా కృతజ్ఞతా । దైవసమ్పన్నతా బుద్ధిరక్షుద్రపరివారతా ।। ౨౩౯.

నిజాయితీ, మాట నిలబెట్టుకోవడం, పెద్దలకు సేవ చేయడం, కృతజ్ఞత, దైవసంపద, తెలివి, చెడ్డవాళ్లతో కలవకుండా ఉండటం — ఇవన్నీ ముఖ్యమైన లక్షణాలు.

దీర్ఘదర్శిత్వముత్సాహః శుచితా స్థూలలక్షితా ।। ౨౩౯.

దూరదృష్టి, ఉత్సాహం, పవిత్రత, ముఖ్యమైన విషయాలను గుర్తించగలగడం — ఇవి కూడా అవసరమైన లక్షణాలు.

వినీతత్వం ధార్మికతా సాధోశ్చ నృపతేర్గుణాః । ప్రఖ్యాతవంశమక్రూరం లోకసఙ్‌గ్రాహిణం శుచిం ।। ౨౩౯.

వినయము, ధర్మపరత, మంచి రాజుకు ఉండాల్సిన లక్షణాలు — ప్రసిద్ధ వంశం, మృదుత్వం, ప్రజలను కలిపే సామర్థ్యం, పవిత్రత — ఇవన్నీ ఉండాలి.

కుర్వ్వీతాత్మహితాకాఙ్క్షీ పరిచారం మహీపతిః । వాగ్మీ ప్రగల్భః స్మృతిమానుదగ్రో బలవాన్ వశీ ।। ౨౩౯.

తనకు మేలు కావాలని కోరే రాజు, మాటలో నైపుణ్యం ఉన్నవారు, ధైర్యవంతులు, జ్ఞాపకశక్తి గలవారు, అహంకారం లేని వారు, బలవంతులు, ఆత్మనిగ్రహం ఉన్నవారిని సేవకులుగా నియమించాలి.

నేతా దణ్డస్య నిపుణః కృతశిల్పపరిగ్రహః । పరాభియోగప్రసహః సర్వదుష్టప్రతిక్రియా ।। ౨౩౯.

శిక్ష విధించడంలో నైపుణ్యం గలవాడు, కళలు, సంపాదనల్లో ప్రావీణ్యం ఉన్నవాడు, శత్రువుల దాడిని తట్టుకునేవాడు, చెడ్డవాళ్లను ఎదుర్కొనగలవాడు — ఇలాంటి నాయకుడు అవసరం.

పరవృత్తాన్వవేక్షీ చ సన్ధివిగ్రహతత్తవవిత్ । గూఢమన్త్రప్రచారజ్ఞో దేశకాలవిభాగవిత్ ।। ౨౩౯.

ఇతరుల ప్రవర్తనను గమనించగలవాడు, స్నేహం-శత్రుత్వ విషయాల్లో నిపుణుడు, రహస్య సలహాలను నిర్వహించడంలో నైపుణ్యం గలవాడు, స్థలం-కాలాన్ని బాగా అర్థం చేసుకునేవాడు ఉండాలి.

ఆదాతా సమ్యగర్థానాం వినియోక్తా చ పాత్రవిత్ । క్రోధలోభభయద్రోహదమ్భచాపలవర్జ్జితః ।। ౨౩౯.

ధనాన్ని సముచితంగా సేకరించేవాడు, దానిని యోగ్యులకు పంచేవాడు, కోపం, లోభం, భయం, ద్రోహం, మోసం, చంచలత — ఇవి లేని వాడు ఉండాలి.

పరోపతాపపైశూన్యమాత్సర్యేర్షానృతాతిగః । వృద్ధోపదేశసమ్పన్నః శక్తో మధురదర్శనః ।। ౨౩౯.

ఇతరులకు హాని చేయకుండా ఉండటం, అసూయ, ద్వేషం, అబద్ధం, తప్పులు చేయకుండా ఉండటం, పెద్దల సలహా కలిగి ఉండటం, సామర్థ్యం, మధురమైన రూపం — ఇవన్నీ ఉండాలి.

గుణానురాగస్థితిమానాత్మసమ్పద్‌గుణా స్మృతాః । సులీనాః శుచయః శూరాః శ్రుతవన్తోఽనురాగిణః ।। ౨౩౯.

గుణాలకు మక్కువగా ఉండటం, స్వయంగా సంపాదించిన లక్షణాలు కలిగి ఉండటం, మృదువుగా, పవిత్రంగా, ధైర్యంగా, విద్యావంతుడిగా, స్నేహపూర్వకంగా ఉండటం అవసరం.