అగ్నిపురాణమ్

త్రివిధా రిపవో జ్ఞేయాః కుల్యానన్తరకృత్రిమాః । పూర్వపూర్వో గురుస్తేషాం దుశ్చికిత్స్యతమో మతః ।। ౨౩౩.

మూడు రకాల శత్రువులను గుర్తించాలి: వంశపారంపర్యంగా, సమీపంగా, కల్పితంగా. వీరిలో పురాతన శత్రువు చికిత్స చేయడం చాలా కష్టం.

అనన్తరోఽపి యః శత్రుః సోఽపి మే కృత్రిమో మతః । పార్ష్ణిగ్రాహో భవేచ్ఛత్రోమిత్రాణి రిపవస్తథా ।। ౨౩౩.

సమీప శత్రువును కూడా నేను కల్పిత శత్రువుగానే భావిస్తున్నాను. పార్థిగ్రాహుడు శత్రువు, అలాగే శత్రువు యొక్క మిత్రులు కూడా శత్రువులే.

పార్ష్ణిగ్రాహముపాయైశ్చ శామయేచ్చ తథా స్వకం । మిత్రేణ శత్రోరుచ్ఛేదం ప్రశంసన్తి పురాతనాః ।। ౨౩౩.

పార్థిగ్రాహుడిని వివిధ మార్గాల్లో శాంతింపజేయాలి, అలాగే తనవారినీ. శత్రువును మిత్రుడి ద్వారా నశింపజేయడాన్ని పురాతనులు ప్రశంసించారు.

మిత్రఞ్చ శత్రుతామేతి సామన్తత్వాదనన్తరం । శత్రుం జిగీషురుచ్ఛిన్ద్యాత్౪ స్వయం శక్నోతి చేద్యది ।। ౨౩౩.

స్నేహితుడు దగ్గరగా ఉంటే శత్రువుగా మారతాడు. అందుకే, శత్రువును జయించాలనుకునే వాడు, తన శక్తితో సాధ్యమైతే, అతనితో సంబంధాన్ని తెంచుకోవాలి.

ప్రతాపవృద్ధౌ తేనాపి నామిత్రాజ్జాయతే భయం । యథాస్య నోద్విజేల్లోకో విశ్వాసశ్చ యథా భవేత్ ।। ౨౩౩.

తన శక్తి పెరిగినప్పుడు కూడా, శత్రువుల వల్ల భయం అవసరం లేదు. ప్రజలు తనను చూసి భయపడకుండా, విశ్వాసం కలిగేలా చూడాలి.

పుష్కర ఉవాచ సామభేదౌ మయా ప్రోక్తౌ దానదణ్డౌ తథైవ చ । దణ్డః స్వదేశే కథితః పరదేశే వ్రవీమి తే ।। ౨౩౪.

పుష్కరుడు చెప్పాడు: నేను సానురాగం, చీలిక, దానం, శిక్ష గురించి వివరించాను. స్వదేశంలో శిక్ష ఎలా వాడాలో చెప్పాను, ఇప్పుడు పరదేశంలో శిక్ష ఎలా వాడాలో చెబుతాను.

ప్రకాశశ్చాప్రకాశశ్చ ద్వివిధో దణ్డ ఉచ్యతే । లుణ్ఠనం గ్రామఘాతశ్చ శస్యఘాతోఽగ్నిదీపనం ।। ౨౩౪.

శిక్ష రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: బహిరంగంగా, రహస్యంగా. ఉదాహరణకు, దోపిడీ, గ్రామాల నాశనం, పంటలు పాడుచేయడం, అగ్ని పెట్టడం.

ప్రకాశోఽథ విషం వహ్నిర్వివిధైః పురుషైర్వధః । దూషణఞ్చైవ సాధూనాముదకానాఞ్చ చ దూషణం ।। ౨౩౪.

బహిరంగ శిక్షలో విషం పెట్టడం, అగ్ని పెట్టడం, వివిధ రకాల మనుషుల చేత హత్య చేయించడం, మంచివాళ్లను, నీటి వనరులను కలుషితం చేయడం ఉంటాయి.

దణ్డప్రణయణం ప్రోక్తముపేక్షాం శ్రృణు భార్గవ । యదా మన్యేత నృపతీ రణే న మమ విగ్రహః ।। ౨౩౪.

శిక్ష విధానం వివరించాను. ఇప్పుడు, భార్గవా, నిర్లక్ష్యం గురించి విను: యుద్ధంలో రాజు 'నాకు పోరాటం లేదు' అని భావించినప్పుడు.

అనర్థాయానుబన్ధః స్యాత్ సన్ధినా చ తథా భవేత్ । సామలబ్ధాస్పదఞ్చాత్ర దానఞ్చార్థక్షయఙ్కరం ।। ౨౩౪.

దోషం లేదా నష్టం కలిగితే, అది ఒడంబడిక వల్ల కూడా కలగొచ్చు. సానురాగంతో వచ్చిన స్థానం, దానం వల్ల సంపద నష్టం కలగడం ఇక్కడ జరుగుతుంది.

భేదదణ్డానుబన్ధః స్యాత్తదోపేక్షాం సమాశ్రయేత్ । న చాయం మమ శక్నోతి కిఞ్చిత్ కర్త్తుముపద్రవం ।। ౨౩౪.

చీలిక లేదా శిక్ష వల్ల హాని కలిగితే, అప్పుడా నిర్లక్ష్యాన్ని ఆశ్రయించాలి. 'ఇతడు నాకు ఎలాంటి హాని చేయలేడు' అని భావించాలి.

న చాహమస్య శక్నోమి తత్రోపేక్షాం సమాశ్రయేత్ । అవజ్ఞోపహతస్తత్ర రాజ్ఞా కార్య్యో రిపుర్భువేత్ ।। ౨౩౪.

నేను అతనికి హాని చేయలేను అనిపిస్తే కూడా, నిర్లక్ష్యాన్ని ఆశ్రయించాలి. శత్రువు అవమానానికి గురై, హానిపొందితే, రాజు చర్య తీసుకోవాలి.

మాయోపాయం ప్రవక్ష్యామి ఉత్పాతైరనృతైశ్చరత్ । శత్రోరుద్వేజనం శత్రోః శివిరస్థస్య పక్షిణః ।। ౨౩౪.

మాయా మార్గాన్ని నేను వివరించబోతున్నాను: అపశకునాలు, అబద్ధాలతో శత్రువును కలవరపెట్టడం, ముఖ్యంగా శిబిరంలో ఉన్నవాడిని.

స్థూలస్య తస్య పుచ్ఛస్థాం కృత్వోల్కాం విపులాం ద్విజ । విసృజేచ్చ తతశ్చైవముల్కాపాతం ప్రదర్శయేత్ ।। ౨౩౪.

పెద్ద పక్షికి, దాని తోకకు పెద్ద అగ్గిపుల్లను కట్టాలి, ద్విజుడా. తరువాత దాన్ని వదిలి, అగ్గిపుల్ల పడిపోతున్నట్టు చూపించాలి.

ఏవమన్యే దర్శనీయా ఉత్పాతా బహవోఽపి చ । ఉద్వేజనం తథా కుర్య్యాత్ కుహకైర్వివిధైర్ద్విషాం ।। ౨౩౪.

ఇలా, మరెన్నో కనిపించే అపశకునాలు చూపించవచ్చు. శత్రువులను రకరకాల మాయాచాటులతో కలవరపెట్టవచ్చు.

సాంవత్సరాస్తాపసాశ్చ నాశం బ్రూయుః పరస్య చ । జిగీషుః పృథివీం రాజా తేన చోద్వేజయేత్ పరాన్ ।। ౨౩౪.

ఒక సంవత్సరం తపస్సు చేసిన ascetics శత్రువు నాశనం అవుతాడని ప్రకటించాలి. భూమిని జయించాలనుకునే రాజు, ఇలా శత్రువులను కలవరపెట్టాలి.

దేవతానాం ప్రసాదశ్చ కీర్త్తనీయః పరస్య తు । ఆగతన్నోఽమిత్రబలం ప్రహరధ్వమభీతవత్ ।। ౨౩౪.

దేవతల అనుగ్రహం తనవైపు ఉందని ప్రకటించాలి. శత్రువుకు మాత్రం, 'వారి సైన్యం వచ్చేసింది, భయపడకుండా వారిపై దాడి చేయండి!' అని చెప్పాలి.

ఏవం బ్రూయాద్రణే ప్రాప్తే భగ్నాః సర్వే పరే ఇతి । క్ష్వేడాః కిలకిలాః కార్య్యా వాచ్యః శత్రుర్హతస్తథా ।। ౨౩౪.

యుద్ధం వచ్చినప్పుడు, 'ఇతరులందరూ ఓడిపోయారు' అని చెప్పాలి. అరుపులు, హర్షధ్వానాలు చేయాలి. శత్రువు చనిపోయాడని ప్రకటించాలి.

దేవాజ్ఞావృంహితో రాజా సన్నద్ధః సమరం ప్రతి । ఇన్ద్రజాలం ప్రవక్ష్యామి ఇన్ద్రం కాలేన దర్శయేత్ ।। ౨౩౪.

దేవతల ఆజ్ఞతో ప్రేరితుడై, యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్న రాజు, మాయాజాలాన్ని వినిపించబోతున్నాను. సరైన సమయంలో ఇంద్రుడిని చూపించాలి.

చతురఙ్గం బలం రాజా సహాయయయయయార్థం దివౌకసాం । బలన్తు దర్శయేత్ ప్రాప్తం రక్తవృష్టిఞ్చరేద్రిపౌ ।। ౨౩౪.

రాజు తన నాలుగు రకాల సైన్యాన్ని, మిత్రులతో కలిసి, దేవతల కోసం ప్రదర్శించాలి. సైన్యం వచ్చినట్టు చూపించాలి, శత్రుపక్షంపై రక్తవర్షం కురిపించాలి.

ఛిన్నాని రిపూశీర్షాణి ప్రాసాదాగ్రేషు దర్శయేత్ । షాడ్‌గుణ్యంసమ్ప్రవక్ష్యామి తద్వరౌ సన్ధివిగ్రహౌ ।। ౨౩౪.

శత్రువుల తలలను కోసి, రాజభవనం ముందు చూపించాలి. ఇప్పుడు నేను షడ్గుణ్య విధానాన్ని, ముఖ్యంగా ఒడంబడిక, పోరాటం గురించి వివరించబోతున్నాను.

సన్ధిశ్చ విగ్రహశ్చైవ యానమాసనమేవ చ । ద్వైధీభావః సంశయశ్చ షడ్‌గుణాః పరికీర్త్తితాః ।। ౨౩౪.

సంధి, విగ్రహం, యానం, ఆసనం, ద్వైధీభావం, సంశయం — ఇవే ఆరు విధాల యుక్తులు అని చెప్పబడినవి.

పణబన్ధః స్మృతః సన్ధిరపకారస్తు విగ్రహః। జిగీషోః శత్రువిషయే యానం యాత్రాఽభివీయతే ।। ౨౩౪.

ఒక ఒప్పందాన్ని సంధి అంటారు; శత్రుత్వాన్ని విగ్రహం అంటారు; శత్రువును జయించాలనే కోరికను యానం అంటారు.

విగ్ర్హేణ స్వకే దేశే స్థితిరాసనముచ్యంతే । బలార్ద్ధేన ప్రయాణన్తు ద్వైధీభావః స ఉచ్యతే ।। ౨౩౪.

విగ్రహ సమయంలో తన ప్రాంతంలో ఉండడాన్ని ఆసనం అంటారు; సైన్యంలో సగాన్ని పంపడాన్ని ద్వైధీభావం అంటారు.

ఉదాసీనో మధ్యమో వా సంశ్రయాత్సంశ్రయః స్మృతః । సమేన సన్ధిరన్వేష్యోఽహీనేన చ బలీయసా ।। ౨౩౪.

ఉభయపక్షంగా ఉన్నవారిని ఆశ్రయించడాన్ని సంశ్రయం అంటారు; సమానమైనవారితో లేదా బలమైనవారితో సంధి చేయాలి.

హీనేన విగ్రహః కార్యః స్వయం రాజ్ఞా బలీయసా । తత్రాపి శుద్ధపార్ష్ణిస్తు బలీయాంసం సమాశ్రయేత్ ।। ౨౩౪.

బలహీనుడైన రాజు బలమైనవాడితో స్వయంగా విగ్రహం చేయాలి; అయినా, మంచి మిత్రుడు ఉన్నవాడు బలవంతుడిని ఆశ్రయించాలి.

ఆసీనః కర్మవిచ్ఛేదం శక్తః కర్త్తు రిపోర్యదా । అశుద్ధపార్ష్ణిశ్చాసీత విగృహ్య వసుధాధిపః ।। ౨౩౪.

రాజు శత్రువు పనులను నిలిపివేయగలిగితే, ఆసనంలో ఉండగానే ఆ పని చేయాలి; చెడు మిత్రుడు ఉన్నప్పుడు విగ్రహం చేయాలి.

అశుద్ధపార్ష్ణిర్బలవాన్ ద్వైధీభావం సమాశ్రయేత్ । వలినా విగృహీతస్తు౨ యోఽసన్దేహేన పార్థివః ।। ౨౩౪.

చెడు మిత్రుడు ఉన్న బలవంతుడు ద్వైధీభావాన్ని ఆశ్రయించాలి; బలవంతుడు దాడి చేసినప్పుడు రాజు సంశయం లేకుండా ఉండాలి.

సంశ్రయస్తేన వక్తవ్యో గుణానామఘమో గుణః । బహుక్షయవ్యయాయాసం౩ తేషాం యానం ప్రకీర్త్తితం ।। ౨౩౪.

అప్పుడు సంశ్రయం చేయడం మంచిది; అన్ని యుక్తుల్లో ఇది ఉత్తమం. యానం వల్ల ఎక్కువ నష్టం, ఖర్చు, శ్రమ కలుగుతాయి.