పుష్కర ఉవాచ విశన్తి యేన మార్గేణ వాయసా బహవః పురం ।౦౧ తేన మార్గేణ రుద్ధస్య పురస్య గ్రహణం భవేత్ ॥౦౧ సేనాయాం యది వాసార్థే నివిష్టో వాయసో రువన్ ।౦౨ వామో భయాతురస్త్రస్తో భయం వదతి దుస్తరం(౧) ॥౦౨ ఛాయాఙ్గవాహనోపానచ్ఛత్రవస్త్రాదికుట్టనే ।౦౩ మృత్యుస్తత్పూజనే పూజా తదిష్టకరణే శుభం ॥౦౩ ప్రోషితాగమకృత్కాకః కుర్వన్ ద్వారి గతాగతం ।౦౪ రక్తం దగ్ధం గృహే ద్రవ్యం క్షిపన్వహ్నివేదకః ॥౦౪ న్యసేద్రక్తం పురస్తాచ్చ నివేదయతి బన్ధనం ।౦౫ పీతం ద్రవ్యం తథా రుక్మ రూప్యమేవ తు భార్గవ ॥౦౫ యచ్చైవోపనయేద్ద్రవ్యం తస్య లబ్ధిం వినిర్దిశేత్ ।౦౬ ద్రవ్యం వాపనయేద్యత్తు తస్య హానిం వినిర్దిశేత్ ॥౦౬ పురతో ధనలబ్ధిః స్యాదామమాంసస్య ఛర్దనే ।౦౭ భూలబ్ధిః స్యాన్మృదః క్షేపే రాజ్యం రత్నార్పణే మహత్ ॥౦౭ యాతుః కాకోఽనుకూలస్తు క్షేమః కర్మక్షమో భవేత్ ।౦౮ న త్వర్థసాధకో జ్ఞేయః ప్రతికూలో భయావహః ॥౦౮ సమ్ముఖేఽభ్యేతి విరువన్ యాత్రాఘాతకరో భవేత్ ।౦౯ వామః కాకః స్మృతో ధన్యో దక్షిణోఽర్థవినాశకృత్(౨) ॥౦౯ వామోఽనులోమగః శ్రేష్ఠో మధ్యమో దక్షిణః స్మృతః ।౧౦ ప్రతిలోమగతిర్వామో గమనప్రతిషేధకృత్ ॥౧౦ నివేదయతి యాత్రార్థమభిప్రేతం గృహే గతః(౧) ।౧౧ ఏకాక్షరచరణస్త్వర్కం వీక్షమాణో భయావహః ॥౧౧ కోటరే వాసమానశ్చ మహానర్థకరో భవేత్ ।౧౨ న శుభస్తూషరే కాకః పఙ్కాఙ్కః స తు శస్యతే ॥౧౨ అమేధ్యపూర్ణవదనః కాకః సర్వార్థసాధకః(౨) ।౧౩ జ్ఞేయాః పతత్రిణోఽన్యేఽపి కాకవద్భృగునన్దన ॥౧౩ స్కన్ధావారాపసవ్యస్థాః శ్వానో విప్రవినాశకాః ।౧౪ ఇన్ద్రస్థానే నరేన్ద్రస్య పురేశస్య తు గోపురే ॥౧౪ అన్తర్గృహే గృహేశస్య మరణాయ భవేద్భషన్ ।౧౫ యస్య జిఘ్రతి వామాఙ్గం తస్య స్యాదర్థసిద్ధయే ॥౧౫ భయాయ దక్షిణం చాఙ్గం తథా భుజమదక్షిణం ।౧౬ యాత్రాఘాతకరో యాతుర్భవేత్ప్రతిముఖాగతః ॥౧౬ మార్గావరోధకో మార్గే చౌరాన్ వదతి భార్గవ ।౧౭ అలాభోఽస్థిముఖః పాపో రజ్జుచీరముఖస్తథా ॥౧౭ సోపానత్కముఖో ధన్యో మాంసపూర్ణముఖోఽపి చ ।౧౮ అమఙ్గల్యముఖద్రవ్యం కేశఞ్చైవాశుభం తథా ॥౧౮ అవమూత్ర్యాగ్రతో యాతి యస్య తస్య భయం భవేత్ ।౧౯ యస్యావమూత్ర్య వ్రజతి శుభం దేశన్తథా ద్రుమం ॥౧౯ మఙ్గలఞ్చ తథా ద్రవ్యం తస్య స్యాదర్థసిద్ధయే ।౨౦ శ్వవచ్చ రామ విజ్ఞేయాస్తథా వై జమ్బుకాదయః ॥౨౦ భయాయ స్వామిని జ్ఞేయమనిమిత్తం రుతఙ్గవాం ।౨౧ నిశి చౌరభయాయ స్యాద్వికృతం మృత్యవే తథా ॥౨౧ శివాయ స్వామినో రాత్రౌ బలీవర్దో నదన్ భవేత్ ।౨౨ ఉత్సృష్టవృషభో రాజ్ఞో విజయం సమ్ప్రయచ్ఛతి ॥౨౨ అభయం భక్షయన్త్యశ్చ గావో దత్తాస్తథా స్వకాః ।౨౩ త్యక్తస్నేహాః స్వవత్సేషు గర్భక్షయకరా మతాః ॥౨౩ భూమిం పాదైర్వినిఘ్నన్త్యో దీనా భీతా భయావహాః ।౨౪ ఆర్ద్రాఙ్గ్యో హృష్టరోమాశ్చ శృగలగ్నమృదః శుభాః ॥౨౪ మహిష్యాదిషు చాప్యేతత్సర్వం వాచ్యం విజానతా ।౨౫ ఆరోహణం తథాన్యేన సపర్యాణస్య(౧) వాజినః ॥౨౫ జలోపవేశనం నేష్టం భూమౌ చ పరివర్తనం ।౨౬ విపత్కరన్తురఙ్గస్య సుప్తం వాప్యనిమిత్తతః ॥౨౬ యవమోదకయోర్ద్వేషస్త్వకస్మాచ్చ న శస్యతే ।౨౭ వదనాద్రుధిరోత్పత్తిర్వేపనం న చ శస్యతే ॥౨౭ క్రీడన్ వైకః కపోతైశ్చ సారికాభిర్మృతిం వదేత్ ।౨౮ సాశ్రునేత్రో జిహ్వయా చ పాదలేహీ వినష్టయే(౨) ॥౨౮ వామపాదేన చ తథా విలిఖంశ్చ వసున్ధరాం ।౨౯ స్వపేద్వా వామపార్శ్వేన దివా వా న శుభప్రదః ॥౨౯ భయాయ స్యాత్సకృన్మూత్రీ తథా నిద్రావిలాననః ।౩౦ ఆరోహణం న చేద్దద్యాత్ప్రతీపం వా గృహం వ్రజేత్ ॥౩౦ యాత్రావిఘాతమాచష్టే వామపార్శ్వం తథా స్పృశన్ ।౩౧ హేషమాణః శత్రుయోధం పాదస్పర్శీ జయావహః ॥౩౧ గ్రామే వ్రజతి నాగశ్చేన్మైథునం దేశహా భవేత్ ।౩౨ ప్రసూతా నాగవనితా మత్తా చాన్తాయ భూపతేః ॥౩౨ ఆరోహణం న చేద్దద్యాత్ప్రతీపం వా గృహం వ్రజేత్ ।౩౩ మదం వా వారణో జహ్యాద్రాజఘాతకరో భవేత్ ॥౩౩ వామం దక్షిణపాదేన పాదమాక్రమతే శుభః ।౩౪ దక్షిణఞ్చ తథా దన్తం పరిమార్ష్టి కరేణ చ ॥౩౪ వృషోఽశ్వః కుఞ్జరో వాపి రిపుసైన్యగతోఽశుభః ।౩౫ ఖణ్డమేఘాతివృష్ట్యా తు సేనా నాశమవాప్నుయాత్ ॥౩౫ ప్రతికూలగ్రహర్క్షాత్తు తథా సమ్ముఖమారుతాత్(౧) ।౩౬ యాత్రాకాలే రణే వాపి ఛత్రాదిపతనం భయం ॥౩౬ హృష్టా నరాశ్చానులోమా గ్రహా వై జయలక్షణం ।౩౭ కాకైర్యోధాభిభవనం క్రవ్యాద్భిర్మణ్డలక్షయః ॥౩౭ ప్రాచీపశ్చిమకైశానీ శౌమ్యా ప్రేష్ఠా శుభా చ దిక్
పుష్కరుడు ఇలా చెప్పాడు: ఒక మార్గంలో అనేక కాకులు పట్టణంలోకి వస్తే, ఆ మార్గం మూసివేయబడితే పట్టణం శత్రువుల చేతికి పడుతుంది. సైన్యంలో కాకి కూర్చుని అరుస్తే, అది ఎడమవైపు, భయంతో, కలవరంతో ఉంటే, అది పెద్ద ప్రమాదాన్ని సూచిస్తుంది. కాకి నీడ, అవయవాలు, వాహనాలు, చెప్పులు, గొడుగు, వస్త్రాలు మొదలైన వాటిని తొక్కితే, వాటిని పూజిస్తే మరణాన్ని, అవసరానికి ఉపయోగిస్తే శుభాన్ని సూచిస్తుంది. ఇంట్లో ఎవరూ లేని సమయంలో కాకి గుమ్మం చుట్టూ తిరిగితే, ఎరుపు లేదా కాలిన వస్తువులు ఇంట్లోకి వేసితే, అది అగ్ని ప్రమాదాన్ని సూచిస్తుంది. ఎరుపు వస్తువులు ముందు ఉంచితే బంధనాన్ని సూచిస్తుంది. పసుపు, బంగారం, వెండి వస్తువులు తీసుకొస్తే లాభాన్ని, అలాగే వాటిని తీసుకెళితే నష్టాన్ని సూచిస్తుంది. ముందర ధనం దొరికితే లాభం, మాంసాన్ని వాంతి చేస్తే భూమి లాభం, మట్టి వేస్తే భూభాగం లాభం, రత్నాలు ఇస్తే మహా రాజ్యాన్ని సూచిస్తుంది. ప్రయాణికుడికి అనుకూలమైన కాకి రక్షణ, విజయాన్ని ఇస్తుంది; ప్రతికూలమైనది భయాన్ని, అపజయాన్ని ఇస్తుంది. ముందుగా అరుస్తూ వస్తే ప్రయాణానికి అడ్డంకి. ఎడమవైపు కాకి శుభదాయకం, కుడివైపు నష్టాన్ని ఇస్తుంది. ఎడమవైపు కాకి సరిగ్గా వెళితే ఉత్తమం, మధ్యలో కుడివైపు అని భావించాలి; ఎడమవైపు తిప్పి వెళితే ప్రయాణాన్ని ఆపుతుంది. ఇంట్లో అవసరార్థంగా వచ్చిన కాకి ఆశించిన కార్యసిద్ధిని సూచిస్తుంది. ఒక కాలు మీద సూర్యదిశగా నిలబడి చూస్తే భయాన్ని కలిగిస్తుంది. గూళ్లో ఉంటే పెద్ద అపాయాన్ని సూచిస్తుంది. మంచుపైన కాకి శుభం కాదు, మట్టితో ఉన్నదాన్ని ప్రశంసిస్తారు. మలినముతో నిండిన నోటితో ఉన్న కాకి అన్ని కోరికలను నెరవేర్చుతుంది. ఇతర పక్షులు కూడా కాకిలా పరిగణించాలి, ఓ భృగునందన. సైన్యానికి ఎడమవైపు ఉన్న కుక్కలు బ్రాహ్మణులకు నాశనం తేవచ్చు. రాజస్థానంలో, పట్టణ ద్వారంలో, ఇంట్లో కుక్కలు అరుస్తే యజమానికి మరణ సూచన. ఎడమవైపు వాసన పుట్టిస్తే కార్యసిద్ధి, కుడివైపు అయితే భయం, కుడి చేయి అయితే ప్రయాణానికి అడ్డంకి. ఎదురుగా వస్తే ప్రయాణానికి అడ్డంకి. మార్గాన్ని ఆపితే దొంగలను సూచిస్తుంది. ఎముకలు లేదా కయిరుతో నిండిన నోటితో ఉంటే నష్టం. చెప్పుతో నిండిన నోటితో ఉంటే శుభం, మాంసంతో నిండిన నోటితో కూడా శుభం. అశుభ వస్తువులు లేదా జుట్టుతో నోటిలో ఉంటే అది అశుభం. ఎవరి ముందర మూత్రం చేస్తే వారికి భయం, మూత్రం చేసి వెళ్లిపోతే శుభం, అలాగే మంచి ప్రదేశం లేదా చెట్టుకి వెళితే కూడా శుభం. శుభదాయక వస్తువుకి వెళితే కార్యసిద్ధి. కుక్కలతో పాటు, రామా, నక్కలు మొదలైనవి కూడా అలాగే పరిగణించాలి. కారణం లేకుండా అరుస్తే యజమానికి భయం. రాత్రి అరుపు దొంగల భయం, మరణ సూచకం. రాత్రి ఎద్దు అరుస్తే యజమానికి శుభం. వృషభాన్ని వదిలితే రాజుకు విజయాన్ని ఇస్తుంది. ఆవులు భయపడకుండా తింటే, దానం చేస్తే, స్వంతవైతే శుభం; దూడల పట్ల ప్రేమను వదిలితే గర్భనష్టం. భూమిని కాళ్లతో కొడితే, నిరుత్సాహంగా, భయంతో ఉంటే భయం. అవయవాలు తడిగా, రోమాలు నిక్కబొడుచుకుని, నక్క మట్టితో పూసుకున్నా శుభం. మహిషి మొదలైన వాటికి కూడా ఇదే వర్తిస్తుంది. గుర్రాన్ని మరొకరు ఎక్కితే, నీటిలో కూర్చుంటే, నేలపై తిప్పుకుంటే శుభం కాదు. గుర్రం పడిపోతే లేదా కారణం లేకుండా నిద్రిస్తే శుభం కాదు. యవలు లేదా మిఠాయిలను ఇష్టపడకపోతే, అకస్మాత్తుగా తిరస్కరించితే శుభం కాదు. నోటిలో రక్తం వస్తే, వణికితే శుభం కాదు. పావురాలు, సరికలతో ఒంటరిగా ఆడుకుంటే మరణ సూచన. కన్నీరు, నాలుకతో కాళ్లు నాకితే నాశనం. ఎడమ కాళ్లతో భూమిని కొడితే, ఎడమవైపు పడుకుంటే శుభం కాదు. ఒక్కసారి మూత్రం చేస్తే, నిద్రావిలమైన ముఖం ఉంటే భయం. ఎక్కనివ్వకపోతే, ఎదురుగా ఇంట్లోకి వస్తే ప్రయాణానికి అడ్డంకి. ఎడమవైపు తాకితే ప్రయాణానికి అడ్డంకి. అరుస్తే, పాదాన్ని తాకితే యుద్ధంలో విజయం. గ్రామంలో ఏనుగు సంభోగం చేస్తే ఆ ప్రదేశానికి నాశనం. ఆడ ఏనుగు ప్రసవిస్తే లేదా మత్తులో ఉంటే రాజుకు అంతం. ఎక్కనివ్వకపోతే, ఎదురుగా ఇంట్లోకి వస్తే ప్రయాణానికి అడ్డంకి. మత్తు పోయిన ఏనుగు రాజుకు మరణ సూచనం. కుడి కాళ్లతో ఎడమను తాకితే శుభం, కుడి పళ్లను చేతితో తాకితే కూడా శుభం. ఎద్దు, గుర్రం, ఏనుగు శత్రు సైన్యంలోకి వెళితే అశుభం. విరిగిన మేఘాల నుంచి భారీ వర్షం పడితే సైన్యానికి నాశనం. ప్రతికూల గ్రహాలు, నక్షత్రాలు, ఎదురుగా గాలి ఉంటే, యాత్రా సమయం లేదా యుద్ధంలో గొడుగు పడిపోతే భయం. ప్రజలు ఆనందంగా, అనుకూల గ్రహాలు ఉంటే అది విజయ సూచకం. యోధులు కాకుల చేతిలో పడితే, మాంసాహార జంతువుల చేతిలో నాశనం. తూర్పు, పడమర, ఈశాన్య దిశలు శుభదాయకంగా చెప్పబడ్డాయి.
పుష్కర ఉవాచ సర్వయాత్రాం ప్రవక్ష్యామి రాజధర్మసమాశ్రయాత్ । అస్తఙ్గతే నీచగతే వికలే రిపురాశిగే ।। ౨౩౩.
పుష్కరుడు ఇలా అన్నాడు: రాజధర్మాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని అన్ని యాత్రల విషయాలను వివరించబోతున్నాను. సూర్యుడు అస్తమించినప్పుడు, తక్కువ స్థితిలో ఉన్నప్పుడు, మబ్బుతో కప్పబడినప్పుడు, శత్రువు పైచేయి సాధించినప్పుడు యాత్ర చేయరాదు.
ప్రతిలోమే చ విధ్వస్తే శుక్రే యాత్రాం విసర్జయేత్ । ప్రతిలోమే బుధే యాత్రాం దిక్పత్తౌ చ తథా గ్రహే ।। ౨౩౩.
గ్రహాలు ప్రతిలోమంగా ఉన్నప్పుడు లేదా బాధితంగా ఉన్నప్పుడు, శుక్రుడు అనుకూలంగా లేనప్పుడు యాత్రను వదిలేయాలి. అలాగే బుధుడు ప్రతిలోమంగా ఉన్నప్పుడు, లేదా గ్రహం దిశా సంగమంలో ఉన్నప్పుడు కూడా యాత్ర చేయరాదు.
బైధృతౌ చ వ్యతీపాతే నాగే చ శకునౌ తథా । చతుష్పాదే చ కిన్తుఘ్నే తథా యాత్రాం వివర్జయేత్ ।। ౨౩౩.
బైధృతి నక్షత్రంలో, వ్యతీపాత సమయంలో, నాగ నక్షత్రంలో, లేదా నాలుగు కాళ్లు ఉన్న జంతువు లేదా కింతుఘ్న శకునం వచ్చినప్పుడు కూడా యాత్ర చేయరాదు.
విపత్తారే నైధనే చ ప్రత్యరౌ చాథ జన్మని । గణ్డే వివర్జయేద్యాత్రాం రిక్తాయాఞ్చ తిథావపి ।। ౨౩౩.
అపశకునం, మరణ కాలం, ప్రతియుత్తర కాలం, జనన సమయం, గండ తిథి లేదా ఖాళీ తిథిలో కూడా యాత్ర చేయరాదు.
ఉదీచీ చ తథా ప్రాచీ౨ తయోరైక్యం ప్రకీర్త్తితం । పశ్చిమా దక్షిణా యా దిక్ తయోరైక్యం తథైవ చ ।। ౨౩౩.
ఉత్తర, తూర్పు దిశలు కలిసినవిగా చెప్పబడ్డాయి. అలాగే, పడమర, దక్షిణ దిశలు కూడా కలిసినవిగా భావించాలి.
వాయ్వగ్నిదికసముద్భతం పరిఘన్న తు లఙ్ఘయేత్ । ఆదిత్యచన్ద్రశౌరాస్తు దివసాశ్చ న శోభనాః ।। ౨౩౩.
వాయువూ అగ్నిదిక్కుల నుండి వచ్చే పరిక్షేపకాలాన్ని దాటి పోకూడదు. ఆదిత్యుడు, చంద్రుడు, కుజుడు పాలించే రోజులు కూడా శుభకరమైనవి కావు.
వాయ్వగ్నిదిక్సముద్భ్తం పరిఘన్న తు లహ్ఘయేత్ । మైత్రాద్యాన్యపరే చాథ వాసవాద్యాని వాప్యుదక్ ।। ౨౩౩.
వాయువూ అగ్నిదిక్కుల నుండి వచ్చే పరిక్షేపకాలాన్ని దాటి పోకూడదు. అలాగే మిత్రుడు మొదలైనవారి రోజులు, వాసవుడు మరియు నీటి దేవతల రోజులు కూడా నివారించాలి.
సర్వద్వారాణి శస్తాని ఛాయామానం వదామి తే । ఆదిత్యే వింశతిర్జ్ఞేయాశ్చన్ద్రే షోడస కీర్త్తితాః ।। ౨౩౩.
అన్ని ద్వారాలు శుభమే. నీకు నీడకాలాలను చెబుతున్నాను. ఆదిత్యునికి ఇరవై, చంద్రునికి పదహారు అని గుర్తుంచుకో.
భౌమే పఞ్చదశైవోక్తాశ్చతుర్దశ తథా బుధే । త్రయోదశ తథా జీవే శుక్రే ద్వాదశ కీర్త్తితాః ।। ౨౩౩.
కుజునికి పదిహేను, బుధునికి పద్నాలుగు, గురునికి పదమూడు, శుక్రునికి పన్నెండు అని చెప్పబడింది.
ఏకాదశ తథా సౌరే సర్వకర్మసు కీర్త్తితాః । జన్మలగ్నే శక్రచాపే సమ్ముఖే న వ్రజేన్నరః ।। ౨౩౩.
శనిగ్రహానికి పదకొండు రోజులు అన్ని పనులకు అనుకూలంగా చెప్పబడ్డాయి. జన్మలగ్నంలో, ఇంద్రధనస్సులో, ఎదురుగా ఉన్నప్పుడు మనిషి ప్రయాణించకూడదు.
శకునాదౌ శుభే యాయాజ్జయాయ హరిమాస్మరన్ । వక్ష్యే మణ్డలచిన్తాన్తే కర్త్తవ్యం రాజరక్షణం ।। ౨౩౩.
శుభశకునాలు కనిపించే మొదట్లో విజయానికి హరిను స్మరిస్తూ ప్రయాణం ప్రారంభించాలి. వృత్తాల చర్చ చివరలో రాజును ఎలా రక్షించాలో నేను వివరించబోతున్నాను.
స్వామ్యమాత్యం తథా దుర్గం కోషో దణ్డస్తథైవ చ । మిత్రఞ్జనపదశ్చైవ రాజ్యం సప్తాఙ్గముచ్యతే ।। ౨౩౩.
రాజు, మంత్రి, కోట, ధనం, శిక్ష, మిత్రుడు, ప్రజలు — ఇవే రాజ్యానికి ఏడు భాగాలుగా చెప్పబడతాయి.
సప్తాఙ్గస్య తు రాజ్యస్య విఘ్నకర్తౄన్ వినాశయేత్। ౩మణ్డలేషు చ సర్వేషు వృద్ధిః కార్య్యా మహీక్షితా ।। ౨౩౩.
ఈ ఏడు భాగాల రాజ్యానికి అడ్డంకులను తొలగించాలి. అన్ని వృత్తాలలో రాజు అభివృద్ధిని సాధించాలి.
ఆత్మమణ్డలమేవాత్ర ప్రథమం మణ్డలం భవేత్ । సామన్తాస్తస్య విజ్ఞేయా రిపవో మణ్డలస్య తు ।। ౨౩౩.
ఇక్కడ మొదటి వృత్తంగా స్వంత వృత్తమే గుర్తించాలి. దాని పొరుగున ఉన్నవారు శత్రువులుగా, అలాగే వృత్తానికి శత్రువులుగా తెలుసుకోవాలి.
ఉపేతస్తు సుహృజ్ జ్ఞేయః శత్రుమిత్రమతః పరం । మిత్రమిత్రం తతో జ్ఞేయం మిత్రమిత్రరిపుస్తతః ।। ౨౩౩.
సహాయంగా చేరినవాడు మిత్రుడిగా గుర్తించాలి. తరువాత శత్రువు యొక్క మిత్రుడు, ఆ తరువాత మిత్రుని మిత్రుడు, ఆ తరువాత మిత్రుని మిత్రుని శత్రువు అని తెలుసుకోవాలి.
ఏతత్పురస్తాత్ కథితం పశ్చాదపి నిబోధ మే । పార్ష్ణిగ్రాహస్తతః పశ్చాత్తతస్త్వాక్రన్ద ఉచ్యతే ।। ౨౩౩.
ఇదంతా ముందుగా చెప్పాను. ఇప్పుడు మరింత విను: తరువాత పార్థిగ్రాహుడు, ఆ తరువాత ఆర్తనాదుడు అని పిలవబడే వాడు వస్తాడు.
ఆసారస్తు తతోఽన్యః స్యాదా క్రన్దాసార ఉచ్యతే । జిగీషోః శత్రుయుక్తస్య విముక్తస్య తథా ద్విజ ।। ౨౩౩.
ఆ తరువాత ఇంకొకరు, ఆర్తనాదసారం అని పిలవబడతాడు. జయించదలచినవాడికి, శత్రువుతో కలిసినవాడికైనా, విడిపోయినవాడికైనా ఇవి వర్తిస్తాయి.
నాత్రాపి నిశ్చయః శక్యో వక్తుం మనుజపుఙ్గవ । నిగ్రహానుగ్రహే శక్తో మధ్యస్థః పరికీర్త్త్తిః ।। ౨౩౩.
ఇక్కడ కూడా స్పష్టమైన నిర్ణయం చెప్పడం సాధ్యం కాదు, మానవశ్రేష్ఠా. అడ్డుకోవడంలో లేదా అనుగ్రహించడంలో సమర్థుడైనవాడిని మధ్యస్థుడు అంటారు.
నిగ్రహానుగ్రహే శక్తః సర్వేషామపి యో భవేత్ । ఉదాసీనః స కథితో బలవాన్ పృథివీపతిః ।। ౨౩౩.
అన్ని విషయాల్లో అడ్డుకోవడం లేదా అనుగ్రహించడంలో శక్తివంతుడైనవాడు ఉదాసీనుడు అని చెప్పబడతాడు. అతడే భూమిపై ప్రభావశాలి రాజు.
న కస్యచిద్రిపుర్మ్మిత్రఙ్కారణాచ్ఛత్రుమిత్రకే । మణ్డలం తవ సమ్ప్రోక్తమేతద్ ద్వాదశరాజకం ।। ౨౩౩.
ఎవరూ శాశ్వతంగా శత్రువులు లేదా మిత్రులు కాలేరు. నీ వృత్తంలో ఉన్న పన్నెండు రాజుల గురించి ఇదే వివరించబడింది.
త్రివిధా రిపవో జ్ఞేయాః కుల్యానన్తరకృత్రిమాః । పూర్వపూర్వో గురుస్తేషాం దుశ్చికిత్స్యతమో మతః ।। ౨౩౩.
మూడు రకాల శత్రువులను గుర్తించాలి: వంశపారంపర్యంగా, సమీపంగా, కల్పితంగా. వీరిలో పురాతన శత్రువు చికిత్స చేయడం చాలా కష్టం.
అనన్తరోఽపి యః శత్రుః సోఽపి మే కృత్రిమో మతః । పార్ష్ణిగ్రాహో భవేచ్ఛత్రోమిత్రాణి రిపవస్తథా ।। ౨౩౩.
సమీప శత్రువును కూడా నేను కల్పిత శత్రువుగానే భావిస్తున్నాను. పార్థిగ్రాహుడు శత్రువు, అలాగే శత్రువు యొక్క మిత్రులు కూడా శత్రువులే.
పార్ష్ణిగ్రాహముపాయైశ్చ శామయేచ్చ తథా స్వకం । మిత్రేణ శత్రోరుచ్ఛేదం ప్రశంసన్తి పురాతనాః ।। ౨౩౩.
పార్థిగ్రాహుడిని వివిధ మార్గాల్లో శాంతింపజేయాలి, అలాగే తనవారినీ. శత్రువును మిత్రుడి ద్వారా నశింపజేయడాన్ని పురాతనులు ప్రశంసించారు.
మిత్రఞ్చ శత్రుతామేతి సామన్తత్వాదనన్తరం । శత్రుం జిగీషురుచ్ఛిన్ద్యాత్౪ స్వయం శక్నోతి చేద్యది ।। ౨౩౩.
స్నేహితుడు దగ్గరగా ఉంటే శత్రువుగా మారతాడు. అందుకే, శత్రువును జయించాలనుకునే వాడు, తన శక్తితో సాధ్యమైతే, అతనితో సంబంధాన్ని తెంచుకోవాలి.
ప్రతాపవృద్ధౌ తేనాపి నామిత్రాజ్జాయతే భయం । యథాస్య నోద్విజేల్లోకో విశ్వాసశ్చ యథా భవేత్ ।। ౨౩౩.
తన శక్తి పెరిగినప్పుడు కూడా, శత్రువుల వల్ల భయం అవసరం లేదు. ప్రజలు తనను చూసి భయపడకుండా, విశ్వాసం కలిగేలా చూడాలి.
పుష్కర ఉవాచ సామభేదౌ మయా ప్రోక్తౌ దానదణ్డౌ తథైవ చ । దణ్డః స్వదేశే కథితః పరదేశే వ్రవీమి తే ।। ౨౩౪.
పుష్కరుడు చెప్పాడు: నేను సానురాగం, చీలిక, దానం, శిక్ష గురించి వివరించాను. స్వదేశంలో శిక్ష ఎలా వాడాలో చెప్పాను, ఇప్పుడు పరదేశంలో శిక్ష ఎలా వాడాలో చెబుతాను.
ప్రకాశశ్చాప్రకాశశ్చ ద్వివిధో దణ్డ ఉచ్యతే । లుణ్ఠనం గ్రామఘాతశ్చ శస్యఘాతోఽగ్నిదీపనం ।। ౨౩౪.
శిక్ష రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: బహిరంగంగా, రహస్యంగా. ఉదాహరణకు, దోపిడీ, గ్రామాల నాశనం, పంటలు పాడుచేయడం, అగ్ని పెట్టడం.
ప్రకాశోఽథ విషం వహ్నిర్వివిధైః పురుషైర్వధః । దూషణఞ్చైవ సాధూనాముదకానాఞ్చ చ దూషణం ।। ౨౩౪.
బహిరంగ శిక్షలో విషం పెట్టడం, అగ్ని పెట్టడం, వివిధ రకాల మనుషుల చేత హత్య చేయించడం, మంచివాళ్లను, నీటి వనరులను కలుషితం చేయడం ఉంటాయి.
దణ్డప్రణయణం ప్రోక్తముపేక్షాం శ్రృణు భార్గవ । యదా మన్యేత నృపతీ రణే న మమ విగ్రహః ।। ౨౩౪.
శిక్ష విధానం వివరించాను. ఇప్పుడు, భార్గవా, నిర్లక్ష్యం గురించి విను: యుద్ధంలో రాజు 'నాకు పోరాటం లేదు' అని భావించినప్పుడు.