అగ్నిపురాణమ్

పితృపైతామద్దం మిత్రం సామన్తఞ్చ తథా రిపోః । కృత్రిమఞ్చ మహాభాగా మిత్రన్త్రివిధముచ్యతే ।। ౨౨౬.

తండ్రి లేదా తాత మిత్రుడు, సరిసమానుడు, సరిహద్దు అధికారి, శత్రువు అయినా, కల్పిత మిత్రుడు—ఇవన్నీ మూడు రకాల మిత్రులుగా చెప్పబడ్డాయి, ఓ మహానుభావా!

స్వామ్యమాత్యఞ్జనపదా దుర్గం దణ్డస్తథైవ చ। కోపో మిత్రఞ్చ ధర్మజ్ఞ సప్తాఙ్గం రాజ్యముచ్యతే ।। ౨౨౫.

రాజు, మంత్రి, ప్రజలు, కోట, ధనభాండారం, సైన్యం, మిత్రుడు—ఈ ఏడింటిని రాజ్యానికి ముఖ్య భాగాలుగా అంటారు, ఓ ధర్మాన్ని తెలిసినవాడా!

మూలం స్వామీ స వై రక్ష్యస్తస్మాద్రాజ్యం౧ బిశేషతః । రాజ్యాఙ్గద్రోహిణం హన్యాత్కాలే తీక్ష్ణో మృదుర్భవేత్ ।। ౨౨౫.

రాజు రాజ్యానికి మూలం, అతడిని తప్పనిసరిగా రక్షించాలి. అందుకే రాజ్యం ముఖ్యంగా రాజుపైనే ఆధారపడి ఉంటుంది. రాజ్య భాగాలను ద్రోహించేవారిని సమయానికి తగిన విధంగా కఠినంగా గానీ, మృదువుగా గానీ శిక్షించాలి.

ఏవం లోకద్వయం రాజ్ఞో భృత్యైర్హాసం వివర్జయేత్ । భృత్యాః పరిభవన్తీహ నృపం హర్షణసత్కథం ।। ౨౨౫.

ఇలా రాజు ఈ లోకంలోను, పరలోకంలోను తన సేవకుల చేత హాస్యం చేయించుకోకుండా జాగ్రత్తపడాలి. ఎందుకంటే, రాజును అవమానించే సేవకులు అతని ఆనందాన్ని, మంచి పేరును నాశనం చేస్తారు.

లోకసఙ్‌గ్రహణార్థాయ కృతకవ్యసనో భవేత్ । స్మితపూర్వాభిభాషీ స్యాత్ లోకానాం రఞ్జనం చరేత్ ।। ౨౨౫.

ప్రజలను ఆకర్షించేందుకు రాజు దానం చేయడం అలవాటు చేసుకోవాలి. చిరునవ్వుతో మృదువుగా మాట్లాడాలి, ప్రజలకు ఆనందాన్ని కలిగించేలా ప్రవర్తించాలి.

దీర్ఘసూత్రస్య నృపతేః కర్మహానిర్ధ్రువం భవేత్ । రాగే దర్పే చ మానే చ ద్రోహే పాపే చ కర్మణి ।। ౨౨౫.

చెప్పిన పని ఆలస్యంగా చేసే రాజుకు పనులు నాశనం అవుతాయి. కామం, గర్వం, అహంకారం, ద్వేషం, పాపకార్యాలు—ఇవన్నీ రాజు పనులను నాశనం చేస్తాయి.

అప్రియే చైవ బక్తవ్యే దీర్ఘ్సూత్రః ప్రశస్యతే। గుప్తమన్త్రో భవేద్రాజా నాపదో గుప్తమన్త్రతః ।। ౨౨౫.

వ్యతిరేకమైన మాటలు చెప్పాల్సినప్పుడు ఆలస్యంగా మాట్లాడటం మంచిదిగా చెప్పబడింది. రాజు తన రహస్యాన్ని రహస్యంగా ఉంచాలి. రహస్యాన్ని దాచిన రాజుకు ఎలాంటి అపాయం కలగదు.

ఆకారైరిఙ్గితైర్గత్యా చైష్టయా భాషితేన చ ।। ౨౨౫.

రూపం, సంకేతాలు, నడక, చేతల ద్వారా, మాటల ద్వారా—

నేత్రవక్త్రవికారాభ్యాం గృహ్యతేఽన్తర్గతం పునః । నైకస్తు మన్త్రయేనుమన్త్రం న రాజా బహుభిః సహ ।। ౨౨౫.

కళ్ల ముఖంలో మార్పుల ద్వారా కూడా మనసులో ఉన్నది గ్రహించవచ్చు. ఒక్కరితో మాత్రమే రాజ్యం విషయాలు చర్చించకూడదు, అనేక మందితో కూడ రాజు చర్చించకూడదు.

బహుభిర్మన్త్రయేత్ కామం రాజా మన్త్రాన్ పృథక్ పృథక్। మన్త్రిణామపినో కుర్యాన్మన్త్రీ మన్త్రప్రకాశనం ।। ౨౨౫.

రాజు అనుకుంటే అనేక మందితో చర్చించవచ్చు, కానీ ప్రతి సలహాను వేరుగా పరిగణించాలి. మంత్రుల మధ్యలో కూడా, ఒక్క మంత్రే మంత్రాన్ని బయటపెట్టకూడదు.

క్వాపి కస్యాపి౩ విశ్వాసో బవతీహసదా నృణాం । నిశ్చయశ్చ తథా మన్త్రే కార్య్య ఏకేన సూరిణా ।। ౨౨౫.

మనుషుల్లో ఎక్కడైనా ఎవరిలోనైనా విశ్వాసం ఉంటుంది. కానీ మంత్ర విషయాల్లో నిర్ణయం ఒక తెలివైనవాడు తీసుకోవాలి.

నశ్యేదవినయాద్రాజారాజ్యఞ్చ వినయాల్లభేత్ । త్రైవిద్యేభ్యస్త్రయీం విద్యాం దణ్డనీతిఞ్చ శాశ్వతీం ।। ౨౨౫.

వినయం లేకపోతే రాజు నాశనం అవుతాడు, వినయంతో రాజ్యం పొందుతాడు. మూడు వేదాల నుంచి త్రయీ విద్యను, శాశ్వతమైన శిక్ష విధానాన్ని నేర్చుకోవాలి.

ఆన్వీక్షికీఞ్చార్థవిద్యాం వార్త్తారమ్భాంశ్చ లోకతః । జితేన్ద్రియో హిశక్రోతి వశే స్థాపయితుం ప్రజాః ।। ౨౨౫.

విచారణ విద్య, ధన సంపాదన విద్య, జీవనోపాధి మార్గాలను కూడా లోకంలో నుంచి నేర్చుకోవాలి. ఇంద్రియాలను జయించినవాడు ప్రజలను తన ఆధీనంలో ఉంచగలడు.

పూజ్యా దేవా ద్విజాః సర్వే దద్యాద్దానాని తేషు చ । ద్విజే దానఞ్చక్షయోఽయం నిధిః కైశ్చిన్ని నాశ్యతే ।। ౨౨౫.

దేవతలను, ద్విజులను గౌరవించాలి, వారికి దానాలు ఇవ్వాలి. ద్విజులకు ఇచ్చే దానం ఎప్పటికీ నశించని ధనంగా చెప్పబడింది, కొందరి అభిప్రాయంలో అది ఎప్పటికీ పోదు.

సఙ్‌గ్రామేష్వనివర్త్తిత్వం ప్రజానాం పరిపాలనం । దానాని బ్రాహ్మణానాఞ్చ రాజ్ఞో నిః శ్రేయసమ్పరం ।। ౨౨౫.

యుద్ధంలో వెనక్కి తగ్గకపోవడం, ప్రజలను రక్షించడం, బ్రాహ్మణులకు దానం చేయడం—ఇవి రాజుకు అత్యున్నత మంగళకరమైనవి.

కృపణానాథవృద్ధానాం విధవానాఞ్చ యోషితాం । యోగక్షేమఞ్చ వృత్తిఞ్చ తథైవ పరికల్పయేత్ ।। ౨౨౫.

బాధపడే వారికి, దిక్కులేని వారికి, వృద్ధులకు, విధవ అయిన మహిళలకు అవసరమైన సంరక్షణను, జీవనోపాధిని సమకూర్చాలి.

వర్ణాశ్రమవ్యవస్థానాం కార్యన్తాపసపూజనం । న విశ్వసేచ్చ సర్వత్ర తాపసేషు చ విశ్వసేత్ ।। ౨౨౫.

వర్ణాశ్రమ ధర్మాన్ని కాపాడుతూ, తపస్సు చేసే వారిని గౌరవించాలి. అందరినీ నమ్మకూడదు, కానీ తపస్వులను మాత్రం నమ్మవచ్చు.

విశ్వాసయేచ్చాపి పరన్తత్త్వభూతేన హేతునా । వకకవచ్చిన్తయేదర్థం సింహవచ్చ పరాక్రమేత్ ।। ౨౨౫.

పరమార్థంతో కూడిన కారణంతోనే నమ్మకం కలిగించాలి. విషయాలను కొంగ వలె ఆలోచించి, సింహంలా ధైర్యంగా ముందుకు వెళ్లాలి.

వృకవచ్చావలుమ్పేత్ శశవచ్చ వినిష్పతేత్ । దృఢప్రహారీ చ భవేత్ తథా శూకరవన్నృపః ।। ౨౨౫.

గుర్రపెట్టే విషయంలో నక్కలా, తప్పించుకోవడంలో ముషికంలా, దెబ్బ తీయడంలో పంది వలె దృఢంగా ఉండాలి, ఓ రాజా.

చిత్రాకారశ్చ శిఖివద్‌ దృఢభక్తిస్తథా శ్వవత్ । భవేచ్చ మధురాభాషీ తథా కోకిలవన్నృపః ।। ౨౨౬.

రూపంలో నెమలి లాగా చాతుర్యంగా, భక్తిలో కుక్క వలె స్థిరంగా, మాటల్లో కోయిల వలె మధురంగా ఉండాలి, ఓ రాజా.

కాకశఙ్కీ భవేన్నిత్యమజ్ఞాతాం వసతిం వసేత్। నాపరీక్షితపూర్వఞ్చ భోజనం శయనం స్పృశేత్ ।। ౨౨౫.

కాకి లాగా ఎప్పుడూ అప్రమత్తంగా ఉండాలి. తెలియని చోట నివసించాలి. ముందుగా పరిశీలించని భోజనం, మంచాన్ని తాకకూడదు.

నావిజ్ఞాతాం స్త్రియం గచ్ఛేన్నాజ్ఞాతాం నావమారుహేత్ । రాష్ట్రకర్షీ భ్రస్యతే చరాజ్యార్థాచ్చైవ జీవితాత్ ।। ౨౨౫.

తెలియని మహిళను దగ్గర చేయకూడదు. తెలియని పడవ ఎక్కకూడదు. రాజు జాగ్రత్తగా లేకపోతే, తన రాజ్యాన్నీ, ప్రాణాన్నీ కోల్పోతాడు.

భృతో వత్సో జాతబలః కర్మయోగ్యో యథా భవేత్ । తథా రాష్ట్రం మహాభాగ భృతం కర్మసహం భవేత్ ।। ౨౨౫.

పిల్ల దూడ పెరిగి పని చేయగలిగినట్టు, ఓ మహాత్మా, బాగా పోషించబడిన రాజ్యం కూడా పనులకు సిద్ధంగా ఉంటుంది.

సర్వం కర్మేదమాయత్తం విధానే దైవపౌరుషే । తయోర్దైవచచిన్త్యం హి పౌరుషే విద్యతే క్రియా ।। ౨౨౫.

ప్రతి పని దైవం, మనుష్య ప్రయత్నం రెండింటిపైనా ఆధారపడి ఉంటుంది. వాటిలో దైవాన్ని మనసులో ఉంచాలి, కానీ కార్యం మాత్రం మనుష్య ప్రయత్నంలోనే ఉంటుంది.

పుష్కర ఉవాచ స్వమేవ కర్మ దైవాఖ్యం విద్ధి దేహాన్తరాజితం । తస్మాత్ పౌరుషమేవేహ శ్రేష్ఠమాహుర్మనీషిణః ।। ౨౨౬.

పుష్కరుడు ఇలా అన్నాడు: దైవం అనేది మన గత జన్మలో చేసిన కర్మమే అని తెలుసుకో. అందుకే, ఈ లోకంలో మనుష్య ప్రయత్నమే శ్రేష్ఠమని జ్ఞానులు చెబుతారు.

ప్రతికూలం తథా దైవం పౌరుషేణ విహన్యతే । సాత్త్వికాత్ కర్మ్మణః పూర్వాత్ సిద్ధిః స్యాత్పౌరుషం వినా ।। ౨౨౬.

విపరీతమైన దైవాన్ని కూడా మనుష్య ప్రయత్నంతో జయించవచ్చు. కానీ, గత జన్మలో చేసిన సత్కర్మ ఫలితంగా, ప్రస్తుత ప్రయత్నం లేకుండానే విజయాన్ని పొందవచ్చు.

పౌరుషం దైవసమ్పత్త్యా కాలే ఫలతి భార్గవ । దైవం పురుషకారశ్చ ద్వయం పుంసః ఫలావహం ।। ౨౨౬.

మనుష్య ప్రయత్నం దైవసంపదతో కలిసినప్పుడు ఫలిస్తుంది, ఓ భార్గవా. దైవం, మనుష్య ప్రయత్నం రెండూ కలిసి ఫలితాన్ని ఇస్తాయి.

కృషేర్వృష్టిసమాయోగాత్ కాలే స్యుః ఫలసిద్ధయః । సధర్మ్మం పౌరుషం కుర్యాన్నాలసో న చ దైవవాన్ ।। ౨౨౬.

వర్షం సమయానికి పడితే పంటలు ఫలించునట్లు, ధర్మాన్ని అనుసరించి ప్రయత్నించాలి. అలసత్వం లేకుండా, కేవలం దైవంపై ఆధారపడకూడదు.

సామాదిభిరుపాయైస్తు సర్వే సిద్ధ్యన్త్యుపక్రమాః । సామ చోపప్రదానఞ్చ చభేదదణ్డౌ తథాపరౌ ।। ౨౨౬.

సామాదిక మార్గాలతో అన్ని కార్యాలు సఫలమవుతాయి. సామం, బహుమతి ఇవ్వడం, చిచ్చు పెట్టడం, శిక్షించడమనే నాలుగు ప్రధాన మార్గాలు ఉన్నాయి.