అగ్నిపురాణమ్

యన్త్రముక్తే పాణిముక్తే అముక్తే ముక్తధారితే । అస్త్రాచార్య్యో నియుద్ధే చ కుశలో నృపతేర్హితః ।। ౨౨౦.

యంత్రాలలో, చేతిపోటు పోరాటంలో, ఆయుధాలు లేనివాటిలో, ఆయుధాలతో పోరాటంలో నైపుణ్యం కలవాడు; అస్త్రాచార్యుడు యుద్ధంలో నిపుణుడు, రాజుకు మేలైనవాడు కావాలి.

వృద్ధశ్చాన్తఃపురాధ్యక్షః పఞ్చాశద్వార్షికాః స్త్రియః । సప్తత్యవ్దాస్తు పురుషాశ్చరేయుః సర్వకర్మసు ।। ౨౨౦.

అంతఃపురాధికారిగా వృద్ధుడు ఉండాలి. ఆడవారు యాభై సంవత్సరాలు నిండినవాళ్లు కావాలి. మగవారు డబ్బు, పనులు అన్నిటిలోనూ డెబ్బై ఏళ్ల వరకూ పనిచేయవచ్చు.

జాగ్రత్స్యాదాయుధాగారే జ్ఞాత్వా వృత్తిర్విధీయతే । ఉత్తమాధమమధ్యాని బుద్‌ధ్వా కర్మాణి పార్థివః ।। ౨౨౦.

యుద్ధాయుధాల గదిలో ఎప్పుడూ ఎవరో ఒకరు జాగ్రత్తగా ఉండాలి. వారి ప్రవర్తనను తెలుసుకుని, పనులను క్రమంగా అప్పగించాలి. రాజు మంచి, మధ్యమ, చెడు పనులను గమనించి, వాటిని తగినవారికి ఇవ్వాలి.

ఉత్తమాధమమధ్యాని పురుషాణి నియోజయేత్ । జయేచ్ఛుః పృథివీం రాకజా సహాయానానయేద్ధితాన్ ।। ౨౨౦.

ఉత్తమ, మధ్యమ, అధమమైన పనులకు తగిన మనుష్యులను నియమించాలి. భూమిని గెలవాలనుకునే రాజు, విశ్వాసపాత్రులైన మిత్రులను చేర్చుకోవాలి.

ధర్మిష్ఠాన్ ధర్మకార్యేషు శూరాన్ సఙ్‌గ్రామకర్మసు । నిపుణానర్థకృత్యేషు౧ సర్వత్ర చ తథా శుచీన్ ।। ౨౨౦.

ధర్మాన్ని పాటించేవారిని ధర్మ సంబంధ పనులకు, ధైర్యవంతులను యుద్ధానికి, నైపుణ్యం ఉన్నవారిని ధన సంబంధ పనులకు, పవిత్రులైనవారిని అన్ని పనులకూ నియమించాలి.

స్త్రీషు షణ్డాన్నియుఞ్జీత తీక్ష్ణాన్ దారుణకర్మసు । యో యత్ర విదితో రాజ్ఞా శుచిత్వేన తు తన్నరం ।। ౨౨౦.

ఆడవారిలో షండులను నియమించాలి. క్రూరమైన పనులకు కఠిన మనుష్యులను పెట్టాలి. ఎవరు పవిత్రులని రాజు తెలుసుకుంటే, వారిని తగిన పనులకు నియమించాలి.

ధర్మే చార్థే చ కామే చ నియుఞ్జీతాధమేఽధమాన్ । రాజా యథార్హం కుర్య్యాచ్చ ఉపధాభిః పరీక్షితాన్ ।। ౨౨౦.

ధర్మం, ధనం, కామం విషయాల్లో అధములను అధమ పనులకు నియమించాలి. రాజు వారికి పరీక్షలు పెట్టి, తగిన విధంగా వ్యవహరించాలి.

సమన్త్ర చ యథాన్యాయాత్ కుర్య్యాద్ధస్తివనేచరాన్ । తత్పదాన్వేషణే యత్తానధ్యక్షాంస్తత్ర కారయేత్ ।। ౨౨౦.

మంత్రులతో కలిసి, న్యాయంగా, అడవుల్లో ఉండేవారిని, ఏనుగుల సంరక్షకులను నియమించాలి. వారి కదలికలను గమనించేందుకు జాగ్రత్తగా ఉన్న అధికారులను పెట్టాలి.

యస్మిన్ కర్మణి కౌశల్యం యస్య తస్మిన్ నియోజయేత్ । పితృపైతామ్హాన్ భృత్యాన్ సర్వకర్మసు యోజయేత్ ।। ౨౨౦.

ఎవరికి ఏ పనిలో నైపుణ్యం ఉంటే, వారిని ఆ పనిలో పెట్టాలి. తండ్రి తాతల నుంచి వచ్చిన సేవకులను అన్ని పనుల్లో ఉపయోగించాలి.

దుష్టానప్యథ వాఽదుష్టాన్ సంశ్రయేత ప్రయత్నతః । దుష్టం జ్ఞాత్వా విశ్వసేన్న తద్‌వృత్తిం వర్త్తయేద్వశే ।। ౨౨౦.

చెడ్డవారైనా, మంచివారైనా, జాగ్రత్తగా ఆశ్రయించాలి. చెడ్డవారిని గుర్తించి, వారిపై నమ్మకం పెట్టకూడదు; వారి ప్రవర్తనను నియంత్రణలో ఉంచాలి.

దేశాన్తరాగతాన్ పార్శ్వే చారైర్జ్ఞాత్వా హి పూజయేత్ । శత్రవోఽగ్నిర్విషం సర్పో నిస్త్రింశమపి చైకతః ।। ౨౨౦.

ఇతర దేశాల నుంచి వచ్చినవారిని గూఢచారులతో పరిశీలించి, ఆతిథ్యం ఇవ్వాలి. శత్రువులు, అగ్ని, విషం, పాము, కత్తి — ఇవన్నీ ఒక్కొక్కటి ప్రమాదకరమే.

భృత్యావశిష్టం విజ్ఞేయాః కుభృత్యాశ్చ తథైకతః। చారచక్షుర్భవేద్రాజా నియుఞ్జీత సదాచరాన్ ।। ౨౨౦.

విశ్వాసం లేని సేవకులను, చెడు సేవకులను కూడా గుర్తించాలి. రాజు ఎప్పుడూ గూఢచారులను తన కళ్లలా ఉపయోగించాలి.

జనస్యావిహితాన్ సోమ్యాంస్తథాజ్ఞాతాన్ పరస్పరం । వణిజో మన్త్రకుశలాన్ సాంవత్సరచికిత్సకాన్ ।। ౨౨౦.

ప్రజల్లో అనుచితంగా ప్రవర్తించేవారు, ఒకరినొకరు తెలియని వారు, మంత్ర నైపుణ్యం ఉన్న వ్యాపారులు, సంవత్సర కాలం వైద్యం చేసే వైద్యులు —

తథా ప్రవ్రజితాకారాన్ బలాబలవివేకినః । నైకస్య రాజా శ్రద్దధ్యాచ్ఛ్రద్దధ్యాద్ బహువాక్యతః ।। ౨౨౦.

వ్రతధారి వేషంలో ఉండేవారు, బలహీనతను గమనించేవారు — వీరిని రాజు ఒక్కరిపై నమ్మకం పెట్టకూడదు; ఎక్కువగా మాట్లాడేవారిని మాత్రమే విశ్వసించాలి.

రాగాపరాగౌ భృత్యానాం జనస్య చ గుణాగుణాన్ । శుభానామశుభానాఞ్చ జ్ఞానఙ్కుర్య్యాద్వసాయ చ ।। ౨౨౦.

సేవకుల ప్రేమ, ద్వేషాలను, ప్రజల గుణదోషాలను, మంచివారు, చెడ్డవారు ఎవరో తెలుసుకుని, వారికి తగిన స్థానం ఇవ్వాలి.

అనురాగకరం కర్మ చరేజ్జహ్యాద్విరాగజం । జనానురాగయా లక్ష్మ్యాం రాజా స్యాజ్జనరఞ్జనాత్ ।। ౨౨౦.

ప్రేమ కలిగించే పనులు చేయాలి; ద్వేషం కలిగించే పనులను వదిలేయాలి. ప్రజల ప్రేమను పొందితే, రాజు వారికి ఆనందం కలిగించడంతో ఐశ్వర్యాన్ని పొందుతాడు.

ఏకవింశత్యధికద్విశతతమోఽధ్యాయః పుష్కర ఉవాచ భృత్యః కుర్యాత్తు రాజాజ్ఞాం శిష్యవత్సచ్ఛ్రియః పతేః । న క్షిపేద్వచనం రాజ్ఞో అనుకూలం ప్రియం వదేత్ ।। ౨౨౧.

పుష్కరుడు ఇలా అన్నాడు: సేవకుడు రాజు ఆజ్ఞను శిష్యుడు గురువు మాట వినినట్టు గౌరవంగా పాటించాలి. రాజు మాటను నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు; ఆయనకు అనుకూలంగా, ఇష్టంగా మాట్లాడాలి.

రహోగతస్య వక్తవ్యమప్రియం యద్ధితం భవేత్ । న నియుక్తో హరేద్విత్తం నోపేక్షేత్తస్య మానకం ।। ౨౨౧.

రాజుకు హితమైనా, ఇష్టంగా లేనివాటిని ఒంటరిగా చెప్పాలి. ఆజ్ఞ లేకుండా రాజు ధనాన్ని తీసుకోకూడదు; ఆయన గౌరవాన్ని తక్కువ చేయకూడదు.

రాజ్ఞశ్చ న తథాకార్య్యం వేశభాషావిచేష్టితం । అన్తఃపురచరాధ్యక్షో వైరభూతైర్న్నిరాకృతైః ।। ౨౨౧.

రాజుకు తగని పనులు చేయకూడదు; అసభ్యమైన మాటలు, చేతలు ఉపయోగించకూడదు. అంతఃపురాధికారి శత్రుత్వం ఉన్నవారితో కలవకూడదు.

సంసర్గ న వ్రజేద్‌భృత్యో రాజ్ఞో గుహ్యఞ్చ గోపయేత్ । ప్రదర్శ్య కౌశలం కిఞ్చిద్రాజానన్తు విశేషయేత్ ।। ౨౨౧.

ఒక సేవకుడు రాజుతో అత్యంత సన్నిహితంగా కలవకూడదు. రాజు చెప్పిన రహస్యాలను గోప్యంగా ఉంచాలి. కొంత నైపుణ్యాన్ని చూపించి, రాజు ముందు తనను తాను ప్రత్యేకంగా నిలిపించుకోవాలి.

రాజ్ఞా యచ్ఛ్రావితం గుహ్యం న తల్లోకే ప్రకాశయేత్ । ఆజ్ఞాప్యమానే బాన్యస్మిన్ కిఙ్కరోమీతి వా వదేత్ ।। ౨౨౧.

రాజు చెప్పిన రహస్యాన్ని బయట revealed చేయకూడదు. మరొక విషయంపై ఆజ్ఞ ఇచ్చినప్పుడు, 'ఏం చేయాలి?' అని వినయంగా అడగాలి.

నానిర్ద్దిష్టే౨ ద్వారి విశేన్నాయోగ్యే భువి రాజదృక ।। ౨౨౧.

ఆహ్వానం లేకుండా తలుపు లోపలికి ప్రవేశించకూడదు. రాజు చూడదగిన స్థలానికి అనర్హమైన చోటికి పోకూడదు.

శాఠ్యం లౌల్యం సపైశూన్యం నాస్తిక్యం క్షుద్రతాతథా ।। ౨౨౧.

మోసం, లోభం, అపవాదం, నాస్తికత్వం, నీచత్వం — ఇవన్నీ దూరంగా ఉంచాలి.

చాపల్యఞ్చ పరిత్యాజ్యం నిత్యం రాకజానుజీవినా । శ్రుతేన విద్యాశిల్పైశ్చ సంయోజ్యాత్మానమాత్మనా ।। ౨౨౧.

రాజుని సేవచేసేవాడు ఎప్పుడూ అజాగ్రత్తను విడిచిపెట్టాలి. విద్య, జ్ఞానం, నైపుణ్యాలతో తనను తాను మిళితం చేసుకోవాలి.

నమస్కార్యాః సదా చాస్య పుత్రవల్లభమన్త్రిణః ।। ౨౨౧.

రాజుకు ప్రియమైన మంత్రులను ఎప్పుడూ తన కుమారుల్లా గౌరవించాలి.

సచివైర్న్నాస్య విశ్వాసో రాజచిత్తప్రియఞ్చరేత్ । త్యజేద్విరక్తం రక్తాత్తు వృత్తిమీహేత రాజవిత్ ।। ౨౨౧.

రాజు మంత్రులపై పూర్తిగా నమ్మకం పెట్టుకోకూడదు. రాజుకు ఇష్టంగా ఉండే విధంగా ప్రవర్తించాలి. రాజు ఇష్టపడని వారిని దూరంగా ఉంచి, రాజు ప్రీతిపాత్రుల ద్వారా జీవనం సాగించాలి.

అపృష్టశ్చాస్య న బ్రూయాత్ కామం కుర్య్యాత్తథాపది । ప్రసన్నో వాక్యసఙ్‌గ్రాహీ రహస్యే న చ శఙ్కతే ।। ౨౨౧.

రాజు అడగకపోతే మాట్లాడకూడదు. అత్యవసర సమయంలో కావాలనుకుంటే చేయవచ్చు. రాజు సంతోషంగా ఉన్నప్పుడు మాటలను సేకరించాలి. రహస్యంగా ఉండే విషయాల్లో అనుమానం పెట్టుకోకూడదు.

కుశలాదిపరిప్రశ్నం సమ్ప్రయచ్ఛతి చాసనం । తత్కథాశ్రవణాద్‌ధృష్టో అప్రియాణ్యపి నన్దతే ।। ౨౨౧.

రాజు క్షేమాన్ని అడిగి, ఆసనం ఇవ్వగానే, రాజు మాటలు విని ధైర్యంగా మారి, ఇష్టమైనవి కాకపోయినా కూడా ఆనందిస్తాడు.

అల్పం దత్తం ప్రగృహ్ణాతి స్మరేత్ కథాన్తరేష్వపి । ఇతి రక్తస్య కర్త్తవ్యం సేవామన్యస్య వర్జయేత్ ।। ౨౨౧.

చిన్నదైనా ఇచ్చిన దానిని స్వీకరించి, తరువాతి సంభాషణల్లో గుర్తుంచుకుంటాడు. ఇది రాజు ప్రీతిపాత్రుడైనవాడి ప్రవర్తన. ఇతరులకు సేవ చేయడం మానాలి.