అగ్నిపురాణమ్

గోజాచవిగృహదానాద్యైః సాంవత్సరపురోహితౌ । పూజయిత్వా ద్విజాన్ ప్రార్చ్య హ్యన్యభూగోన్నముఖ్యకైః ।। ౨౧౮.

ఒక సంవత్సరానికి గోవులు, మేకలు, ఇళ్ళు వంటి దానాలతో పురోహితులను సత్కరించి, ఇతర ఉత్తమ భూమి, అన్నపదార్థాల దానాలతో ద్విజులను పూజించాలి.

వహ్నిం ప్రదక్షిణీకృత్య గురుం నత్వాథ పృష్ఠతః । వృషమాలభ్య గాం వత్సాం పూజయిత్వాశ్చ మన్త్రితం ।। ౨౧౮.

అగ్నిని ప్రదక్షిణగా చేసి, గురువుకు నమస్కరించి, తరువాత ఎద్దు, దూడతో కూడిన ఆవును తాకి, మంత్రోచ్ఛారకుడిని పూజించాలి.

అశ్వమారుహ్య నాగశ్చ పూజయేత్తం సమారుహేత్ । పరిభ్రమేద్రాజమార్గే బలయుక్తః ప్రదక్షిణం ।। ౨౧౮.

అశ్వంపై, నాగంపై ఎక్కి, అతనిని సత్కరించి, సైన్యంతో కూడి రాజమార్గంలో ప్రదక్షిణగా తిరగాలి.

సహాయసమ్పత్తిః । పుష్కర ఉవాచ సోఽభిషిక్తః సహామాత్యో జయేచ్ఛత్రూన్నృపోత్తమః । రాజ్ఞా సేనాపతిః కార్యో బ్రాహ్మణః క్షత్రియోఽథ వా ।। ౨౨౦.

పుష్కరుడు ఇలా అన్నాడు: అభిషేకం చేసిన రాజు, అమాత్యులతో కలిసి శత్రువులను జయించాలి; రాజు బ్రాహ్మణుడు లేదా క్షత్రియుడిని సేనాధిపతిగా నియమించాలి.

కులీనో నీతిశాస్త్రజ్ఞః ప్రతీహారశ్చ నీతివిత్ । దూతశ్చ ప్రియవాదీ స్యాదక్షీణోఽతింబలాన్వితః ।। ౨౨౦.

ఉత్తమ వంశస్థుడు, రాజనీతి పరిజ్ఞుడు, ప్రతీహారి రాజనీతి నైపుణ్యంతో ఉండాలి; దూత మృదువుగా మాట్లాడేవాడు, లోపంలేని, గొప్ప బలంతో ఉండాలి.

తామ్బూలధారీ నా స్త్రీ వా భక్తః క్లేశసహప్రియః । సాన్ధివిగ్రహికః కార్య్యః షాడ్‌గుణ్యాదివిశారదః ।। ౨౨౦.

తాంబూలాన్ని ధరించే వాడు, స్త్రీ కాకూడదు, భక్తితో ఉండాలి, కష్టాలను భరించడంలో ఆనందించే వాడు కావాలి; సంధి-విగ్రహాలకు మంత్రి ఆరు విధాల రాజనీతి నైపుణ్యంతో ఉండాలి.

ఖడ్‌గధారీ రక్షకః స్యాత్సారథిః స్యాద్‌బలాదివిత్ । సూదాధ్యక్షో హితో విజ్ఞో మహానసగదతో హి సః ।। ౨౨౦.

ఖడ్గాన్ని ధరించే వాడు రక్షకుడు కావాలి, సారథి సైన్య విషయాల్లో నైపుణ్యంతో ఉండాలి; వంటగది అధికారి మేలైనవాడు, జ్ఞానంతో, పెద్ద వంటగదిలో నైపుణ్యంతో ఉండాలి.

సభాసదస్తు ధర్మజ్ఞాః లేఖకోఽక్షరవిద్ధితః । ఆహ్వానకాలవిజ్ఞాః స్యుర్హితా దౌవారికా జనాః ।। ౨౨౦.

సభ్యులు ధర్మజ్ఞులు కావాలి, లేఖకుడు అక్షర పరిజ్ఞానం కలవాడు కావాలి; పిలుపు సమయం తెలిసినవారు మేలైనవారు, ద్వారపాలకులు విశ్వసనీయులు కావాలి.

రత్నాదిజ్ఞో ధనాధ్యజ్ఞః అనుద్వారే హితో నరః । స్యాదాయుర్వేదవిద్వైద్యో గజాధ్యక్షోఽథ హస్తివిత్ ।। ౨౨౦.

రత్నాలు, ధనం తెలిసినవాడు, అంతర్గత ద్వారంలో మేలైనవాడు ఉండాలి; ఆయుర్వేదాన్ని తెలిసిన వైద్యుడు, గజాధికారి, ఏనుగులపై నైపుణ్యం కలవాడు ఉండాలి.

జితశ్రమో గజారోహీ హయాధ్యక్షో హయాదిబిత్ । దుర్గాధ్యక్షో హితో ధీమాన్ స్థపతిర్వాస్తువేదవిత్ ।। ౨౨౦.

శ్రమను జయించినవాడు, ఏనుగు ఎక్కడంలో నైపుణ్యంతో, గుర్రాల అధికారి, గుర్రాలపై నైపుణ్యంతో ఉండాలి; కోటాధికారి మేలైనవాడు, బుద్ధిమంతుడు, స్థపతి నిర్మాణ విద్యలో నిపుణుడు కావాలి.

యన్త్రముక్తే పాణిముక్తే అముక్తే ముక్తధారితే । అస్త్రాచార్య్యో నియుద్ధే చ కుశలో నృపతేర్హితః ।। ౨౨౦.

యంత్రాలలో, చేతిపోటు పోరాటంలో, ఆయుధాలు లేనివాటిలో, ఆయుధాలతో పోరాటంలో నైపుణ్యం కలవాడు; అస్త్రాచార్యుడు యుద్ధంలో నిపుణుడు, రాజుకు మేలైనవాడు కావాలి.

వృద్ధశ్చాన్తఃపురాధ్యక్షః పఞ్చాశద్వార్షికాః స్త్రియః । సప్తత్యవ్దాస్తు పురుషాశ్చరేయుః సర్వకర్మసు ।। ౨౨౦.

అంతఃపురాధికారిగా వృద్ధుడు ఉండాలి. ఆడవారు యాభై సంవత్సరాలు నిండినవాళ్లు కావాలి. మగవారు డబ్బు, పనులు అన్నిటిలోనూ డెబ్బై ఏళ్ల వరకూ పనిచేయవచ్చు.

జాగ్రత్స్యాదాయుధాగారే జ్ఞాత్వా వృత్తిర్విధీయతే । ఉత్తమాధమమధ్యాని బుద్‌ధ్వా కర్మాణి పార్థివః ।। ౨౨౦.

యుద్ధాయుధాల గదిలో ఎప్పుడూ ఎవరో ఒకరు జాగ్రత్తగా ఉండాలి. వారి ప్రవర్తనను తెలుసుకుని, పనులను క్రమంగా అప్పగించాలి. రాజు మంచి, మధ్యమ, చెడు పనులను గమనించి, వాటిని తగినవారికి ఇవ్వాలి.

ఉత్తమాధమమధ్యాని పురుషాణి నియోజయేత్ । జయేచ్ఛుః పృథివీం రాకజా సహాయానానయేద్ధితాన్ ।। ౨౨౦.

ఉత్తమ, మధ్యమ, అధమమైన పనులకు తగిన మనుష్యులను నియమించాలి. భూమిని గెలవాలనుకునే రాజు, విశ్వాసపాత్రులైన మిత్రులను చేర్చుకోవాలి.

ధర్మిష్ఠాన్ ధర్మకార్యేషు శూరాన్ సఙ్‌గ్రామకర్మసు । నిపుణానర్థకృత్యేషు౧ సర్వత్ర చ తథా శుచీన్ ।। ౨౨౦.

ధర్మాన్ని పాటించేవారిని ధర్మ సంబంధ పనులకు, ధైర్యవంతులను యుద్ధానికి, నైపుణ్యం ఉన్నవారిని ధన సంబంధ పనులకు, పవిత్రులైనవారిని అన్ని పనులకూ నియమించాలి.

స్త్రీషు షణ్డాన్నియుఞ్జీత తీక్ష్ణాన్ దారుణకర్మసు । యో యత్ర విదితో రాజ్ఞా శుచిత్వేన తు తన్నరం ।। ౨౨౦.

ఆడవారిలో షండులను నియమించాలి. క్రూరమైన పనులకు కఠిన మనుష్యులను పెట్టాలి. ఎవరు పవిత్రులని రాజు తెలుసుకుంటే, వారిని తగిన పనులకు నియమించాలి.

ధర్మే చార్థే చ కామే చ నియుఞ్జీతాధమేఽధమాన్ । రాజా యథార్హం కుర్య్యాచ్చ ఉపధాభిః పరీక్షితాన్ ।। ౨౨౦.

ధర్మం, ధనం, కామం విషయాల్లో అధములను అధమ పనులకు నియమించాలి. రాజు వారికి పరీక్షలు పెట్టి, తగిన విధంగా వ్యవహరించాలి.

సమన్త్ర చ యథాన్యాయాత్ కుర్య్యాద్ధస్తివనేచరాన్ । తత్పదాన్వేషణే యత్తానధ్యక్షాంస్తత్ర కారయేత్ ।। ౨౨౦.

మంత్రులతో కలిసి, న్యాయంగా, అడవుల్లో ఉండేవారిని, ఏనుగుల సంరక్షకులను నియమించాలి. వారి కదలికలను గమనించేందుకు జాగ్రత్తగా ఉన్న అధికారులను పెట్టాలి.

యస్మిన్ కర్మణి కౌశల్యం యస్య తస్మిన్ నియోజయేత్ । పితృపైతామ్హాన్ భృత్యాన్ సర్వకర్మసు యోజయేత్ ।। ౨౨౦.

ఎవరికి ఏ పనిలో నైపుణ్యం ఉంటే, వారిని ఆ పనిలో పెట్టాలి. తండ్రి తాతల నుంచి వచ్చిన సేవకులను అన్ని పనుల్లో ఉపయోగించాలి.

దుష్టానప్యథ వాఽదుష్టాన్ సంశ్రయేత ప్రయత్నతః । దుష్టం జ్ఞాత్వా విశ్వసేన్న తద్‌వృత్తిం వర్త్తయేద్వశే ।। ౨౨౦.

చెడ్డవారైనా, మంచివారైనా, జాగ్రత్తగా ఆశ్రయించాలి. చెడ్డవారిని గుర్తించి, వారిపై నమ్మకం పెట్టకూడదు; వారి ప్రవర్తనను నియంత్రణలో ఉంచాలి.

దేశాన్తరాగతాన్ పార్శ్వే చారైర్జ్ఞాత్వా హి పూజయేత్ । శత్రవోఽగ్నిర్విషం సర్పో నిస్త్రింశమపి చైకతః ।। ౨౨౦.

ఇతర దేశాల నుంచి వచ్చినవారిని గూఢచారులతో పరిశీలించి, ఆతిథ్యం ఇవ్వాలి. శత్రువులు, అగ్ని, విషం, పాము, కత్తి — ఇవన్నీ ఒక్కొక్కటి ప్రమాదకరమే.

భృత్యావశిష్టం విజ్ఞేయాః కుభృత్యాశ్చ తథైకతః। చారచక్షుర్భవేద్రాజా నియుఞ్జీత సదాచరాన్ ।। ౨౨౦.

విశ్వాసం లేని సేవకులను, చెడు సేవకులను కూడా గుర్తించాలి. రాజు ఎప్పుడూ గూఢచారులను తన కళ్లలా ఉపయోగించాలి.

జనస్యావిహితాన్ సోమ్యాంస్తథాజ్ఞాతాన్ పరస్పరం । వణిజో మన్త్రకుశలాన్ సాంవత్సరచికిత్సకాన్ ।। ౨౨౦.

ప్రజల్లో అనుచితంగా ప్రవర్తించేవారు, ఒకరినొకరు తెలియని వారు, మంత్ర నైపుణ్యం ఉన్న వ్యాపారులు, సంవత్సర కాలం వైద్యం చేసే వైద్యులు —

తథా ప్రవ్రజితాకారాన్ బలాబలవివేకినః । నైకస్య రాజా శ్రద్దధ్యాచ్ఛ్రద్దధ్యాద్ బహువాక్యతః ।। ౨౨౦.

వ్రతధారి వేషంలో ఉండేవారు, బలహీనతను గమనించేవారు — వీరిని రాజు ఒక్కరిపై నమ్మకం పెట్టకూడదు; ఎక్కువగా మాట్లాడేవారిని మాత్రమే విశ్వసించాలి.

రాగాపరాగౌ భృత్యానాం జనస్య చ గుణాగుణాన్ । శుభానామశుభానాఞ్చ జ్ఞానఙ్కుర్య్యాద్వసాయ చ ।। ౨౨౦.

సేవకుల ప్రేమ, ద్వేషాలను, ప్రజల గుణదోషాలను, మంచివారు, చెడ్డవారు ఎవరో తెలుసుకుని, వారికి తగిన స్థానం ఇవ్వాలి.

అనురాగకరం కర్మ చరేజ్జహ్యాద్విరాగజం । జనానురాగయా లక్ష్మ్యాం రాజా స్యాజ్జనరఞ్జనాత్ ।। ౨౨౦.

ప్రేమ కలిగించే పనులు చేయాలి; ద్వేషం కలిగించే పనులను వదిలేయాలి. ప్రజల ప్రేమను పొందితే, రాజు వారికి ఆనందం కలిగించడంతో ఐశ్వర్యాన్ని పొందుతాడు.

ఏకవింశత్యధికద్విశతతమోఽధ్యాయః పుష్కర ఉవాచ భృత్యః కుర్యాత్తు రాజాజ్ఞాం శిష్యవత్సచ్ఛ్రియః పతేః । న క్షిపేద్వచనం రాజ్ఞో అనుకూలం ప్రియం వదేత్ ।। ౨౨౧.

పుష్కరుడు ఇలా అన్నాడు: సేవకుడు రాజు ఆజ్ఞను శిష్యుడు గురువు మాట వినినట్టు గౌరవంగా పాటించాలి. రాజు మాటను నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు; ఆయనకు అనుకూలంగా, ఇష్టంగా మాట్లాడాలి.

రహోగతస్య వక్తవ్యమప్రియం యద్ధితం భవేత్ । న నియుక్తో హరేద్విత్తం నోపేక్షేత్తస్య మానకం ।। ౨౨౧.

రాజుకు హితమైనా, ఇష్టంగా లేనివాటిని ఒంటరిగా చెప్పాలి. ఆజ్ఞ లేకుండా రాజు ధనాన్ని తీసుకోకూడదు; ఆయన గౌరవాన్ని తక్కువ చేయకూడదు.

రాజ్ఞశ్చ న తథాకార్య్యం వేశభాషావిచేష్టితం । అన్తఃపురచరాధ్యక్షో వైరభూతైర్న్నిరాకృతైః ।। ౨౨౧.

రాజుకు తగని పనులు చేయకూడదు; అసభ్యమైన మాటలు, చేతలు ఉపయోగించకూడదు. అంతఃపురాధికారి శత్రుత్వం ఉన్నవారితో కలవకూడదు.