అగ్నిపురాణమ్

గయాయాత్రావిధిః అగ్నిరువాచ గాయత్ర్యైవ మహానద్యాం స్నాతః(౧) సన్ధ్యాం సమాచరేత్ ।౧౧౬.౦౦౧ గాయత్ర్యా అగ్రతః ప్రాతః శ్రాద్ధం పిణ్డమథాక్షయం ॥౧౧౬.౦౦౧ మధ్యాహ్నే చోద్యతి(౨) స్నాత్వా గీతవాద్యైర్హ్యుపాస్య చ ।౧౧౬.౦౦౨ సావిత్రీపురతః సన్ధ్యాం పిణ్డదానఞ్చ తత్పదే ॥౧౧౬.౦౦౨ అగస్త్యస్య పదే కుర్యాద్యోనిద్వారం ప్రవిశ్య చ ।౧౧౬.౦౦౩ నిర్గతో న పునర్యోనిం ప్రవిశేన్ముచ్యతే భవాత్(౩) ॥౧౧౬.౦౦౩ టిప్పణీ ౧ ప్రాత ఇతి క.. ౨ మధ్యాహ్నే సరసీతి గ.. ౩ ముచ్యతే భయాదితి ఛ.. , ఝ.. చ బలిం కాకశిలాయాఞ్చ కుమారఞ్చ నమేత్తతః(౧) ।౧౧౬.౦౦౪ స్వర్గద్వార్యాం సోమకుణ్డే వాయుతీర్థేఽథ పిణ్డదః ॥౧౧౬.౦౦౪ భవేదాకశగఙ్గాయాం కపిలాయాఞ్చ పిణ్డదః ।౧౧౬.౦౦౫ కపిలేశం శివం నత్వా రుక్మికుణ్డే చ పిణ్డదః ॥౧౧౬.౦౦౫ కోటీతీర్థే చ కోటీశం నత్వామోఘపదే నరః(౨) ।౧౧౬.౦౦౬ గదాలోలే వానరకే గోప్రచారే చ పిణ్డదః(౩) ॥౧౧౬.౦౦౬ నత్వా గావం వైతరణ్యామేకవింశకులోద్ధృతిః ।౧౧౬.౦౦౭ శ్రాద్ధపిణ్డప్రదాతా(౪) స్యాత్క్రౌఞ్చపదే చ పిణ్డదః(౫) ॥౧౧౬.౦౦౭ తృతీయాయాం విశాలాయాం నిశ్చిరాయాఞ్చ పిణ్డదః ।౧౧౬.౦౦౮ ఋణమోక్షే పాపమోక్షే భస్మకుణ్డేఽథ భస్మనా ॥౧౧౬.౦౦౮ స్నానకృన్ముచ్యతే పాపాన్నమేద్దేవం జనార్దనమ్ ।౧౧౬.౦౦౯ ఏష పిణ్డో మయా దత్తస్తవ హస్తే జనార్దన ॥౧౧౬.౦౦౯ పరలోకగతే మహ్యమక్ష్యయ్యముపతిష్ఠతాం ।౧౧౬.౦౧౦ గయాయాం పితృరూపేణ స్వయమేవ జనార్దనః ॥౧౧౬.౦౧౦ తం దృష్ట్వా పుణ్డరీకాక్షం ముచ్యతే వై ఋణత్రయాత్ ।౧౧౬.౦౧౧ మార్కణ్డేయేశ్వరం నత్వా నమేద్గృధ్రేశ్వరం నరః(౬) ॥౧౧౬.౦౧౧ మూలక్షేత్రే మహేశస్య ధారాయాం పిణ్డదో భవేత్ ।౧౧౬.౦౧౨ టిప్పణీ ౧ నమేన్నర ఇతి ఖ.. , గ.. , ఘ.. , ఙ.. , ఛ.. చ ౨ మాసపదేఽన్నద ఇతి ఖ.. , ఘ.. చ ౩ కపిలేశమిత్యాదిః, గోప్రచారే చ పిణ్డద ఇత్యన్తః పాఠో గ.. పుస్తకే నాస్తి ౪ శ్రాద్ధే పిణ్డప్రదతేతి ఖ.. ౫ భవేదాకాశగఙ్గాయామైత్యాదిః, క్రౌఞ్చపాదే చ పిణ్డద ఇత్యన్తః పాఠః ఛ.. పుస్తకే నాస్తి ౬ నమేద్భూతేశ్వరం నర ఇతి ఘ.. (౧)గృధ్రకూటే గృధ్రవటే ధౌతపాదే చ పిణ్డదః ॥౧౧౬.౦౧౨ పుష్కరిణ్యాం కర్దమాలే రామతీర్థే చ పిణ్డదః ।౧౧౬.౦౧౩ ప్రభాసేశన్నమేత్ప్రేతశిలాయాం పిణ్డదో భవేత్ ॥౧౧౬.౦౧౩ దివ్యాన్తరీక్షభూమిష్ఠాః పితరో బాన్ధవాదయః ।౧౧౬.౦౧౪ ప్రేతాదిరూపా ముక్తాః(౨) స్యుః పిణ్డైర్దత్తైర్మయాఖిలాః ॥౧౧౬.౦౧౪ స్థానత్రయే ప్రేతశిలా గయాశిరసి పావనీ ।౧౧౬.౦౧౫ ప్రభాసే ప్రేతకుణ్డే చ పిణ్డదస్తారయేత్కులమ్ ॥౧౧౬.౦౧౫ వసిష్ఠేశన్నమస్కృత్య తదగ్రే పిణ్డదో భవేత్ ।౧౧౬.౦౧౬ గయానాభౌ సుషుమ్ణాయాం మహాకోష్ట్యాఞ్చ పిణ్డదః ॥౧౧౬.౦౧౬ గదాధరాగ్రతో ముణ్డపృష్ఠే దేవ్యాశ్చ సన్నిధౌ ।౧౧౬.౦౧౭ ముణ్దపృష్ఠం నమేదాదౌ క్షేత్రపాలాదిసంయుతమ్ ॥౧౧౬.౦౧౭ పూజయిత్వా భయం న స్యాద్విషరోగాదినాశనమ్ ।౧౧౬.౦౧౮ బ్రహ్మాణఞ్చ నమస్కృత్య బ్రహ్మలోకం నయేత్కులమ్ ॥౧౧౬.౦౧౮ సుభద్రాం బలభద్రఞ్చ ప్రపూజ్య పురుషోత్తమమ్ ।౧౧౬.౦౧౯ సర్వకామసమాయుక్తః కులముద్ధృత్య నాకభాక్(౩) ॥౧౧౬.౦౧౯ హృషీకేశం నమస్కృత్య తదగ్రే పిణ్డదో భవేత్ ।౧౧౬.౦౨౦ మాధవం పూజయిత్వా చ దేవో వైమానికో(౪) భవేత్ ॥౧౧౬.౦౨౦ మహాలక్ష్మీం ప్రార్చ్య గౌరీం మఙ్గలాఞ్చ సరస్వతీమ్ ।౧౧౬.౦౨౧ పితౄనుద్ధృత్య స్వర్గస్థో భుక్తభోగోఽత్ర శాస్త్రధీః ॥౧౧౬.౦౨౧ టిప్పణీ ౧ సర్వకామసమాయుక్తః కులముద్ధృత్య లోకభాగితి పాఠోత్ర ఝ.. పుస్తకేఽధికోఽస్తి ౨ ప్రేతాదిరూపముక్తా ఇతి ఖ.. , గ.. , ఘ.. , ఙ.. , జ.. చ ౩ కులముద్ధృత్య లోకభాగితి గ.. , జ.. చ । వశిష్ఠేశమిత్యాదిః, కులముద్ధృత్య నాకభాగిత్యన్తః పాఠో ఝ.. పుస్తకే నాస్తి ౪ దేవైర్వైమానిక ఇతి ఛ.. ద్వాదశాదిత్యమభ్యర్య వహ్నిం రేవన్తమిన్ద్రకమ్ ।౧౧౬.౦౨౨ రోగాదిముక్తః స్వర్గీ స్యాచ్ఛ్రీకపర్దివినాయకమ్ ॥౧౧౬.౦౨౨ ప్రపూజ్య కార్త్తికేయఞ్చ నిర్విఘ్నః సిద్ధిమాప్నుయాత్ ।౧౧౬.౦౨౩ సోమనాథఞ్చ కాలేశఙ్కేదారం ప్రపితామహమ్ ॥౧౧౬.౦౨౩ సిద్ధేశ్వరఞ్చ రుద్రేశం రామేశం బ్రహ్మకేశ్వరమ్ ।౧౧౬.౦౨౪ అష్టలిఙ్గాని గుహ్యాని పూజయిత్వా తు(౧) సర్వభాక్ ॥౧౧౬.౦౨౪ నారాయణం వరాహఞ్చ నారసింహం నమేచ్ఛ్రియే ।౧౧౬.౦౨౫ బ్రహ్మవిష్ణుమహేశాఖ్యం త్రిపురఘ్నమశేషదమ్ ॥౧౧౬.౦౨౫ సీతాం రామఞ్చ గరుడం వామనం సమ్ప్రపూజ్య చ ।౧౧౬.౦౨౬ సర్వకామానవాప్నోతి బ్రహ్మలోకం నయేత్పితౄన్ ॥౧౧౬.౦౨౬ దేవైః సార్ధం సమ్ప్రపూజ్య దేవమాదిగదాధరమ్ ।౧౧౬.౦౨౭ ఋణత్రయవినిర్ముక్తస్తారయేత్సకలం కులమ్ ॥౧౧౬.౦౨౭ దేవరూపా శిలా పుణ్యా తస్మాద్దేవమయీ శిలా ।౧౧౬.౦౨౮ గయాయాం నహి తత్స్థానం యత్ర తీర్థం న విద్యతే ॥౧౧౬.౦౨౮ యన్నామ్నా పాతయేత్పిణ్డం తన్నయేద్బ్రహ్మ శాశ్వతమ్ ।౧౧౬.౦౨౯ ఫల్గ్వీశం ఫల్గుచణ్డీం చ ప్రణమ్యాఙ్గారకేశ్వరమ్ ॥౧౧౬.౦౨౯ మతఙ్గస్య పదే శ్రాద్ధీ భరతాశ్రమకే భవేత్ ।౧౧౬.౦౩౦ హంసతీర్థే కోటితీర్థే యత్ర పాణ్డుశిలాన్నదః ॥౧౧౬.౦౩౦ తత్ర స్యాదగ్నిధారాయాం మధుస్రవసి పిణ్డదః ।౧౧౬.౦౩౧ రుద్రేశం కిలికిలేశం నమేద్వృద్ధివినాయకమ్(౨) ॥౧౧౬.౦౩౧ పిణ్డదో ధేనుకారణ్యే పదే ధేనోర్నమేచ్చ గామ్ ।౧౧౬.౦౩౨ టిప్పణీ ౧ పూజయిత్వాథేతి క.. , ఘ.. , ఙ.. , జ.. చ ౨ నమేద్బుద్ధివినాయకమితి ఖ.. , గ.. , ఛ.. చ । నమేద్వృద్ధవినాయకమితి ఘ.. సర్వాన్ పితౄంస్తారయేచ్చ సరస్వత్యాఞ్చ పిణ్డదః ॥౧౧౬.౦౩౨ సన్ధ్యాముపాస్య సాయాహ్నే నమేద్దేవీం సరస్వతీమ్ ।౧౧౬.౦౩౩ త్రిసన్ధ్యాకృద్భవేద్విప్రో వేదవేదాఙ్గపారగః ॥౧౧౬.౦౩౩ గయాం ప్రదక్షిణీకృత్య గయావిప్రాన్ ప్రపూజ్య చ ।౧౧౬.౦౩౪ అన్నదానాదికం సర్వం కృతన్తత్రాక్షయం భవేత్ ॥౧౧౬.౦౩౪ స్తుత్వా సమ్ప్రార్థయేదేవమాదిదేవం గదాధరమ్ ।౧౧౬.౦౩౫ గదాధరం గయావాసం పిత్రాదీనాం గతిప్రదమ్ ॥౧౧౬.౦౩౫ ధర్మార్థకామమోక్షార్థం యోగదం ప్రణమామ్యహమ్ ।౧౧౬.౦౩౬ దేహేన్ద్రియమనోబుద్ధిప్రాణాహఙ్కారవర్జితమ్ ॥౧౧౬.౦౩౬ నిత్యశుద్ధం బుద్ధియుక్తం(౧) సత్యం బ్రహ్మ నమామ్యహమ్ ।౧౧౬.౦౩౭ ఆనన్దమద్వయం దేవం దేవదానవవన్దితమ్ ॥౧౧౬.౦౩౭ దేవదేవీవృన్దయుక్తం సర్వదా ప్రణమామ్యహమ్ ।౧౧౬.౦౩౮ కలికల్మషకాలార్తిదమనం(౨) వనమాలినమ్ ॥౧౧౬.౦౩౮ పాలితాఖిలలోకేశం(౩) కులోద్ధరణమానసమ్ ।౧౧౬.౦౩౯ వ్యక్తావ్యక్తవిభక్తాత్మావిభక్తాత్మానమాత్మని ॥౧౧౬.౦౩౯ స్థితం స్థిరతరం(౪) సారం వన్దే ఘోరాఘమర్దనమ్(౫) ।౧౧౬.౦౪౦ ఆగతోఽస్మి గయాం దేవ పితృకార్యే గదాధరః ॥౧౧౬.౦౪౦ త్వం మే సాక్షీ భవాద్యేహ అనృణోఽహమృణత్రయాత్ ।౧౧౬.౦౪౧ టిప్పణీ ౧ నిత్యశుద్ధబుద్ధియుక్తమితి ఘ.. , ఛ.. చ ౨ కాలార్తినాశనమితి ఘ.. । కాలార్తిదలనమితి గ.. , ఙ.. , ఘ.. , జ.. చ ౩ పాలితాఖిలదేవేశమితి ఘ.. ౪ స్థితతరమితి గ.. , ఘ.. , ఙ.. చ ౫ వన్దేహమరిమర్దనమితి ఙ.. । వన్దే సంసారమర్దనమితి జ.. సాక్షిణః సన్తు మే దేవా బ్రహ్మేశానాదయస్తథా ॥౧౧౬.౦౪౧ మయా గయాం సమాసాద్య పితౄణాం నిష్కృతిః కృతా ।౧౧౬.౦౪౨ గయామాహాత్మ్యపఠనాచ్ఛ్రాద్ధాదౌ బ్రహ్మలోకభాక్ ॥౧౧౬.౦౪౨ పితౄణామక్షయం శ్రాద్ధమక్షయం బ్రహ్మలోకదమ్

గయా యాత్ర విధానం: అగ్ని దేవుడు ఇలా చెప్పారు — మహానదిలో గాయత్రి మంత్రంతో స్నానం చేసి, ఉదయం సంధ్యావందనం చేయాలి. ఆ తరువాత గాయత్రి దేవిని ముందుంచుకుని శ్రాద్ధంలో పిండప్రదానం చేయాలి. మధ్యాహ్నం మళ్లీ స్నానం చేసి, సంగీత వాయిద్యాలతో ఉపాసన చేసి, సావిత్రి దేవిని ముందుంచుకుని సంధ్యావందనం చేసి, అక్కడే పిండప్రదానం చేయాలి. అగస్త్యుని స్థలంలో, యోని ద్వారం ద్వారా ప్రవేశించి పిండప్రదానం చేస్తే, బయటకు వచ్చినవాడు మళ్లీ జన్మలోకి రాడు, భవబంధనాల నుంచి విముక్తి పొందుతాడు. కాకశిల వద్ద బలిని సమర్పించి, కుమారునికి నమస్కరించాలి. స్వర్గద్వారంలో, సోమకుండంలో, వాయుతీర్థంలో పిండప్రదానం చేయాలి. ఆకాశగంగ, కపిల నదిలో కూడా పిండప్రదానం చేయాలి. కపిలేశ్వరునికి, శివునికి నమస్కరించి, రుక్మికుండంలో పిండప్రదానం చేయాలి. కోటితీర్థంలో కోటీశ్వరునికి నమస్కరించి, అమోఘపదంలో పిండప్రదానం చేయాలి. గదాలోల, వానరక, గోప్రచార ప్రాంతాల్లో కూడా పిండప్రదానం చేయాలి. వైతరణి నదిలో గోవులను నమస్కరించి, పిండప్రదానం చేస్తే ఇరవై ఒక వంశీయులు విముక్తి పొందుతారు. శ్రాద్ధ పిండప్రదాత కౌంచపదంలో పిండప్రదానం చేయాలి. విశాల నదిలో, నిశ్చిరా నదిలో కూడా పిండప్రదానం చేయాలి. ఋణమోక్షం, పాపమోక్షం కోసం భస్మకుండంలో భస్మంతో స్నానం చేసి, జనార్దనుని నమస్కరించాలి. 'ఈ పిండాన్ని నేను నీ చేతిలో సమర్పించాను, జనార్దనా! పరలోకానికి వెళ్లినవారికి ఇది అక్షయంగా నిలవాలి.' గయలో పితృరూపంగా స్వయంగా జనార్దనుడు ఉంటాడు. పుండరీకాక్షుని దర్శించినవాడు మూడు ఋణాల నుంచి విముక్తి పొందుతాడు. మార్కండేయేశ్వరునికి, గృధ్రేశ్వరునికి నమస్కరించాలి. ములక్షేత్రంలో మహేశ్వరుని, ధారానదిలో పిండప్రదానం చేయాలి. గృధ్రకూట, గృధ్రవట, ధౌతపాద ప్రాంతాల్లో పిండప్రదానం చేయాలి. పుష్కరిణి, కర్దమాల, రామతీర్థాల్లో కూడా పిండప్రదానం చేయాలి. ప్రభాసేశ్వరునికి నమస్కరించి, ప్రేతశిలలో పిండప్రదానం చేయాలి. దివ్య, అంతరిక్ష, భూమిలో ఉన్న పితృదేవతలు, బంధువులు, ప్రేతరూపంగా ఉన్నవారు నా చేత పిండప్రదానం వల్ల విముక్తి పొందుతారు. మూడు ప్రదేశాల్లో — ప్రేతశిల, గయాశిరస్సు, పవనీ ప్రాంతాల్లో, ప్రభాస ప్రేతకుండంలో పిండప్రదానం చేస్తే వంశాన్ని తారించగలడు. వశిష్ఠేశ్వరునికి నమస్కరించి, అక్కడ పిండప్రదానం చేయాలి. గయానాభి, సుషుమ్ణా నదిలో, మహాకోష్ఠిలో పిండప్రదానం చేయాలి. గదాధరుని ముందుగా, ముండపృష్టంలో, దేవీ సమీపంలో పిండప్రదానం చేయాలి. మొదట ముండపృష్టానికి, క్షేత్రపాలుడు మొదలైన దేవతలకు పూజ చేసి, భయాన్ని తొలగించాలి. విషం, వ్యాధి, ఇతర కష్టాలు తొలగిపోతాయి. బ్రహ్మదేవునికి నమస్కరించి, బ్రహ్మలోకానికి వంశాన్ని తీసుకెళ్లగలడు. సుభద్ర, బలభద్రుని పూజించి, పురుషోత్తముని పూజిస్తే, అన్ని కోరికలు నెరవేరి, వంశాన్ని స్వర్గానికి చేర్చగలడు. హృషీకేశునికి నమస్కరించి, అక్కడ పిండప్రదానం చేయాలి. మాధవుని పూజించి, దేవతలతో కలిసి విమానంలో తిరిగే స్థితిని పొందుతాడు. మహాలక్ష్మిని, గౌరీ దేవిని, మంగళ, సరస్వతిని పూజించి, పితృదేవతలను తారించి, స్వర్గంలో సుఖంగా జీవించగలడు. ద్వాదశ ఆదిత్యులను, అగ్ని, రేవంత, ఇంద్రుని పూజించి, వ్యాధుల నుంచి విముక్తి పొంది, స్వర్గాన్ని పొందుతాడు. శ్రీకపర్దిని, వినాయకుని, కార్తికేయుని పూజించి, నిర్విఘ్నంగా సిద్ధిని పొందుతాడు. సోమనాథ, కాలేశ్వర, కేదార, ప్రపితామహుడు, సిద్ధేశ్వర, రుద్రేశ్వర, రామేశ్వర, బ్రహ్మకేశ్వరుని, ఎనిమిది గుప్త లింగాలను పూజించి, అన్నింటినీ పొందుతాడు. నారాయణుడు, వరాహుడు, నరసింహుడు, బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుడు, త్రిపురాంతకుడు, సీత, రాముడు, గరుడుడు, వామనుడు — వీరిని పూజించి, అన్ని కోరికలు నెరవేరుతాయి. బ్రహ్మలోకానికి పితృదేవతలను తీసుకెళ్లగలడు. దేవతలతో కలిసి ఆదిదేవుడు గదాధరుని పూజించి, మూడు ఋణాల నుంచి విముక్తి పొంది, వంశాన్ని తారించగలడు. గయలో ఉన్న ప్రతి శిలా పవిత్రమైనదే, అందుకే అక్కడ ఉన్న ప్రతి శిలా దేవమయమే. గయలో తీర్తం లేని స్థలం లేదు. ఏ పేరుతో పిండాన్ని సమర్పించినా, అది శాశ్వత బ్రహ్మలోకానికి తీసుకెళ్తుంది. ఫల్గునాథుని, ఫల్గుచండిని నమస్కరించి, అంగారకేశ్వరుని పూజించాలి. మతంగుని స్థలంలో, భరతాశ్రమంలో శ్రాద్ధం చేయాలి. హంసతీర్థం, కోటితీర్థంలో, పాండుశిల వద్ద పిండప్రదానం చేయాలి. అక్కడ అగ్నిధారలో, మధుస్రవ ప్రాంతంలో పిండప్రదానం చేయాలి. రుద్రేశ్వరుని, కిలికిలేశ్వరుని, వృద్ధివినాయకుని నమస్కరించాలి. ధేనుకారణ్యంలో, ధేనువు పాదంలో పిండప్రదానం చేయాలి. అన్ని పితృదేవతలను తారించి, సరస్వతి నదిలో పిండప్రదానం చేయాలి. సాయంత్రం సంధ్యావందనం చేసి, సరస్వతి దేవిని నమస్కరించాలి. మూడు సంధ్యలు ఆచరించే బ్రాహ్మణుడు వేదవేదాంగాలు పూర్తిగా నేర్చుకున్నవాడవుతాడు. గయను ప్రదక్షిణగా చేసి, గయవిప్రులను పూజించి, అన్నదానం మొదలైన దానాలు చేయాలి. అక్కడ చేసిన అన్నదానం అక్షయంగా నిలుస్తుంది. ఆదిదేవుడు గదాధరుని స్తుతించి, ప్రార్థించాలి — 'గదాధరా! గయలో నివసించే పితృదేవతలకు మార్గాన్ని చూపే వాడవు. ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాల కోసం, యోగాన్ని ప్రసాదించేవాడవు. శరీరం, ఇంద్రియాలు, మనస్సు, బుద్ధి, ప్రాణం, అహంకారం లేని, నిత్యశుద్ధమైన, బుద్ధితో కూడిన, సత్యమైన బ్రహ్మను నేను నమస్కరిస్తున్నాను. ఆనందమయమైన, ద్వంద్వరహితమైన, దేవతలు, దానవులు పూజించే దేవుని, దేవదేవతల సమూహంతో కూడినవాడిని నేను ఎప్పుడూ నమస్కరిస్తున్నాను. కలియుగంలో కల్మషాన్ని, కష్టాలను తొలగించేవాడవు, వనమాలిని, అన్ని లోకాలను పాలించే వాడవు, వంశాన్ని తారించే మనస్సు కలవాడవు. వ్యక్త, అవ్యక్త రూపాలతో కూడిన ఆత్మను, భయంకరమైన పాపాలను నాశనం చేసే వాడిని నేను వందనం చేస్తున్నాను.' 'దేవా! నేను గయకు వచ్చాను, పితృకార్యానికి గదాధరుడిని. నీవు నాకు ప్రత్యక్షంగా సాక్షిగా ఉండాలి. ఈ రోజు నేను మూడు ఋణాల నుంచి విముక్తుడిని.' 'బ్రహ్మ, ఈశానాది దేవతలు నాకు సాక్షులుగా ఉండాలి. నేను గయకు వచ్చి, పితృదేవతలకు విమోచనం చేశాను. గయా మహాత్మ్యాన్ని చదివి, శ్రాద్ధం మొదలైన కార్యాలు చేస్తే బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతారు. పితృదేవతలకు చేసిన శ్రాద్ధం అక్షయంగా, బ్రహ్మలోకాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.'

శ్రాద్ధకల్పః thumb|పార్వణశ్రాద్ధ. [https://www.youtube.com/watch?v=Vmk_20EaOS8 పార్వణ శ్రాద్ధ విధి] అగ్నిరువాచ కాత్యాయనో మునీనాహ యథా శ్రాద్ధం తథా వదే ।౧౧౭.౦౦౧ గయాదౌ శ్రాద్ధం కుర్వీత సఙ్క్రాన్త్యాదౌ విశేషతః ॥౧౧౭.౦౦౧ కాలే వాపరపక్షే చ చతుర్థ్యా ఊర్ధ్వమేవ వ ।౧౧౭.౦౦౨ సమ్యాద్య చ పదర్క్షే చ(౧) పూర్వేద్యుశ్చ నిమన్త్రయేత్ ॥౧౧౭.౦౦౨ యతీన్ గృహస్థసాధూన్ వా స్నాతకాఞ్ఛ్రోత్రియాన్ ద్విజాన్ ।౧౧౭.౦౦౩ అనవద్యాన్ కర్మనిష్ఠాన్ శిష్టానాచారసంయుతాన్(౨) ॥౧౧౭.౦౦౩ టిప్పణీ ౧ సమ్పాద్య పరమర్క్షే చేతి ఛ.. ౨ ఆచారసంస్కృతానితి గ.. , జ.. చ వర్జయేచ్ఛిత్రికుష్ఠ్యాదీన్న గృహ్ణీయాన్నిమన్త్రితాన్ ।౧౧౭.౦౦౪ స్నాతాఞ్ఛుచీంస్తథా దాన్తాన్ ప్రాఙ్ముఖాన్ దేవకర్మణి ॥౧౧౭.౦౦౪ ఉపవేశయేత్త్రీన్ పిత్ర్యాదీనేకైకముభయత్ర వా ।౧౧౭.౦౦౫ ఏవం మాతామహాదేశ్చ శాకైరపి చ కారయేత్ ॥౧౧౭.౦౦౫ తదహ్ని బ్రహ్మచారీ స్యాదకోపోఽత్వరితో మృదుః(౧) ।౧౧౭.౦౦౬ సత్యోఽప్రమత్తోఽనధ్వన్యో అస్వాధ్యాయశ్చ(౨) వాగ్యతః ॥౧౧౭.౦౦౬ సర్వాంశ్చ పఙ్క్తిమూర్ధన్యాన్ పృచ్ఛేత్ప్రశ్నే తథాసనే ।౧౧౭.౦౦౭ దర్భానాస్తీర్య ద్విగుణాన్ పిత్రే దేవాదికఞ్చరేత్ ॥౧౧౭.౦౦౭ విశ్వాన్దేవానావాహయిష్యే పృచ్ఛేదావాహయేతి చ ।౧౧౭.౦౦౮ విశ్వేదేవాస ఆవాహ్య వికీర్యాథ యవాన్ జపేత్ ॥౧౧౭.౦౦౮ విశ్వే దేవాః శృణుతేమం పితౄనావాహయిష్యే చ ।౧౧౭.౦౦౯ పృచ్ఛేదావాహయేత్యుక్తే ఉశన్తస్త్వా సమాహ్వయేత్ ॥౧౧౭.౦౦౯ తిలాన్ వికీర్యాథ జపేదాయాన్త్విత్యాది పిత్రకే ।౧౧౭.౦౧౦ సపిత్రిత్రే నిషిఞ్చేద్వా శన్నో దేవీరభి తృచా ॥౧౧౭.౦౧౦ యవోఽసీతి యవాన్ దత్వా పిత్రే సర్వత్ర వై తిలాన్ ।౧౧౭.౦౧౧ తిలోఽసి సోమదేవత్యో గోసవో దేవనిర్మితః ।౧౧౭.౦౧౧ ప్రత్నమద్భిః పృక్తః స్వధయా పితౄన్ లోకాన్ ప్రీణాహి నః స్వధా । ఇతి శ్రీశ్చ తేతి దదేత్పుష్పం పాత్రే హైమేఽథ రాజతే ॥౧౧౭.౦౧౧ ఔదుమ్వరే వా ఖడ్గే వా పర్ణపాత్రే ప్రదక్షిణమ్ ।౧౧౭.౦౧౨ దేవానామపసవ్యం తు పితౄణాం సవ్యమాచరేత్ ॥౧౧౭.౦౧౨ టిప్పణీ ౧ అత్వరితోఽత్యృజురితి ఙ.. ౨ సత్యే ప్రపన్నోఽనధ్వన్యో హ్యస్వాధ్యాయశ్చేతి ఖ.. , ఘ.. చ ఏకైకస్య ఏకైకేన సపవిత్రకరేషు చ ।౧౧౭.౦౧౩ యా దివ్యా ఆపః పయసా సమ్బభూవుర్యా అన్తరిక్షా ఉతపార్థివీర్యాః హిరణ్యవర్ణా యజ్ఞియాస్తా న ఆపః శివాః సంశ్యోనాః సుహవా భవన్తు ౧౧౭.౦౧౩ అవధైవం పితామహదేః సంస్రవాత్ప్రథమే చరేత్(౧) ।౧౧౭.౦౧౪ పితృభ్యః స్థానమసీతి న్యుబ్జం పాత్రం కరోత్యధః ॥౧౧౭.౦౧౪ అత్ర గన్ధపుష్పధూపదీపాచ్ఛాదనదానకం ।౧౧౭.౦౧౫ ఘృతాక్తమన్నముద్ధృత్య పృచ్ఛత్యగ్నౌ కరిష్యే చ ॥౧౧౭.౦౧౫ కురుష్వేత్యభ్యనుజ్ఞాతో జుహుయాత్సాగ్నికోఽనలే ।౧౧౭.౦౧౬ అనగ్నికః పితృహస్తే(౨) సపవిత్రే తు మన్త్రతః ॥౧౧౭.౦౧౬ అగ్నయే కవ్యవాహనాయ స్వాహేతి(౩) ప్రథమాహుతిః ।౧౧౭.౦౧౭ సోమాయ పితృమతేఽథ యమాయాఙ్గిరసే పరే ॥౧౧౭.౦౧౭ హుతశేషం చాన్నపాత్రే దత్వా పాత్రం సమాలభేత్ ।౧౧౭.౦౧౮ పృథివీ తే పాత్రన్ద్యౌః పిధానం బ్రాహ్మణస్య ముఖే అమృతే అమృతం జుహోమి స్వాహేతి జప్త్వేదం విష్ణురిత్యన్నే ద్విజాఙ్గుష్ఠన్నివేశయేత్ ॥౧౧౭.౦౧౮ అపహతేతి చ తిలాన్ వికీర్యాన్నం ప్రదాయయేత్ ।౧౧౭.౦౧౯ జుషధ్వమితి చోక్త్వాథ గాయత్ర్యాది తతో జపేత్ ॥౧౧౭.౦౧౯ టిప్పణీ ౧ ఏకైకస్యేత్యాదిః, ప్రథమే చరేదిత్యన్తః పాఠో ఝ.. పుస్తకే నాస్తి ౨ అనగ్నికో జలే చైవేతి ఙ.. ౩ స్వధేతి క.. దేవతాభ్యః పితృభ్యశ్చ మహాయోగిభ్య ఏవ చ ।౧౧౭.౦౨౦ నమః స్వధాయై స్వాహయై నిత్యమేవ నమో నమః(౧) ॥౧౧౭.౦౨౦ తృప్తాన్ జ్ఞాత్వాన్నం వికిరేదపో దద్యాత్సకృత్సకృత్ ।౧౧౭.౦౨౧ గాయత్రీం పూర్వవజ్జప్త్వా మధు మధ్వితి వై జపేత్ ॥౧౧౭.౦౨౧ తృప్తాః స్థ ఇతి సమ్పృచ్ఛేత్తృప్తాః స్మ ఇతి వై వదేత్ ।౧౧౭.౦౨౨ శేషమన్నమనుజ్ఞాప్య సర్వమన్నమథైకతః ॥౧౧౭.౦౨౨ ఉద్ధృత్యోచ్ఛిష్టపార్శ్వే తు కృత్వా చైవావనేజనం ।౧౧౭.౦౨౩ దద్యాత్కుశేషు త్రీన్ పిణ్డానాచాన్తేషు పరే జగుః ॥౧౧౭.౦౨౩ ఆచాన్తేషూదకం పుష్పాణ్యక్షతాని ప్రదాపయేత్ ।౧౧౭.౦౨౪ అక్షయ్యోదకమేవాథ ఆశిషః ప్రార్థయేన్నరః(౨) ॥౧౧౭.౦౨౪ అఘోరాః పితరః సన్తు గోత్రన్నో వర్ధతాం సదా ।౧౧౭.౦౨౫ దాతారో నోఽభివర్ధన్తాం వేదాః సన్తతిరేవ చ ॥౧౧౭.౦౨౫ శ్రద్ధా చ నో మావ్యగమద్బహుదేయం చ నోఽస్త్వితి ।౧౧౭.౦౨౬ అన్నఞ్చ నో బహు భవేదతిథీంశ్చ లభేమహి ॥౧౧౭.౦౨౬ యాచితారశ్చ నః సన్తు మా చ యాచిస్మ కఞ్చన ।౧౧౭.౦౨౭ స్వధావాచనీయాన్ కుశానాస్తీర్య సపవిత్రకాన్(౩) ॥౧౧౭.౦౨౭ స్వధాం వాచయిష్యే పృచ్ఛేదనుజ్ఞాతశ్చ వాచ్యతాం ।౧౧౭.౦౨౮ పితృభ్యః పితామహేభ్యః ప్రపితామహముఖ్యకే ॥౧౧౭.౦౨౮ స్వధోచ్యతామస్తు స్వధా ఉచ్యమానస్తథైవ చ ।౧౧౭.౦౨౯ అపో నిషిఞ్చేదుత్తానం పాత్రం కృత్వాథ దక్షిణాం ॥౧౧౭.౦౨౯ టిప్పణీ ౧ స్వాహాయై నిత్యమేవ భవన్త్వితి ఇతి ఖ.. , ఛ.. చ ౨ ప్రార్థయేత్తత ఇతి ఘ.. , జ.. , ఝ.. చ ౩ అఘోరాః పితర ఇత్యాదిః, ఆస్తీర్య సపవిత్రకానిత్యన్తః పాఠః ఖ.. , ఛ.. పుస్తకద్వయే నాస్తి యథాశక్తి ప్రదద్యాచ్చ దైవే పైత్రేఽథ వాచయేత్ ।౧౧౭.౦౩౦ విశ్వే దేవాః ప్రీయన్తాఞ్చ వాజే విసర్జయేత్ ॥౧౧౭.౦౩౦ ఆమావాజస్యేత్యనువ్రజ్య కృత్వా విప్రాన్ ప్రదక్షిణం ।౧౧౭.౦౩౧ గృహే విశేదమావాస్యాం మాసి మాసి చరేత్తథా ॥౧౧౭.౦౩౧ ఏకోద్దిష్టం ప్రవక్ష్యామి శ్రాద్ధం పూర్వవదాచరేత్ ।౧౧౭.౦౩౨ ఏకం పవిత్రమేకార్ధం ఏకం పిణ్డమ్ప్రదాపయేత్ ॥౧౧౭.౦౩౨ నావాహనాగ్నౌకరణం విశ్వే దేవా న చాత్ర హి ।౧౧౭.౦౩౩ తృప్తిప్రశ్నే స్వదితమితి వదేత్సుఖదితం ద్విజః ॥౧౧౭.౦౩౩ ఉపతిష్ఠతామిత్యక్షయ్యే విసర్గే చాభిరమ్యతాం ।౧౧౭.౦౩౪ అభిరతాః స్మ ఇత్యపరే శేషం పూర్వవదాచరేత్ ॥౧౧౭.౦౩౪ సపిణ్డీకరణం వక్ష్యే అబ్దాన్తే మధ్యతోఽపి వా ।౧౧౭.౦౩౫ పితౄణాం త్రీణి పాత్రాణి ఏకమ్ప్రేతస్య పాత్రకం ॥౧౧౭.౦౩౫ సపవిత్రాణి చత్వారి తిలపుష్పయుతాని చ ।౧౧౭.౦౩౬ గన్ధోదకేన యుక్తాని(౧) పూరయిత్వాభిషిఞ్చతి ॥౧౧౭.౦౩౬ ప్రేతపాత్రం పితృపాత్రే యే సమనా ఇతి ద్వయాత్ ।౧౧౭.౦౩౭ పూర్వవత్పిణ్డదానాది ప్రేతానాం పితృతా భవేత్ ॥౧౧౭.౦౩౭ అథాభ్యుదయికం శ్రాద్ధం వక్ష్యే సర్వం తు పూర్వవత్ ।౧౧౭.౦౩౮ జపేత్పితృమన్త్రవర్జం పూర్వాహ్ణే తత్ప్రదక్షిణం ॥౧౧౭.౦౩౮ ఉపచారా ఋజుకుశాస్తిలార్థైశ్చ యవైరిహ(౨) ।౧౧౭.౦౩౯ తృప్తిప్రశ్నస్తు సమ్పన్నం సుసమ్పన్నం వదేద్ద్విజః ॥౧౧౭.౦౩౯ టిప్పణీ ౧ గన్ధోదకేన సిక్తాని ఇతి జ.. ౨ అథాభ్యుదయికమిత్యాదిః, యవైరిహ ఇత్యన్తః పాఠో ఝ.. పుస్తకే నాస్తి దధ్యక్షతవదరాద్యాః(౧) పిణ్డా నాన్దీముఖాన్ పితౄన్ ।౧౧౭.౦౪౦ ఆవాహయిష్యే పృచ్ఛేచ్చ ప్రీయన్తామితి చాక్షయే ॥౧౧౭.౦౪౦ నాన్దీముఖాశ్చ పితరో వాచయిష్యేఽథ పృచ్ఛతి ।౧౧౭.౦౪౧ నాన్దీముఖాన్ పితృగణాన్ ప్రీయన్తామిత్యథో వదేత్ ॥౧౧౭.౦౪౧ నాన్దీముఖాశ్చ పితరస్తత్పితా ప్రపితామహః ।౧౧౭.౦౪౨ మాతామహః ప్రమాతామహో వృద్ధప్రమాతృకామహః ॥౧౧౭.౦౪౨ స్వధాకారన్న యుఞ్జీత యుగ్మాన్ విప్రాంశ్చ భోజయేత్ ।౧౧౭.౦౪౩ తృప్తిం వక్ష్యే పితౄణాం చ గ్రామ్యైరోషధిభిస్తథా ॥౧౧౭.౦౪౩ మాసన్తృప్తిస్తథారణ్యైః(౨) కన్దమూలఫలాదిభిః ।౧౧౭.౦౪౪ మత్స్యైర్మాసద్వయం మార్గైస్త్రయం వై శాకునేన చ ॥౧౧౭.౦౪౪ చతురో రౌరవేణాథ(౩) పఞ్చ షట్ఛాగలేన తు(౪) ।౧౧౭.౦౪౫ కూర్మేణ సప్త చాష్టౌ చ వారాహేణ నవైవ తు ॥౧౧౭.౦౪౫ మేషమాంసేన దశ చ మాహిషైః పార్షతైః శివైః ।౧౧౭.౦౪౬ సంవత్సరన్తు గవ్యేన పయసా పాయసేన వా ॥౧౧౭.౦౪౬ వార్ధీనసస్య మాంసేన తృప్తిర్ద్వాదశవార్షికీ ।౧౧౭.౦౪౭ ఖడ్గమాంసం కాలశాకం లోహితచ్ఛాగలో(౫) మధు ॥౧౧౭.౦౪౭ మహాశల్కాశ్చ వర్షాసు మఘాశ్రాద్ధమథాక్షయం(౬) ।౧౧౭.౦౪౮ మన్త్రాధ్యాయ్యగ్నిహోత్రీ చ శాఖాధ్యాయీ షడఙ్గవిత్ ॥౧౧౭.౦౪౮ తృణాచికేతః త్రిమధుర్ధర్మద్రోణస్య(౭) పాఠకః ।౧౧౭.౦౪౯ త్రిషుపర్ణజ్యేష్ఠసామజ్ఞానీ స్యుః పఙ్క్తిపావనాః ॥౧౧౭.౦౪౯ టిప్పణీ ౧ దధ్యక్షతవదర్యాద్యా ఇతి గ.. , ఛ.. చ ౨ తథా వన్యైరితి ఖ.. , ఙ.. చ ౩ వత్సరం రౌరవేణాథేతి ఘ.. ౪ పఞ్చకం ఛాగస్తేన తు ఇతి ఙ.. ౫ లోహితచ్ఛాగక ఇతి గ.. , ఘ.. , ఙ.. చ ౬ మఘాశ్రాద్ధమిహాక్షయమితి ఝ.. ౭ జలద్రోణస్యేతి ఝ.. కమ్యానాం కల్పమాఖ్యాస్యే(౧) ప్రతిపత్సు ధనం బహు ।౧౧౭.౦౫౦ స్త్రియః పరా ద్వితీయాయాఞ్చతుర్థ్యాం ధర్మకామదః ॥౧౧౭.౦౫౦ పఞ్చమ్యాం పుత్రకామస్తు షష్ఠ్యాఞ్చ శ్రైష్ఠ్యభాగపి(౨) ।౧౧౭.౦౫౧ కృషిభాగీ చ సప్తమ్యామష్టమ్యామర్థలాభకః ॥౧౧౭.౦౫౧ నవమ్యాఞ్చ ఏకశఫా(౩) దశమ్యాఙ్గోగణో భవేత్ ।౧౧౭.౦౫౨ ఏకదశ్యాం పరీవారో ద్వాదశ్యాన్ధనధాన్యకం ॥౧౧౭.౦౫౨ జ్ఞాతిశ్రేష్ఠ్యం త్రయోదశ్యాం చతుర్దశ్యాఞ్చ శస్త్రతః(౪) ।౧౧౭.౦౫౩ మృతానాం శ్రాద్ధం సర్వాప్తమమావాస్యాం సమీరితం(౫) ॥౧౧౭.౦౫౩ సప్త వ్యాధా దశారణ్యే(౬) మృగాః కాలఞ్జరే గిరౌ ।౧౧౭.౦౫౪ చక్రవాకాః శరద్వీపే హంసాః సరసి మాన్సే ॥౧౧౭.౦౫౪ తేఽపి జాతాః(౭) కురుక్షేత్రే బ్రాహ్మణా వేదపారగాః ।౧౧౭.౦౫౫ ప్రస్థితా దూరమధ్వానం యూయన్తేభ్యోఽవసీదత ॥౧౧౭.౦౫౫ శ్రాద్ధాదౌ పఠితే శ్రాద్ధం పూర్ణం స్యాద్బ్రహ్మలోకదం ।౧౧౭.౦౫౬ శ్రాద్ధం కుర్యాచ్చ పుత్రాదిః(౮) పితుర్జీవతి తత్పితుః ॥౧౧౭.౦౫౬ తత్పితుస్తత్పితుః కుర్యాజ్జీవతి ప్రపితామహే ।౧౧౭.౦౫౭ పితుః పితామస్హస్యాథ పరస్య ప్రపితామాత్(౯) ॥౧౧౭.౦౫౭ టిప్పణీ ౧ కాలమాఖ్యాస్యే ఇతి ఝ.. చ ౨ శ్రేష్ఠభాగ్యపి ఇతి ఖ.. , గ.. , ఙ.. , ఛ.. చ । జ్యేష్ఠభాగపి ఇతి ఘ.. ౩ నవమ్యాం వై శఫపతిరితి జ.. ౪ చతుర్దశ్యాఞ్చ శాస్త్రత ఇతి ఖ.. , ఘ.. చ ౫ మృతానాం శ్రాద్ధం సర్వాప్తిరమావాస్యా సమీరితా ఇతి క.. ౬ దశార్ణేషు ఇతి ఖ.. , గ.. , ఙ.. , ఛ.. చ ౭ తేఽభిజాతా ఇతి ఖ.. , ఘ.. చ ౮ కుర్యాత్సుపుత్రోఽపి ఇతి ఛ.. ౯ తత్పితురిత్యాదిః, ప్రపితామహాదిత్యన్తః పాఠో ఝ.. పుస్తకే నాస్తి ఏవం మాత్రాదికస్యాపి తథా మాతామహాదికే ।౧౧౭.౦౫౮ శ్రాద్ధకల్పం పఠేద్యస్తు స లభేత్శ్రాద్ధకృత్ఫలం(౧) ॥౧౧౭.౦౫౮ తీర్థే యుగాదౌ మన్వాదౌ శ్రాద్ధం దత్తమథాక్షయం ।౧౧౭.౦౫౯ అశ్వయుచ్ఛుక్లనవమీ ద్వాదశీ కర్తికే తథా ॥౧౧౭.౦౫౯ తృతీయా చైవ మాఘస్య తథా భాద్రపదస్య చ ।౧౧౭.౦౬౦ ఫాల్గునస్యాప్యమావాస్యా పౌషయైకాదశీ తథా ॥౧౧౭.౦౬౦ ఆషాఢస్యాపి దశమీ మాఘమాసస్య సప్తమీ ।౧౧౭.౦౬౧ శ్రావణే చాష్టమీ కృష్ణా తథాషాఢే చ పూర్ణిమా ॥౧౧౭.౦౬౧ కర్తికీ ఫాల్గునీ తద్వజ్జ్యైష్ఠే పఞ్చదశీ సితా ।౧౧౭.౦౬౨ స్వాయమ్భువాద్యా మనవస్తేషామాద్యాః కిలాక్షయాః ॥౧౧౭.౦౬౨ గయా ప్రయాగో గఙ్గా చ కురుక్షేత్రం చ నర్మదా ।౧౧౭.౦౬౩ శ్రీపర్వతః ప్రభాసశ్చ శాలగ్రామో వరాణసీ(౨) ॥౧౧౭.౦౬౩ గోదావరీ తేషు శ్రాద్ధం స్త్రీపురుషోత్తమాదిషు

శ్రాద్ధ విధానం: అగ్ని దేవుడు ఇలా చెప్పారు — కాత్యాయనుడు మునులకు శ్రాద్ధాన్ని ఎలా చేయాలో వివరించాడు. గయా మొదలైన పవిత్ర స్థలాల్లో, ముఖ్యంగా సంక్రాంతి మొదలైన ప్రత్యేక దినాల్లో శ్రాద్ధం చేయాలి. లేదా అపరపక్షంలో, చతుర్థి తర్వాత, సమ్యక్ నక్షత్రంలో, పూర్వదినంలో కూడా శ్రాద్ధం చేయవచ్చు. యతులు, గృహస్థులు, సాధువులు, స్నాతకులు, శ్రోత్రియులు, ద్విజులు — వీరిలో నిష్కలంకులు, కర్మనిష్ఠులు, మంచి ఆచారాలు కలవారిని ఆహ్వానించాలి. చిత్తిరోగులు, కుష్టురోగులు మొదలైనవారిని వదిలేయాలి. స్నానం చేసినవారు, శుచులు, దంత నియమం ఉన్నవారు, దేవకార్యానికి తూర్పు ముఖంగా కూర్చునే వారిని ఆహ్వానించాలి. మూడు పితృదేవతలకు, ఒక్కొక్కరికి ఒక్కొక్కరుగా లేదా ఇద్దరికీ కలిపి కూర్చోబెట్టాలి. ఇదే విధంగా మాతామహాదులకు కూడా ఆకుకూరలతో శ్రాద్ధం చేయవచ్చు. ఆ రోజు బ్రహ్మచారి, కోపం లేని వాడు, త్వరపడని వాడు, మృదువైన వాడు, సత్యవాది, అప్రమత్తుడు, దుర్గమార్గం లేని వాడు, స్వాధ్యాయం లేని వాడు, వాగ్నియమం కలవాడు ఉండాలి. అందులోని పెద్దవారిని అడిగి, ప్రశ్నించి, దర్భలను రెండు రెట్లు పరచి, పితృదేవతలకు, దేవతలకు పూజ చేయాలి. విశ్వదేవతలను ఆహ్వానించి, 'ఆహ్వానించమా?' అని అడగాలి. విశ్వదేవతలను ఆహ్వానించి, యవాలను చల్లి, మంత్రాలు జపించాలి. 'విశ్వదేవతలారా! వినండి. ఇప్పుడు పితృదేవతలను ఆహ్వానించబోతున్నాను.' అని చెప్పాలి. 'ఆహ్వానించమా?' అని అడిగితే, 'మేము సిద్ధంగా ఉన్నాం' అని వారు సమ్మతిస్తారు. తిలలను చల్లి, 'రావాలి' అని పితృదేవతలకు మంత్రాలు జపించాలి. పితృదేవతలకు నీరు చల్లాలి లేదా 'శన్నో దేవీ రభితృచా' మంత్రాన్ని జపించాలి. యవాలను ఇచ్చి, ప్రతి చోట తిలలను ఇవ్వాలి. 'నీవు తిలవు, సోమదేవతకు ప్రీతికరమైనవాడు, గోవుల యజ్ఞంలో దేవతలు సృష్టించినవాడు, పూర్వీకులు నీతో కలిసి పితృలోకాలను ఆనందించాలి.' అని మంత్రం చెప్పాలి. పుష్పాన్ని బంగారు లేదా వెండి పాత్రలో, లేదా ఉడుంబర కట్టలో, ఖడ్గంలో లేదా ఆకుపాత్రలో, ప్రదక్షిణగా సమర్పించాలి. దేవతలకు అపసవ్యంగా, పితృదేవతలకు సవ్యంగా చేయాలి. ఒక్కొక్కరికి ఒక్కొక్క చేతిలో పవిత్రం పెట్టి, 'యా దివ్యా ఆపః...' మంత్రాన్ని జపించాలి. పితామహాదులకు మొదట నీరు సమర్పించాలి. పితృదేవతలకు స్థానం ఇస్తూ, పాత్రాన్ని నేలపై ఉంచాలి. అక్కడ గంధ, పుష్ప, ధూప, దీప, వస్త్ర, దానాలు చేయాలి. నెయ్యి కలిపిన అన్నాన్ని తీసుకుని, అగ్నిలో సమర్పించమని అడిగి, అనుమతి తీసుకుని, అగ్నికి హోమం చేయాలి. అగ్నిలేని వాడు పితృదేవత చేతిలో పవిత్రంతో మంత్రంగా సమర్పించాలి. 'అగ్నయే కావ్యవాహనాయ స్వాహా' అని మొదటి హోత్రం, 'సోమాయ పితృమతే', 'యమాయ', 'అంగిరసే' అని తరువాతి హోత్రాలు సమర్పించాలి. మిగిలిన అన్నాన్ని పాత్రంలో పెట్టి, పాత్రాన్ని మూతపెట్టాలి. 'భూమి నీ పాత్ర, ఆకాశం మూత, బ్రాహ్మణుడి నోటిలో అమృతాన్ని సమర్పిస్తున్నాను' అని మంత్రం చెప్పి, అన్నాన్ని ద్విజుని అంగుళిలో ఉంచాలి. తిలాలను చల్లి, అన్నాన్ని సమర్పించాలి. 'జుషధ్వం' అని చెప్పి, గాయత్రి మొదలైన మంత్రాలు జపించాలి. దేవతలకు, పితృదేవతలకు, మహాయోగులకు నమస్కారం, స్వధాయకి, స్వాహాకి ఎప్పుడూ నమస్కారం. తృప్తిగా ఉన్నారని తెలుసుకుని, మళ్ళీ నీరు సమర్పించాలి. గాయత్రి మంత్రాన్ని మళ్లీ జపించి, 'మధుమధు' అని జపించాలి. 'తృప్తిగా ఉన్నారా?' అని అడగాలి. వారు 'తృప్తిగా ఉన్నాం' అని సమాధానం ఇస్తారు. మిగిలిన అన్నాన్ని అనుమతి తీసుకుని, అన్నాన్ని కలిపి, మిగిలిన భాగాన్ని పక్కన పెట్టి, చేతులు కడిగి, కుశలో మూడు పిండాలను ఆచారాంతంలో పెట్టాలి. అక్కడే నీరు, పుష్పాలు, అక్షతలు సమర్పించాలి. అక్షయ జలాన్ని సమర్పించి, ఆశీర్వాదం కోరాలి. 'అగోర పితృదేవతలు ఉండాలి, మా వంశం ఎప్పుడూ వృద్ధి చెందాలి. దాతలు అభివృద్ధి చెందాలి, వేదాలు కొనసాగాలి, శ్రద్ధా తగ్గకూడదు, ఎక్కువగా దానం చేయగలగాలి. అన్నం ఎక్కువగా ఉండాలి, అతిథులు రావాలి. మేము ఎవరినీ అడగకూడదు, ఎవరూ మమ్మల్ని అడగకూడదు.' అని ప్రార్థించాలి. స్వధావాచనానికి కుశలను పరచి, పవిత్రం పెట్టి, 'స్వధా వాచిస్తాను, అనుమతించమా?' అని అడగాలి. పితృదేవతలకు, పితామహులకు, ప్రపితామహులకు స్వధా పలకాలి. పాత్రాన్ని నిటారుగా ఉంచి, దక్షిణంగా నీరు పోయాలి. తన శక్తికి తగినంత దానాలు దేవతలకు, పితృదేవతలకు ఇవ్వాలి. విశ్వదేవతలు సంతోషించాలి అని ప్రార్థించి, బ్రాహ్మణులను ప్రదక్షిణగా చేసి, ఇంటికి వెళ్లాలి. ప్రతి అమావాస్య రోజూ ఇలాగే చేయాలి. ఏకోద్ది శ్రాద్ధాన్ని కూడా ఇదే విధంగా చేయాలి. ఒక పవిత్రం, అర పవిత్రం, ఒక పిండం సమర్పించాలి. విశ్వదేవతలకు ఆహ్వానం, అగ్నికర్మ ఉండదు. తృప్తిప్రశ్నకు 'స్వదితం' అని ద్విజుడు చెప్పాలి. 'ఉపతిష్ఠతాం' అని అక్షయానికి, 'విసర్జన'కు 'అభిరమ్యతాం' అని చెప్పాలి. మిగతా విధానాలు పూర్వవత్తే. సపిండీకరణాన్ని సంవత్సరాంతంలో లేదా మధ్యలో చేయాలి. మూడు పితృదేవతలకు, ఒక ప్రేతపాత్రానికి పవిత్రం, తిల, పుష్పాలతో నింపి అభిషేకం చేయాలి. ప్రేతపాత్రాన్ని పితృపాత్రాల్లో కలిపి, పూర్వవత్తే పిండప్రదానం చేయాలి. అప్పుడు ప్రేతుడు పితృదేవతగా మారతాడు. అభ్యుదయిక శ్రాద్ధాన్ని కూడా పూర్వవత్తే చేయాలి. పితృమంత్రం మినహా మిగతా మంత్రాలు జపించాలి. ఉపచారాలు నేరుగా కుశ, తిల, యవాలతో చేయాలి. తృప్తిప్రశ్నకు 'సుసంపన్నం' అని ద్విజుడు చెప్పాలి. దధి, అక్షత, వదర, మొదలైనవి పిండాలుగా నాందీముఖ పితృదేవతలకు సమర్పించాలి. 'ఆహ్వానించమా?' అని అడిగి, 'ప్రియంతాం' అని అక్షయంగా చెప్పాలి. నాందీముఖ పితృదేవతలను పిలిచి, 'ప్రియంతాం' అని చెప్పాలి. నాందీముఖ పితృదేవతలు, తండ్రి, తాత, ముత్తాత, మామయ్య, పెద్దమ్మయ్య, వృద్ధ మామయ్యలకు శ్రాద్ధం చేయాలి. తృప్తి ఎలా కలుగుతుందో చెప్పబడింది — గ్రామ్య ఔషధులతో నెల రోజుల తృప్తి, అరణ్య కందమూలఫలాలతో నెల రోజుల తృప్తి, చేపలతో రెండు నెలలు, మాంసంతో మూడు నెలలు, పక్షి మాంసంతో నాలుగు నెలలు, రౌరవ మాంసంతో ఐదు నెలలు, మేక మాంసంతో ఆరు నెలలు, తాబేలు మాంసంతో ఏడు నెలలు, పంది మాంసంతో ఎనిమిది నెలలు, గొర్రె మాంసంతో పది నెలలు, ఎద్దు మాంసంతో సంవత్సరం, పాలతో లేదా పాయసం తో సంవత్సరం, వృద్ధ ఎద్దు మాంసంతో పన్నెండు సంవత్సరాల తృప్తి కలుగుతుంది. మంత్రాధ్యాయులు, అగ్నిహోత్రులు, శాఖాధ్యాయులు, షడంగవిదులు, తృణాచికేత, త్రిమధురులు, ధర్మద్రోణ పాఠకులు, త్రిషుపర్ణ, జ్యేష్ఠ సామజ్ఞులు పంక్తిపావనులు. కామ్య శ్రాద్ధ విధానం: ప్రతి పక్షంలో ధనం, రెండవ తిథిలో స్త్రీలు, నాల్గవ తిథిలో ధర్మకామం, ఐదవ తిథిలో పుత్రకామం, ఆరో తిథిలో శ్రేష్ఠత, ఏడవ తిథిలో వ్యవసాయం, ఎనిమిదవ తిథిలో ఆర్థిక లాభం, తొమ్మిదవ తిథిలో ఏకశఫ, పదవ తిథిలో పశుగణం, పదకొండవ తిథిలో కుటుంబం, పన్నెండవ తిథిలో ధన ధాన్యం, పదమూడవ తిథిలో జ్ఞాతి శ్రేష్ఠత, పద్నాల్గవ తిథిలో ఆయుధ సంపాదన, అమావాస్య రోజున మృతులకు శ్రాద్ధం చేయాలి. ఏడు వ్యాధులు, పది అరణ్య జంతువులు, మృగాలు, కాలంజరాలు, చక్రవాక పక్షులు, హంసలు — ఇవన్నీ కూడా కురుక్షేత్రంలో జన్మించిన బ్రాహ్మణులు, వేదపారాయణులు. దూర ప్రయాణం చేసినవారు కూడా శ్రాద్ధంలో పాల్గొనవచ్చు. శ్రాద్ధ విధానం చదివితే, శ్రాద్ధం పూర్తిగా ఫలిస్తుంది, బ్రహ్మలోకాన్ని అందిస్తుంది. పుత్రుడు పితృదేవతలు బ్రతికే ఉన్నా శ్రాద్ధం చేయాలి. తండ్రి బ్రతికే ఉన్నా తాతకు, తాత బ్రతికే ఉన్నా ముత్తాతకు చేయాలి. తండ్రి, తాత, ముత్తాత, వారి తల్లిదండ్రులకు కూడా ఇదే విధంగా చేయాలి. శ్రాద్ధ విధానం చదివినవాడు శ్రాద్ధ ఫలితాన్ని పొందుతాడు. యుగాది, మను మొదలైన కాలాల్లో, పవిత్ర తీర్థాల్లో శ్రాద్ధం చేస్తే అది అక్షయ ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. అశ్వయుజ మాసంలో శుక్ల నవమి, ద్వాదశి, కార్తీక మాసంలో, మాఘ మాసంలో తృతీయ, భాద్రపద మాసంలో, ఫాల్గుణ మాసంలో అమావాస్య, పౌష మాసంలో ఏకాదశి, ఆషాఢ మాసంలో దశమి, మాఘ మాసంలో సప్తమి, శ్రావణ మాసంలో అష్టమి, ఆషాఢ మాసంలో పౌర్ణమి, కార్తీక మాసంలో, ఫాల్గుణ మాసంలో, జ్యేష్ఠ మాసంలో పండుగ తిథుల్లో శ్రాద్ధం చేయాలి. స్వాయంభువాది మనువులు, వారి మొదటి తిథులు అక్షయంగా ఉంటాయి. గయ, ప్రయాగ, గంగా, కురుక్షేత్ర, నర్మదా, శ్రీపర్వత, ప్రభాస, శాలగ్రామం, వారణాసి, గోదావరి వంటి పవిత్ర క్షేత్రాల్లో, పురుషోత్తమాది ప్రాంతాల్లో శ్రాద్ధం చేయాలి.

భారతవర్షం అగ్నిరువాచ ఉత్తరం యత్సముద్రస్య హిమాద్రేశ్చైవ దక్షిణం ।౧౧౮.౦౦౧ వర్షం తద్భారతం నామ నవసాహస్రవిస్తృతం ॥౧౧౮.౦౦౧ కర్మభూమిరియం స్వర్గమపవర్గం చ గచ్ఛతాం ।౧౧౮.౦౦౨ టిప్పణీ ౧ యస్తు లభేచ్ఛ్రాద్ధకృతం ఫలమితి ఖ.. , ఛ.. , జ.. చ ౨ వారాణసీ ఇతి ఖ.. , ఙ.. , ఛ.. , జ.. చ మహేన్ద్రో మలయః సహ్యః శుక్తిమాన్ హేమపర్వతః(౧) ॥౧౧౮.౦౦౨ విన్ధ్యశ్చ పారిపాత్రశ్చ సప్తాత్ర కులపర్వతాః ।౧౧౮.౦౦౩ ఇన్ద్రద్వీపః కసేరుశ్చ తామ్రవర్ణో గభస్తిమాన్ ॥౧౧౮.౦౦౩ నాగద్వీపస్తథా సౌమ్యో గాన్ధర్వస్త్వథ వారుణః ।౧౧౮.౦౦౪ అయం తు నవమస్తేషు ద్వీపః సాగరసంవృతః ॥౧౧౮.౦౦౪ యోజనానాం సహస్రాణి ద్వీపోయం దక్షిణోత్తరాత్ ।౧౧౮.౦౦౫ నవ భేదా భారతస్య(౨) మధ్యభేదేఽథ పూర్వతః ॥౧౧౮.౦౦౫ కిరాతా యవనాశ్చాపి బ్రాహ్మణాద్యాశ్చ మధ్యతః ।౧౧౮.౦౦౬ వేదస్మృతిముఖా నద్యః పారిపాత్రోద్భవాస్తథా ॥౧౧౮.౦౦౬ విన్ధ్యాచ్చ నర్మదాద్యాః స్యుః సహ్యాత్తాపీ పయోష్ణికా ।౧౧౮.౦౦౭ గోదావరీభీమరథీకృష్ణవేణాదికాస్తథా ॥౧౧౮.౦౦౭ మలయాత్కృతమాలాద్యాస్త్రిసామాద్యా మహేన్ద్రజాః ।౧౧౮.౦౦౮ కుమారాద్యాః శుక్తిమతో(౩) హిమాద్రేశ్చన్ద్రభాగకా ॥౧౧౮.౦౦౮ పశ్చిమే కురుపాఞ్చాలమధ్యదేశాదయఃస్థితాః

అగ్ని ఇలా చెప్పాడు: సముద్రానికి ఉత్తరంగా, హిమాలయానికి దక్షిణంగా ఉన్న దేశాన్ని 'భారతవర్షం' అంటారు. ఇది తొమ్మిది వేల యోజనాల పొడవు కలిగిన దేశం. ఇక్కడ చేసే పనుల ఫలితంగా మనుషులు స్వర్గాన్ని లేదా మోక్షాన్ని పొందుతారు. మహేంద్ర, మలయ, సహ్య, శుక్తిమాన్, హేమపర్వత, వింధ్య, పారిపాత్ర అనే ఏడుగురు పెద్ద పర్వతాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి. ఇంద్రద్వీపం, కసేరు, తామ్రవర్ణం, గభస్తిమాన్, నాగద్వీపం, సౌమ్య, గాంధర్వ, వారుణ అనే ద్వీపాలు కూడా ఉన్నాయి. వీటిలో తొమ్మిదవది ఈ భారతద్వీపం, ఇది సముద్రంతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది. ఈ ద్వీపం దక్షిణం నుంచి ఉత్తరం వరకు తొమ్మిది వేల యోజనాల పొడవు కలిగి ఉంది. భారతదేశంలో తొమ్మిది భాగాలు ఉన్నాయి; మధ్యభాగంలో బ్రాహ్మణులు మొదలైన వారు, పూర్వదిశలో కిరాతులు, యవనులు ఉంటారు. పారిపాత్ర పర్వతం నుంచి పుట్టే నదులు, వింధ్య పర్వతం నుంచి నర్మదాది నదులు, సహ్య పర్వతం నుంచి తాపీ, పయోష్ణిక, గోదావరి, భీమ, రథీ, కృష్ణ, వేణా మొదలైన నదులు ప్రవహిస్తాయి. మలయ పర్వతం నుంచి కృతమాల మొదలైన నదులు, మహేంద్ర పర్వతం నుంచి త్రిసామా మొదలైన నదులు, శుక్తిమాన్ పర్వతం నుంచి కుమారాది నదులు, హిమాలయాల నుంచి చంద్రభాగ నది ప్రవహిస్తుంది. పశ్చిమభాగంలో కురు, పాంచాల, మధ్యదేశం మొదలైన ప్రాంతాలు ఉన్నాయి.

భువనకోషః అగ్నిరువాచ విస్తారస్తు స్మృతో భూమేః సహస్రాణి చ సప్తతిః ।౧౨౦.౦౦౧ ఉచ్ఛ్రాయో దశసాహస్రం పాతాలఞ్చైకమేకకం ॥౧౨౦.౦౦౧ అతలం వితలఞ్చైవ నితలఞ్చ గభస్తిమత్ ।౧౨౦.౦౦౨ మహాఖ్యం సుతలఞ్చాగ్ర్యం పాతాలఞ్చాపి సప్తమం ॥౧౨౦.౦౦౨ కృష్ణపీతారుణాః శుక్లశర్కరాశైలకాఞ్చనాః ।౧౨౦.౦౦౩ భూమయస్తేషు రమ్యేషు సన్తి దైత్యాదయః సుఖం ॥౧౨౦.౦౦౩ పాతాలానామధశ్చాస్తే శేషో విష్ణుశ్చ తామసః ।౧౨౦.౦౦౪ గుణానన్త్యాత్స చానన్తతః శిరసా ధారయన్మహీం ॥౧౨౦.౦౦౪ భువోఽధో నరకా నైకే న పతేత్తత్ర వైష్ణవః ।౧౨౦.౦౦౫ రవిణా భాసితా పృథ్వీ యావత్తాయన్నభో మతం ॥౧౨౦.౦౦౫ భూమేర్యోజనలక్షన్తు విశిష్ఠరవిమణ్డలం ।౧౨౦.౦౦౬ రవేర్లక్షేణ చన్ద్రశ్చ లక్షాన్నాక్షత్రమిన్దుతః ॥౧౨౦.౦౦౬ ద్విలక్షాద్భాద్బుధశ్చాస్తే బుధాచ్ఛుక్రో ద్విలక్షతః ।౧౨౦.౦౦౭ ద్విలక్షేణ కుజః శుక్రాద్భౌమాద్ద్విలక్షతో గురుః ॥౧౨౦.౦౦౭ గురోర్ద్విలక్షతః సౌరిత్ల్లక్షాత్సప్తర్షయః శనేః ।౧౨౦.౦౦౮ లక్షాద్ధ్రువో హ్యృషిభ్యస్తు త్రైలోక్యఞ్చోచ్ఛ్రయేణ చ ॥౧౨౦.౦౦౮ ధ్రువాత్కోట్యా మహర్లోకో యత్ర తే కల్పవాసినః ।౧౨౦.౦౦౯ జనో ద్వికోటితస్తస్మాద్యత్రాసన్ సనకాదయః ॥౧౨౦.౦౦౯ జనాత్తపశ్చాష్తకోట్యా వైరాజా యత్ర దేవతాః ।౧౨౦.౦౧౦ షణవత్యా తు కోటీనాన్తపసః సత్యలోకకః ॥౧౨౦.౦౧౦ అపునర్మారకా యత్ర బ్రహ్మలోకో హి స స్మృతః ।౧౨౦.౦౧౧ పాదగమ్యస్తు భూల్లోకో భువః సూర్యాన్తరః స్మృతః ॥౧౨౦.౦౧౧ స్వర్గలోకో ధ్రువాన్తస్తు నియుతాని చతుర్దశ ।౧౨౦.౦౧౨ ఏతదణ్డకటాహేన వృతో బ్రహ్మాణ్డవిస్తరః ॥౧౨౦.౦౧౨ వారివహ్న్యనిలాకాశైస్తతో భూతాదినా వహిః ।౧౨౦.౦౧౩ వృతం దశగుణైరణ్డం భూతాదిర్మహతా తథా ॥౧౨౦.౦౧౩ దశోత్తరాణి శేషాణి ఏకైకస్మాన్మామునే ।౧౨౦.౦౧౪ మహాన్తఞ్చ సమావృత్య ప్రధానం సమవస్థితం ॥౧౨౦.౦౧౪ అనన్తస్య న తస్యాన్తః సఙ్ఖ్యానం నాపి విద్యతే ।౧౨౦.౦౧౫ హేతుభూతమశేషస్య ప్రకృతిః సా పరా మునే ॥౧౨౦.౦౧౫ అసఙ్ఖ్యాతాని శాణ్డాని తత్ర జాతాని చేదృశాం ।౧౨౦.౦౧౬ దారుణ్యగ్నిర్యథా తైలం తిలే తద్వత్పుమానితి ॥౧౨౦.౦౧౬ ప్రధానే చ స్థితో వ్యాపీ చేతనాత్మాత్మవేదనః ।౧౨౦.౦౧౭ ప్రధానఞ్చ పుమాంశ్చైవ సర్వభూతాత్మభృతయా ॥౧౨౦.౦౧౭ విష్ణుశక్త్యా మహాప్రాజ్ఞ వృతౌ సంశ్రయధర్మిణౌ ।౧౨౦.౦౧౮ తయోః సైవ పృథగ్భావే కారణం సంశ్రయస్య చ ॥౧౨౦.౦౧౮ క్షోభకారణభూతశ్చ సర్గకాలే మహామునే ।౧౨౦.౦౧౯ యథా శైత్యం జలే వాతో విభర్తి కణికాగతం ॥౧౨౦.౦౧౯ జగచ్ఛక్తిస్తథా విష్ణోః ప్రధానప్రతిపాదికాం ।౧౨౦.౦౨౦ విష్ణుశక్తిం సమాసాద్య దేవాద్యాః సమ్భవన్తి హి ॥౧౨౦.౦౨౦ స చ విష్ణుః స్వయం బ్రహ్మ యతః సర్వమిదం జగత్ ।౧౨౦.౦౨౧ యోజనానాం సహస్రాణి భాస్కరస్య రథో నవ ॥౧౨౦.౦౨౧ ఈశాదణ్డస్తథైవాస్య ద్విగుణో మునిసత్తమ ।౧౨౦.౦౨౨ సార్ధకోటిస్తథా సప్తనియుతాన్యధికాని వై ॥౧౨౦.౦౨౨ యోజనానాన్తు తస్యాక్షస్తత్ర చక్రం ప్రతిష్ఠితం ।౧౨౦.౦౨౩ త్రినాభిమతిపఞ్చారం షణ్ణేమి ద్వ్యయనాత్మకం ॥౧౨౦.౦౨౩ సంవత్సరమయం కృత్స్నం కాలచక్రం ప్రతిష్ఠితం ।౧౨౦.౦౨౪ చత్వారింశత్సహస్రాణి ద్వితీయాక్షో వివస్వతః ॥౧౨౦.౦౨౪ పఞ్చాన్యాని తు సార్ధాని స్యన్దనస్య మహామతే ।౧౨౦.౦౨౫ అక్షప్రమాణముభయోః ప్రమాణన్తదద్యుగార్ధయోః ॥౧౨౦.౦౨౫ హ్రస్వోఽక్షస్తద్యుగార్ధఞ్చ ధ్రువాధారం రథస్య వై ।౧౨౦.౦౨౬ హయాశ్చ సప్త ఛన్దాంసి గాయత్ర్యాదీని సువ్రత ॥౧౨౦.౦౨౬ ఉదయాస్తమనం జ్ఞేయం దర్శనాదర్శనం రవేః ।౧౨౦.౦౨౭ యావన్మాత్రప్రదేశే తు వశిష్ఠోఽవస్థితో ధ్రువః ॥౧౨౦.౦౨౭ స్వయమాయాతి తావత్తు భూమేరాభూతసమ్ప్లవే ।౧౨౦.౦౨౮ ఊర్ధ్వోత్తరమృషిభ్యస్తు ధ్రువో యత్ర వ్యవస్థితః ॥౧౨౦.౦౨౮ ఏతద్విష్ణుపదం దివ్యం తృతీయం వ్యోమ్ని భాస్వరం ।౧౨౦.౦౨౯ నిర్ధూతదోషపఙ్కానాం యతీనాం స్థానముత్తమం ॥౧౨౦.౦౨౯ తతో గఙ్గా ప్రభవతి స్మరణాత్పాశనాశనీ ।౧౨౦.౦౩౦ దివి రూపం హరేర్జ్ఞేయం శిశుమారాకృతి ప్రభో ॥౧౨౦.౦౩౦ స్థితః పుచ్ఛే ధ్రువస్తత్ర భ్రమన్ భ్రామయతి గ్రహాన్ ।౧౨౦.౦౩౧ స రథోఽధిష్ఠితా దేవైరాదిత్యైర్ఋషిభిర్వరైః ॥౧౨౦.౦౩౧ గన్ధర్వైరప్సరోభిశ్చ గ్రామణీసర్పరాక్షసైః ।౧౨౦.౦౩౨ హిమోష్ణవారివర్షాణాం కారణం భగవాన్ రవిః ॥౧౨౦.౦౩౨ ఋగ్వేదాదిమయో విష్ణుః స శుభాశుభకారణం ।౧౨౦.౦౩౩ రథస్త్రిచక్రః సోమస్య కున్దాభాస్తస్య వాజినః ॥౧౨౦.౦౩౩ వామదక్షిణతో యుక్తా దశ తేన చరత్యసౌ ।౧౨౦.౦౩౪ త్రయస్త్రింశత్సహస్రాణి త్రయస్త్రింశచ్ఛతాని చ ॥౧౨౦.౦౩౪ త్రయస్త్రింశత్తథా దేవాః పిబన్తి క్షణదాకరం ।౧౨౦.౦౩౫ ఏకాం కలాఞ్చ పితర ఏకామారశ్మిసంస్థితాః ॥౧౨౦.౦౩౫ వాయ్వగ్నిద్రవ్యసమ్భూతో రథశ్చన్ద్రసుతస్య చ ।౧౨౦.౦౩౬ అష్టాభిస్తురగైర్యుక్తో బుధస్తేన చరత్యపి ॥౧౨౦.౦౩౬ శుక్రస్యాపి రథోఽష్టాశ్వో భౌమస్యాపి రథస్తథా ।౧౨౦.౦౩౭ బృహస్పతే రథోఽష్టాశ్వః శనేరష్టాశ్వకో రథః ॥౧౨౦.౦౩౭ స్వర్భానోశ్చ రథోఽష్టాశ్వః కేతోశ్చాష్టాశ్వకో రథః ।౧౨౦.౦౩౮ యదద్య వైష్ణవః కాయస్తతో విప్ర వసున్ధరా ॥౧౨౦.౦౩౮ పద్మాకరా సముద్భూతా పర్వతాద్యాదిసంయుతా ।౧౨౦.౦౩౯ జ్యోతిర్భువననద్యద్రిసముద్రవనకం హరిః ॥౧౨౦.౦౩౯ యదస్తి నాస్తి తద్విష్ణుర్విష్ణుజ్ఞానవిజృమ్భితం(౧) ।౧౨౦.౦౪౦ న విజ్ఞానమృతే కిఞ్చిజ్జ్ఞానం విష్ణుః పరమ్పదం ॥౧౨౦.౦౪౦ తత్కుర్యాద్యేన విష్ణుః స్యాత్సత్యం జ్ఞానమనన్తకం ।౧౨౦.౦౪౧ పఠేద్భువనకోషం హి యః సోఽవాప్తసుఖాత్మభాక్ ॥౧౨౦.౦౪౧ జ్యోతిఃశాస్త్రాదివిధ్యాశ్చ శుభాశుభాధిపో హరిః(౨)

అగ్ని ఇలా చెప్పాడు: భూమి విస్తీర్ణం డెబ్బై వేల యోజనాలు. ఎత్తు పదివేల యోజనాలు, పాతాళం కూడా అంతే. అటల, విటల, నితల, గభస్తిమతు, మహాతల, సుతల, పాతాళం అనే ఏడుపాతాళాలు ఉన్నాయి. వీటిలో నల్ల, పసుపు, ఎరుపు, తెలుపు, చక్కెరపర్వతాలు, బంగారు పర్వతాలు ఉన్నాయి. అక్కడ దానవులు, ఇతరులు సుఖంగా నివసిస్తున్నారు. పాతాళాల కంటే క్రింద శేషుడు, విష్ణువు తామసరూపంగా ఉన్నారు. ఆయన అనంతశక్తితో భూమిని తలపై మోస్తున్నాడు. భూమికి క్రింద నరకాలు ఉన్నాయి, కానీ విష్ణుభక్తుడు అక్కడ పడడు. సూర్యుడు ప్రకాశించేంతవరకు భూమి వెలుగుతో ఉంటుంది. భూమి లక్ష యోజనాల పొడవు, సూర్య మండలం దాని కంటే విశిష్టమైనది. సూర్యుని లక్ష యోజనాల దూరంలో చంద్రుడు, చంద్రుని లక్ష యోజనాల దూరంలో నక్షత్రాలు, ఆ తర్వాత బుధుడు, శుక్రుడు, మంగళుడు, గురుడు, శని, సప్తర్షులు, ధ్రువతార, మహర్లোকం, జనలోకం, తపోలోకం, సత్యలోకం ఇలా వరుసగా ఉన్నాయ్. బ్రహ్మలోకం అంటే అక్కడ మరణం ఉండదు. భూమి పాదాలతో నడిచే స్థానం, భువః లోకం సూర్యుడి మధ్య వరకు, స్వర్గలోకం ధ్రువతార వరకు. ఈ బ్రహ్మాండం నీరు, అగ్ని, గాలి, ఆకాశంతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది. దాని బయట భూతాది, మహత్తత్త్వం, ప్రధానం ఉన్నాయి. ఆ ప్రధానంలో అనంతమైన బ్రహ్మాండాలు పుట్టి మరలిపోతుంటాయి. ప్రధానంలో పరమాత్మ ఉన్నాడు, ఆయనే సర్వభూతాలకు ఆధారం. విష్ణుశక్తితో ఈ సృష్టి కొనసాగుతుంది. సూర్యుని రథం తొమ్మిది వేల యోజనాల పొడవు, దాని చక్రం, అక్షం, ఏడుగురు గుర్రాలు, ఏడుగురు ఛందస్సులు, గాయత్రీ మొదలైనవి. సూర్యుడు ఉదయం, సాయంత్రం కనిపించడాన్ని ఇలా వివరించారు. ధ్రువుని చుట్టూ గ్రహాలు తిరుగుతుంటాయి. సూర్యుని రథాన్ని దేవతలు, ఋషులు, గంధర్వులు, అప్సరసలు, నాగులు, రాక్షసులు కాపాడుతుంటారు. సూర్యుడు మంచు, వేడి, వానలకు కారణం. చంద్రుని రథానికి మూడు చక్రాలు, పది గుర్రాలు ఉంటాయి. మిగతా గ్రహాల రథాలకూ ఎనిమిది గుర్రాలు ఉంటాయి. ఈ భూమి విష్ణువు శరీరంగా ఉంది. పర్వతాలు, నదులు, సముద్రాలు, అరణ్యాలు అన్నీ హరిదేవుని శక్తితో ఏర్పడినవి. ఈ జగత్తులో ఉన్నదీ, లేనిదీ అన్నీ విష్ణువు జ్ఞానంతో వెలిసినవే. విష్ణువు పరమపదాన్ని తెలుసుకుంటే సర్వం తెలుస్తుంది. ఎవడు ఈ భువనకోశాన్ని చదువుతాడో వాడికి సుఖం లభిస్తుంది.

కాలగణనం అగ్నిరువాచ కాలః సమాగణో వక్ష్యే గణితం కాలబుద్ధయే ।౧౨౨.౦౦౧ కాలః సమాగణోఽర్కఘ్నో(౧) మాసైశ్చైత్రాదిభిర్యుతః ॥౧౨౨.౦౦౧ ద్విఘ్నో ద్విస్ట్ఃః సవేదః స్యాత్పఞ్చాఙ్గష్టయుతో గుణః(౨) ।౧౨౨.౦౦౨ త్రిష్ఠో మధ్యో వసుగుణః పునర్వేదగుణశ్చ సః ॥౧౨౨.౦౦౨ అష్టరన్ధ్రాగ్నిహీనః(౩) స్యాదధః సైకరసాష్టకైః ।౧౨౨.౦౦౩ మధ్యో హీనః షష్టిహతో(౪) లబ్ధయుక్తస్తథోపరి ॥౧౨౨.౦౦౩ న్యూనః సప్తకృతో వారస్తదధస్తిథినాడయః ।౧౨౨.౦౦౪ సగుణో ద్విగుణశ్చోరోద్ధ్వం త్రిభిరూనో గుణః పునః ॥౧౨౨.౦౦౪ అధః స్వరామసంయుక్తో రసార్కాష్టఫలైర్యుతః ।౧౨౨.౦౦౫ అష్టావింశచ్ఛేషపిణ్డస్తిథినాడ్యా అధః స్థితః ॥౧౨౨.౦౦౫ టిప్పణీ ౧ సమాగణోర్కాబ్ద ఇతి ఖ.. , ఛ.. చ ౨ పఞ్చదశయుతో గణ ఇతి జ.. ౩ అష్టచన్ద్రాగ్నిహీన ఇతి జ.. ౪ షష్టిహత ఇతి ఙ.. గుణస్తిసృభిరూనోర్ధం ద్వాభ్యాం చ గుణయేత్పునః ।౧౨౨.౦౦౬ మధ్యే రుద్రగుణః కార్యో హ్యధః సైకో నవాగ్నిభిః(౧) ॥౧౨౨.౦౦౬ లబ్ధహీనో(౨) భవేన్మధ్యో ద్వావింశతివివర్జితః ।౧౨౨.౦౦౭ షష్టిశేషే ఋణం జ్ఞేయం లబ్ధమూర్ధ్వం వినిక్షిపేత్ ॥౧౨౨.౦౦౭ సప్తవింశతిశేషస్తు ధ్రువో నక్షత్రయోగయోః ।౧౨౨.౦౦౮ మాసి మాసి క్షిపేద్వారన్ద్వాత్రింశద్ఘటికాస్తిథౌ ॥౧౨౨.౦౦౮ ద్వే పిణ్డే ద్వే చ నక్షత్రే నాడ్య ఏకాదశ హ్యృణే ।౧౨౨.౦౦౯ వారస్థానే తిథిన్దద్యాత్సప్తభిర్భార్గవమాహరేత్ ॥౧౨౨.౦౦౯ శేషవారాశ్చ సూర్యాద్యా ఘటికాసు చ పాతయేత్ ।౧౨౨.౦౧౦ పిణ్డికేషు తిథిన్దద్యాద్ధరేచ్చైవ చతుర్దశ ॥౧౨౨.౦౧౦ ఋణం ధనం ధనమృణం క్రమాజ్జ్ఞేయం చతుర్దశే ।౧౨౨.౦౧౧ ప్రథమే త్రయోదశే పఞ్చ ద్వితీయద్వాదశే దశ ॥౧౨౨.౦౧౧ పఞ్చదశస్తృతీయే చ తథాచైకాదశే స్మృతాం ।౧౨౨.౦౧౨ చతుర్థే దశమే చైవ భవేదేకోనవింశతిః ॥౧౨౨.౦౧౨ పఞ్చమే నవమే చైవ ద్వావింశతిరుదాహృతాః ।౧౨౨.౦౧౩ షష్ఠాష్టమే త్వఖణ్డాః స్యుశ్చతుర్వింశతిరేవ చ ॥౧౨౨.౦౧౩ సప్తమే పఞ్చవింశః స్యాత్ఖణ్డశః పిణ్డికాద్భవేత్(౩) ।౧౨౨.౦౧౪ కర్కటాదౌ హరేద్రాశిమృతువేదత్రయైః క్రమాత్ ॥౧౨౨.౦౧౪ తులాదౌ ప్రాతిలోమ్యేన త్రయో వేదరసాః క్రమాత్ ।౧౨౨.౦౧౫ టిప్పణీ ౧ సైకేన సప్తకైరితి ఖ.. , గ.. చ ౨ ఋతుహీన ఇతి ఙ.. ౩ ఖణ్డకః పిణ్డకాద్భవేదితి ఖ.. , గ.. , ఘ.. , ఙ.. , ఛ.. , జ.. చ మకరాదౌ దీయతే చ రసవేదత్రయః క్రమాత్ ।౧౨౨.౦౧౫ మేషాదౌ ప్రాతిలోమ్యేన త్రయో వేదరసాః క్రమాత్(౧) ।౧౨౨.౦౧౬ ఖేషవః ఖయుగా మైత్రం మేషాదౌ వికలా ధనమ్ ॥౧౨౨.౦౧౬ కర్కటే ప్రాతిలోమ్యం స్యాదృణమేతత్తులాదికే ।౧౨౨.౦౧౭ చతుర్గుణా తిథిర్జ్ఞేయా వికలాశ్చేహ సర్వదా ॥౧౨౨.౦౧౭ హన్యాల్లిప్తాగతాగామిపిణ్డసఙ్ఖ్యాఫలన్తరైః ।౧౨౨.౦౧౮ షష్ట్యాప్తం ప్రథమోచ్చార్యే హానౌ దేయన్ధనే ధనమ్ ॥౧౨౨.౦౧౮ ద్వితీయోచ్చరితే వర్గే వైపరీత్యమితి స్థితిః ।౧౨౨.౦౧౯ తిథిర్ద్విగుణితా కార్యా షడ్భాగపరివర్జితా ॥౧౨౨.౦౧౯ రవికర్మవిపరీతా తిథినాడీసమాయుతా ।౧౨౨.౦౨౦ ఋణే శుద్ధే తు నాడ్యః స్యుర్ఋణం శుధ్యేత నో యదా ॥౧౨౨.౦౨౦ సషష్టికం ప్రదేయన్తత్షష్ట్యాధిక్యే చ తత్త్యజేత్(౨) ।౧౨౨.౦౨౧ నక్షత్రం తిథిమిశ్రం స్యాచ్చతుర్భిర్గుణితా తిథిః ॥౧౨౨.౦౨౧ తిథిస్త్రిభాగసంయుక్తా ఋణేన చ తథాన్వితా ।౧౨౨.౦౨౨ తిథిరత్ర చితా కార్యా తద్వేదాద్యోగశోధనం ॥౧౨౨.౦౨౨ రవిచన్ద్రౌ సమౌ కృత్వా యోగో భవతి నిశ్చలః ।౧౨౨.౦౨౩ ఏకోనా తిథిర్ద్విగుణా సప్తభిన్నా కృతిర్ద్విధా(౩) ॥౧౨౨.౦౨౩ తిథిశ్చ ద్విగుణైకోనా కృతాఙ్గైః కరణన్నిశి ।౧౨౨.౦౨౪ టిప్పణీ ౧ మకరాదౌ ఇత్యాదిః, వేదరసాః క్రమాదిత్యన్తః పాఠః ఛ.. పుస్తకే నాస్తి ౨ సన్త్యజేదితి ఘ.. ౩ సప్తభిన్నా గతిర్ద్విధేతి ఖ.. । సప్తచ్ఛిన్నా కృతిర్ద్విధేతి ఘ.. , జ.. చ కృష్ణచతుర్దశ్యన్తే శకునిః పర్వణీహ చతుష్పదం ॥౧౨౨.౦౨౪ ప్రథమే తిథ్యర్ధతో హి కిన్తుఘ్నం ప్రతిపన్ముఖే

అగ్ని ఇలా చెప్పాడు: ఇప్పుడు కాలాన్ని, సంవత్సరాల లెక్కను, కాలమానాన్ని వివరంగా చెబుతాను. కాలాన్ని, సంవత్సరాల లెక్కను, మాసాలను, చైత్రమాసం మొదలైనవి కలిపి లెక్కించాలి. రెండింతలు, మూడు భాగాలు, మధ్య భాగం, మంచి లక్షణాలు, మళ్లీ వేదగుణాలు ఇలా కలిపి లెక్కించాలి. ఎనిమిది రంధ్రాలు లేకుండా, ఒక భాగాన్ని తీసివేసి, మిగిలిన భాగాన్ని పైకి కలిపి, కొంత తక్కువగా, కొన్ని సార్లు వారం, తిథులు, నాళికలు ఇలా లెక్కించాలి. రెండు రెట్లు, మూడు తక్కువగా, మళ్లీ గుణించాలి. క్రింద స్వరాలు, రసాలు, అష్టఫలాలు కలిపి లెక్కించాలి. ఇరవై ఎనిమిది మిగిలిన పిండాలు తిథి, నాళికలలో క్రింద ఉంటాయి. మూడు తక్కువగా, రెండు రెట్లు పైకి కలిపి, మధ్యలో రుద్రగుణం, క్రింద ఒకటి, తొమ్మిది అగ్నులు కలిపి లెక్కించాలి. లభించినదాన్ని రెండు ముప్పై రెండు తక్కువగా తీసుకోవాలి. అరవై మిగిలితే ఋణంగా, లభించినదాన్ని పైకి వేసుకోవాలి. ఇరవై ఏడూ మిగిలితే అది నక్షత్రయోగానికి స్థిరంగా ఉంటుంది. ప్రతి నెలా వారం, ముప్పై రెండు ఘడియలు తిథిలో కలిపి లెక్కించాలి. రెండు పిండాలు, రెండు నక్షత్రాలు, పదకొండు నాళికలు ఋణంగా లెక్కించాలి. వారం స్థానంలో తిథిని పెట్టి, ఏడింటితో భాగించాలి. మిగిలిన వారాలు సూర్యాది ఘడియల్లో కలిపి లెక్కించాలి. పిండికల్లో తిథిని పెట్టి, పద్నాలుగు తీసుకోవాలి. ఋణం, ధనం, ధనఋణం ఇలా పద్నాలుగులో తెలుసుకోవాలి. మొదటిలో పదమూడు, రెండవదిలో పది, పదిహేను మూడవదిలో, పదకొండు పద్నాలుగులో ఉంటాయి. నాల్గవ, పదవ తిథుల్లో పది తొమ్మిది మిగిలి ఉంటాయి. ఐదవ, తొమ్మిదవ తిథుల్లో ఇరవై రెండు ఉంటాయి. ఆరో, ఎనిమిదవ తిథుల్లో ఇరవై నాలుగు, ఏడవ తిథిలో ఇరవై ఐదు పిండాలు ఉంటాయి. కర్కాటకాది రాశిలో రాశి, ఋతువేదత్రయం వరుసగా లెక్కించాలి. తులా మొదలైన వాటిలో ప్రాతిలోమ్యంగా మూడు వేదరసాలు వరుసగా లెక్కించాలి. మకరాది రాశిలో వేదరసత్రయం వరుసగా ఇవ్వాలి. మేషాది రాశిలో ప్రాతిలోమ్యంగా మూడు వేదరసాలు వరుసగా లెక్కించాలి. మేషరాశిలో ఖయుగం, మైత్రం, మేషాది వికలాలు ధనంగా ఉంటాయి. కర్కాటకంలో ప్రాతిలోమ్యంగా ఋణంగా, తులాదిలో కూడా అలాగే. తిథి నాలుగు రెట్లు, వికలాలు ఎప్పుడూ లెక్కించాలి. లిప్తా, పిండాల సంఖ్య ఫలితాలతో భాగించాలి. అరవైతో మొదట లెక్కించి, తగ్గినదాన్ని ధనంగా ఇవ్వాలి. రెండవ లెక్కలో వ్యత్యాసంగా ఉంటుంది. తిథిని రెండు రెట్లు చేసి, ఆరు భాగాలు తీసివేయాలి. సూర్యుని కర్మ వ్యత్యాసంగా, తిథి, నాళికలు కలిపి లెక్కించాలి. ఋణం శుద్ధిగా ఉంటే నాళికలు ఉంటాయి, లేకపోతే ఉండవు. అరవై మిగిలితే ఇవ్వాలి, అరవై దాటి పోతే వదిలేయాలి. నక్షత్రం, తిథి కలిపి నాలుగు రెట్లు తిథిని లెక్కించాలి. తిథిలో మూడు భాగాలు కలిపి, ఋణంతో కలిపి లెక్కించాలి. తిథిలో చితా లెక్కించాలి, వేదాది యోగాన్ని శుద్ధి చేయాలి. సూర్యుడు, చంద్రుడు కలిపితే యోగం స్థిరంగా ఉంటుంది. ఒక తక్కువ తిథిని రెండు రెట్లు చేసి, ఏడింటితో భాగించాలి. తిథిని రెండు రెట్లు చేసి, ఒక తక్కువగా చేసి, అంగాలతో కలిపి, కరణాన్ని రాత్రి లెక్కించాలి. కృష్ణపక్షంలో పద్నాలుగవ తిథి చివర కాగిలి సూచన ఉంటుంది; పర్వదినాల్లో నాలుగు కాళ్లు సూచనగా ఉంటాయి.

అథ చతుర్వింశత్యధికశతతమోఽధ్యాయః యుద్ధజయార్ణవీయజ్యోతిఃశాస్త్రసారః అగ్నిరువాచ జ్యోతిఃశాస్త్రాదిసారఞ్చ వక్ష్యే యుద్ధజయార్ణవే । వినా మన్త్రోషధాద్యఞ్చ యథ్యోమామీశ్వరోఽబ్రవీత్(౧) ॥౧ దేవ్యువాచ దేవైర్జితా దానవాశ్చ(౨) యేనోపాయేన తద్వద । శుభాశుభవివేకాద్యం జ్ఞానం యుద్ధజయార్ణవం ॥౨ ఈశ్వర ఉవాచ మూలదేవేచ్చయా జాతా శక్తిః పఞ్చాదశాక్షరా । చరాచరం తతో జాతం యామారాధ్యాఖిలార్థవిత్(౩) ॥౩ మన్త్రపీఠం ప్రవక్ష్యామి పఞ్చమన్త్రసముద్భవం । తే మన్త్రాః సర్వమన్త్రాణాం జీవితే మరణే స్థితాః ॥౪ ఋగ్యజుఃసామాథర్వాఖ్యదేవమన్త్రాః క్రమేణ తే । సద్యోజాతాదయో మన్త్రా బ్రహ్మా విష్ణుశ్చ రుద్రకః ॥౫ ఈశః సప్తశిఖా దేవాః శక్రాద్యాః పఞ్చ చ స్వరాః । అ+ఇ+ఉ+ఏ+ఓ కలాశ్చ మూలం బ్రహ్మేతి కీర్తితం ॥౬ కాష్ఠమధ్యే తథా వహ్నిరప్రవృద్ధో న దృశ్యతే । విద్యమానా తథా దేహే శివశక్తిర్న దృశ్యతే ॥౭ ఆదౌ శక్తిః సముత్పన్నా ఓఙ్కారస్వరభూషితా । తతో బిన్దుర్మహాదేవి ఏకారేణ వ్యవస్థితః ॥౮ - - - - - - -- - -- - - - - - - - -- టిప్పణీ ౧ ఈశ్వరోఽవదతితి ఘ.. ౨ దానవాద్యా ఇతి జ.. ౩ యామారాధ్యాఖిలాత్మవిదితి ఖ.. , గ.. చ - - - - - - -- - -- - - - - - - - -- జాతో నాద ఉకారస్తు నదతే హృది సంస్థితః । అర్ధచన్ద్ర ఇకారస్తు మోక్షమార్గస్య బోధకః ॥౯ అకారో వ్యక్త ఉత్పన్నో భోగమోక్షప్రదః పరః(౧) । అకార ఐశ్వరే భూమిర్నివృత్తిశ్చ కలా స్మృతా ॥౧౦ గన్ధో నబీజః ప్రాణాఖ్య ఇడాశక్తిః స్థిరా స్మృతా । ఇకారశ్చ ప్రతిష్ఠాఖ్యో రసో పాలశ్చ పిఙ్గలా ॥౧౧ క్రూరా శక్తిరీబీజః స్యాద్ధరబీజోఽగ్నిరూపవాన్ । విద్యా సమానా గాన్ధారీ శక్తిశ్చ దహనీ స్మృతా ॥౧౨ ప్రశాన్తిర్వార్యుపస్పృశో యశ్చోదానశ్చలా క్రియా । ఓఙ్కారః శాన్త్యతీతాఖ్యః ఖశబ్దయూథపాణినః ॥౧౩ {| class="wikitable" |- ! అ !! ఇ!! ఉ!! ఏ !! ఓ |- | మంగల|| బుధ || గురు || శుక్ర|| శని |- | క|| చ|| ట|| త || ప |- | ఖ|| ఛ|| ఠ|| థ || ఫ |- | గ|| జ || డ || ద|| బ |- | ఘ || ఝ|| ఢ || ధ || భ |- | ఙ|| ఞ || ణ|| న|| మ |- |} పఞ్చ వర్గాః స్వరా జాతాః కుజజ్ఞగురుభార్గవాః । శనిః క్రమాదకారాద్యాః కకారాద్యాస్త్వధః స్థితాః ॥౧౪ ఏతన్మూలమతః సర్వం జ్ఞాయతే సచరాచరం । విద్యాపీఠం ప్రవక్ష్యామి ప్రణవః శివ ఈరితః ॥౧౫ ఉమా సోమః స్వయం శక్తిర్వామా జ్యేష్ఠా చ రౌద్ర్యపి । బ్రహ్మా విష్ణుః క్రమాద్రుద్రో గుణాః సర్గాదయస్త్రయః ॥౧౬ రత్ననాడీత్రయఞ్చైవ(౨) స్థూలః సూక్ష్మః పరోఽపరః । చిన్తయేచ్ఛ్వేతవర్ణన్తం ముఞ్చమానం పరామృతం ॥౧౭ ప్లవ్యమానం యథాత్మానం చిన్తయేత్తం దివానిశం । అజరత్వం భవేద్దేవి శివత్వముపగచ్ఛతి(౩) ॥౧౮ - - - - -- - - -- - -- - -- - - -- - - టిప్పణీ ౧ భోగమోక్షప్రదః శుభ ఇతి జ.. ౨ బహునాడీత్రయఞ్చైవేతి క.. , ఙ.. చ ౩ శివత్వమధిగచ్ఛతీతి జ.. - - - - - - -- - -- - - - - - - - -- అఙ్గుష్ఠాదౌ న్యసేదఙ్గాన్నేత్రం మధ్యేఽథ దేహకే । మృత్యుఞయం తతః ప్రార్చ్య రణాదౌ విజయీ భవేత్ ॥౧౯ శూన్యో నిరాలయః శబ్దః స్పర్శం తిర్యఙ్నతం స్పృశేత్ । రూపస్యోర్ధ్వగతిః ప్రోక్తా జలస్యాధః సమాశ్రితా ॥౨౦ సర్వస్థానవినిర్ముక్తో గన్ధో మధ్యే చ మూలకం । నాభిమూలే(౧) స్థితం కన్దం శివరూపన్తు మణ్డితం ॥౨౧ శక్తివ్యూహేన సోమోఽర్కో హరిస్తత్ర వ్యవస్థితః । దశవాయుసమోపేతం పఞ్చతన్మాత్రమణ్డితం ॥౨౨ కాలానలసమాకారం ప్రస్ఫురన్తం శివాత్మకం । తజ్జీవం జీవలోకస్య(౨) స్థావరస్య చరస్య చ ॥౨౩ తస్మిన్నష్టే(౩) మృతం మన్యే మన్త్రపీఠేఽనిలాత్మకమ్

అగ్ని దేవుడు ఇలా అన్నాడు: యుద్ధ విజయం సాధించేందుకు అవసరమైన జ్యోతిష్య శాస్త్రం యొక్క సారాన్ని నేను చెప్పబోతున్నాను. ఈ జ్ఞానం మంత్రాలు లేదా ఔషధాలు లేకుండానే, పరమేశ్వరుడు నాకిచ్చిన విధంగా ఉంది. దేవి అడిగింది: దేవతలు మరియు దానవులు ఏ విధానంతో జయించబడ్డారో చెప్పు. శుభాశుభాలను తెలుసుకునే జ్ఞానం, యుద్ధ విజయానికి మార్గం. ఈశ్వరుడు ఇలా అన్నాడు: మూలదేవత నుండి పుట్టిన పదిహేను అక్షరాల శక్తి ఉంది. ఆ శక్తిని ఆరాధించినవాడు సర్వార్థాలను తెలుసుకుంటాడు. ఇప్పుడు నేను మంత్రపీఠాన్ని వివరంగా చెబుతాను. ఐదు మంత్రాల నుండి పుట్టిన ఈ మంత్రాలు, అన్ని మంత్రాలకు ప్రాణంగా ఉంటాయి — అవి జీవితం, మరణం, స్థితి అన్నింటిలో ఉంటాయి. ఋగ్వేద, యజుర్వేద, సామవేద, అథర్వవేద అనే దేవమంత్రాలు వరుసగా ఉన్నాయి. సద్యోజాత మొదలైన మంత్రాలు, బ్రహ్మ, విష్ణువు, రుద్రుడు, ఈశుడు, ఏడుగురు శిఖాదేవతలు, ఇంద్రుడు మొదలైన ఐదు స్వరాలు, అ, ఇ, ఉ, ఎ, ఒ అనే కళలు — ఇవన్నీ మూలబ్రహ్మంగా చెప్పబడతాయి. మరుగు మంట మధ్యలో అగ్ని కనిపించనట్లే, మన శరీరంలో శివశక్తి కూడా కనిపించదు. మొదట శక్తి ఉద్భవించి, ఓంకార స్వరంతో అలంకరించబడింది. ఆ తరువాత బిందువు మహాదేవి, ఏకారంలో స్థిరమైంది. బిందువు నుండి నాదం, ఉకారంగా హృదయంలో నాదించుతుంది. అర్ధచంద్రం ఇకారంగా, మోక్ష మార్గాన్ని తెలియజేస్తుంది. అక్షరం స్పష్టంగా ఉద్భవించి, భోగమోక్షాలను ప్రసాదిస్తుంది. అక్షరం ఐశ్వర్యానికి భూమి, నివృత్తి అనే కళగా చెప్పబడింది. గంధం, నాబీజం, ప్రాణం అనే ఇడాశక్తి స్థిరంగా ఉంటుంది. ఇకారం ప్రతిష్ఠగా, రసం పాలగా, పింగళా అని అంటారు. క్రూర శక్తి, ఈబీజం, హరబీజం అగ్ని రూపంగా ఉంటాయి. విద్య సమానంగా, గాంధారి శక్తిగా, దహనిగా గుర్తించబడింది. ప్రశాంతి, జలస్పర్శ, ఉదాన వాయువు, చలక్రియ — ఇవన్నీ ఓంకారంలో శాంత్యతీతంగా ఉంటాయి. ఐదు వర్గాల స్వరాలు, మంగళ, బుధ, గురు, శుక్ర, శని; క, చ, ట, త, ప మొదలైన అక్షరాలు; ఇవన్నీ పంచవర్గాలు. ఈ స్వరాలు కుజ, బుధ, గురు, భృగు, శని అనే గ్రహాలకు అనుగుణంగా ఉంటాయి. ఈ మూలాన్ని తెలుసుకుంటే, చరాచరమంతా అర్థమవుతుంది. విద్యాపీఠాన్ని వివరంగా చెబుతాను. ప్రణవం అంటే శివుడు అన్న మాట. ఉమ, సోమ, స్వయంశక్తి, వామ, జ్యేష్ఠ, రౌద్రి, బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రుడు, మూడు గుణాలు, సృష్టి మొదలైనవి. రత్ననాడులు మూడు, స్థూలం, సూక్ష్మం, పరమం, అపరం. తెల్లని రూపాన్ని, పరమామృతాన్ని దినరాత్రి ధ్యానిస్తే, మరణం దరిచేరదు, శివత్వాన్ని పొందుతారు. వెయ్యి వేళ్లలో మొదట అంగాలను, మధ్యలో నేత్రాన్ని స్థాపించి, మృత్యుంజయాన్ని ఆరాధిస్తే, యుద్ధంలో విజయం లభిస్తుంది. శూన్యమైన శబ్దం, స్పర్శను అడ్డంగా తాకుతుంది. రూపానికి పైకి పోవడం, జలానికి క్రిందికి పోవడం చెప్పబడింది. అన్ని స్థలాల నుండి విడిపోయిన గంధం మధ్యలో మూలంగా ఉంటుంది. నాభిమూలంలో కందం, శివరూపంగా అలంకరించబడింది. శక్తి వ్యూహంలో సోముడు, అర్కుడు, హరి అక్కడ స్థిరంగా ఉంటారు. పది వాయువులతో, ఐదు తత్వాలతో అలంకరించబడింది. కాలాగ్ని రూపంలో ప్రకాశించే శివాత్మకం, అదే జీవరూపంగా స్థావరచరజీవులకు ప్రాణంగా ఉంటుంది. అది నశిస్తే, మంత్రపీఠంలో ప్రాణం పోతుంది.

యుద్ధజయార్ణవీయనానాచక్రాణి ఈశ్వర ఉవాచ ఓం హ్రీం కర్ణమోటాని బహురూపే బహుదంష్ట్రే హ్రూం ఫట్ఓం హః ఓం గ్రస గ్రస కృన్త కృన్త ఛక ఛక ఛక హ్రూం ఫట్ నమః పఠ్యమానో హ్యయం మన్త్రః క్రుద్ధః సంరక్తలోచనః ।౧౨౫.౦౦౧ మారణే పాతనే వాపి మోహనోచ్చాటనే భవేత్ ॥౧౨౫.౦౦౧ కర్ణమోటీ మహావిద్యా సర్వవర్ణేషు రక్షికా ।౧౨౫.౦౦౨ నానావిద్యా పఞ్చోదయం ప్రవక్ష్యామి స్వరోదయసమశ్రితం ॥౧౨౫.౦౦౨ నాభిహృద్యన్తరం యావత్తావచ్చరతి మారుతః ।౧౨౫.౦౦౩ ఉచ్చాటయేద్రణాదౌ తు కర్ణాక్షీణి ప్రభేదయేత్ ॥౧౨౫.౦౦౩ కరోతి సాధకః క్రుద్ధో జపహోమపరాయణః ।౧౨౫.౦౦౪ హృదయాత్పాయుకం కణ్ఠం జ్వరదాహారిమారణే ॥౧౨౫.౦౦౪ కణ్ఠోద్భవో రసో వాయుః శాన్తికం పౌష్టికం రసం ।౧౨౫.౦౦౫ దివ్యం స్తమ్భం సమాకర్షం గన్ధో నాసాన్తికో భ్రువః ॥౧౨౫.౦౦౫ గన్ధలీనం మనః కృత్వా స్తమ్భయేన్నాత్ర సంశయః ।౧౨౫.౦౦౬ స్తమ్భనం కీలనాద్యఞ్చ కరోత్యేవ హి సాధకః ॥౧౨౫.౦౦౬ చణ్డఘణ్టా కరాలీ చ సుముఖీ దుర్ముఖీ తథా ।౧౨౫.౦౦౭ రేవతీ ప్రథమా ఘోరా వాయుచక్రేషు తా యజేత్ ॥౧౨౫.౦౦౭ ఉచ్చాటకారికా దేవ్యః స్థితాస్తేజసి సంస్థితాః ।౧౨౫.౦౦౮ సౌమ్యా చ భీషణీ దేవీ జయా చ విజయా తథా ॥౧౨౫.౦౦౮ అజితా చాపరాజితా మహాకోటీ చ రౌద్రయా ।౧౨౫.౦౦౯ శుష్కకాయా ప్రాణహరా రసచక్రే స్థితా అమూః ॥౧౨౫.౦౦౯ విరూపాక్షీ పరా దివ్యాస్తథా చాకాశమాతరః ।౧౨౫.౦౧౦ సంహారీ జాతహారీ చ దంష్ట్రాలా శుష్కరేవతీ ॥౧౨౫.౦౧౦ పిపీలికా పుష్టిహరా మహాపుష్టిప్రవర్ధనా ।౧౨౫.౦౧౧ భద్రకాలీ సుభద్రా చ హద్రభీమా సుభద్రికా ॥౧౨౫.౦౧౧ స్థిరా చ నిష్ఠురా దివ్యా నిష్కమ్పా గదినీ తథా ।౧౨౫.౦౧౨ ద్వాత్రింశన్మాతరశ్చక్రే అష్టాష్టక్రమశః స్థితాః ॥౧౨౫.౦౧౨ ఏక ఏవ రవిశ్చన్ద్ర ఏకశ్చైకైకశక్తికా ।౧౨౫.౦౧౩ భూతభేదేన తీర్థాని యథా తోయం మహీతలే ॥౧౨౫.౦౧౩ ప్రాణ ఏకో మణ్డలైశ్చ భిద్యతే భూతపఞ్జరే ।౧౨౫.౦౧౪ వామదక్షిణయోగేన దశధా సమ్ప్రవర్తతే ॥౧౨౫.౦౧౪ బిన్దుముణ్డవిచిత్రఞ్చ తత్త్వవస్త్రేణ వేష్టితం ।౧౨౫.౦౧౫ బ్రహ్మాణ్డేన కపాలేన పివేత పరమామృతం ॥౧౨౫.౦౧౫ పఞ్చవర్గబలాద్యుద్ధే జయో భవతి తచ్ఛృణు ।౧౨౫.౦౧౬ అ+ఆకచటతపయాః శ ఆస్యో వర్గ ఈరితః ॥౧౨౫.౦౧౬ ఇ+ఈఖఛఠథఫరాః షో వర్గశ్చ ద్వితీయకః ।౧౨౫.౦౧౭ ఉ+ఊగజడదబలాః సో వర్గశ్చ తృతీయకః ॥౧౨౫.౦౧౭ ఏ+ఐఘఝఢధభవాః సో వర్గశ్చ చతుర్థకః ।౧౨౫.౦౧౮ ఓ ఔ అం అః ఙఞణనా మో వర్గః పఞ్చమో భవేత్ ॥౧౨౫.౦౧౮ వర్ణాశ్చాభ్యుదయే నౄణాం చత్వారింశచ్చ పఞ్చ చ ।౧౨౫.౦౧౯ బాలః కుమారో యువా స్యాద్వృద్ధో మృత్యుశ్చ నామతః ॥౧౨౫.౦౧౯ ఆత్మపీడా శోషకః స్యాదుదాసీనశ్చ కాలకః ।౧౨౫.౦౨౦ కృత్తికా ప్రతిపద్భౌమ ఆత్మనో లాభదః స్మృతః ॥౧౨౫.౦౨౦ షష్ఠీ భౌమో మఘా పీడా ఆర్ద్రా చైకాదశీ కుజః ।౧౨౫.౦౨౧ మృత్యుర్మఘా ద్వితీయా జ్ఞో లాభశ్చార్ద్రా చ సప్తమీ ॥౧౨౫.౦౨౧ బుధే హానిర్భరణీ జ్ఞః శ్రవణం కాల ఈదృశః ।౧౨౫.౦౨౨ జీవో లాభాయ చ భవేత్తృతీయా పూర్వఫల్గునీ ॥౧౨౫.౦౨౨ జీవోఽష్టమీ ధనిష్ఠార్ద్రా జీవోఽశ్లేషా త్రయోదశీ ।౧౨౫.౦౨౩ మృత్యౌ శుక్రశ్చతుర్థీ స్యాత్పూర్వభాద్రపదా శ్రియే ॥౧౨౫.౦౨౩ పూర్వాషాఢా చ నవమీ శుక్రః పీడాకరో భవేత్ ।౧౨౫.౦౨౪ భరణీ భూతజా శుక్రో యమదణ్డో హి హానికృత్ ॥౧౨౫.౦౨౪ కృత్తికాం పఞ్చమీ మన్దో లాభాయ తిథిరీరితా ।౧౨౫.౦౨౫ అశ్లేషా దశమీ మన్దో యోగః పీడాకరో భవేత్ ॥౧౨౫.౦౨౫ మఘా శనిః పూర్ణిమా చ యోగో భృత్యుకరః స్మృతః ।౧౨౫.౦౨౬ తిథియోగః పూర్వోత్తరాగ్నినైర్ఋత్యదక్షిణానిలచన్ద్రమాః ॥౧౨౫.౦౨౬ బ్రహ్మాద్యాః స్యుర్దృష్టయః స్యుః ప్రతిపన్నవమీముఖాః ।౧౨౫.౦౨౭ రాశిభిః సహితా దృష్టా గ్రహాద్యాః సిద్ధయే స్మృతాః ॥౧౨౫.౦౨౭ మేషాద్యాశ్చతురః కుమ్భా జయః పూర్ణేఽన్యథా మృతిః ।౧౨౫.౦౨౮ సూర్యాదిరిక్తా పూర్ణా చ క్రమాదేవమ్ప్రదాపయేత్ ॥౧౨౫.౦౨౮ రణే సూర్యే ఫలం నాస్తి సోమే భఙ్గః ప్రశామ్యతి ।౧౨౫.౦౨౯ కుజేన కలహం విద్యాద్బుధః కామాయ వై గురుః ॥౧౨౫.౦౨౯ జయాయ మనసే శుక్రో మన్దే భఙ్గో రణే భవేత్ ।౧౨౫.౦౩౦ దేయాని పిఙ్గలాచక్రే సూర్యగాని చ భాని హి ॥౧౨౫.౦౩౦ ముఖే నేత్రే లలాటేఽథ శిరోహస్తోరుపాదకే ।౧౨౫.౦౩౧ పాదే మృతిస్త్రిఋక్షే స్యాన్త్రీణి పక్షేఽర్థనాశనమ్ ॥౧౨౫.౦౩౧ ముఖస్థే చ భవేత్యౌడా శిరస్థే కార్యనాశనమ్ ।౧౨౫.౦౩౨ కుక్షిస్థితే ఫలం స్యాచ్చ రాహుచక్రం వదామ్యహమ్ ॥౧౨౫.౦౩౨ ఇన్ద్రాచ్చ నైర్ఋతఙ్గచ్ఛేన్నైర్ఋతాత్సోమమేవ చ ।౧౨౫.౦౩౩ సోమాద్ధుతాశనం వహ్నేరాప్యమాప్యాచ్ఛివాలయం ॥౧౨౫.౦౩౩ రుద్రాద్యమం యమాద్వాయుం వాయోశ్చన్ద్రం వ్రజేత్పునః ।౧౨౫.౦౩౪ భుఙ్క్తే చతస్రో నాడ్యస్తు రాహుపృష్ఠే జయో రణే ॥౧౨౫.౦౩౪ అగ్రతో మృత్యుమాప్నోతి తిథిరాహుం వదామి తే ।౧౨౫.౦౩౫ ఆగ్నేయాదిశివాన్తం చ పూర్ణిమామాదితః ప్రియే ॥౧౨౫.౦౩౫ పూర్వే కృష్ణాష్టమీం యావద్రాహుదృష్టౌ భయో భవేత్ ।౧౨౫.౦౩౬ ఐశాన్యాగ్నేయనైర్ఋత్యవాయవ్యే ఫణిరాహుకః ॥౧౨౫.౦౩౬ మేషాద్యా దిశి పూర్వాదౌ యత్రాదిత్యోఽగ్రతో మృతిః ।౧౨౫.౦౩౭ తృతీయా కృష్ణపక్షే తు సప్తమీ దశమీ తథా ॥౧౨౫.౦౩౭ చతుర్దశీ తథా శుక్లే చతుర్థ్యేకాదశీ తిథిః ।౧౨౫.౦౩౮ పఞ్చదశీ విష్టయః స్యుః పూర్ణిమాగ్నేయవాయవే ॥౧౨౫.౦౩౮ అకచటతపయశా వర్గాః సూర్యాదయో గ్రహాః ।౧౨౫.౦౩౯ గృధ్రోలూకశ్యేనకాశ్చ పిఙ్గలః కౌశికః క్రమాత్ ॥౧౨౫.౦౩౯ సారసశ్చ మయూరశ్చ గోరఙ్కుః పక్షిణః స్మృతాః ।౧౨౫.౦౪౦ ఆదౌ సాధ్యో హుతో మన్త్ర ఉచ్చాటే పల్లవః స్మృతః ॥౧౨౫.౦౪౦ వశ్యే జ్వరే తథాకర్షే ప్రయోగః సిద్ధికారకః ।౧౨౫.౦౪౧ శాన్తో ప్రీతో నమస్కారో వౌషట్పుష్టౌ వశాదిషు ॥౧౨౫.౦౪౧ హుం మృత్యౌ ప్రీతిసన్నాశే విద్వేషోచ్చాటనే చ ఫట్ ।౧౨౫.౦౪౨ వషట్ సుతే చ దీప్త్యాదౌమన్త్రాణాం జాతయశ్చ షట్ ॥౧౨౫.౦౪౨ ఓషధీః సమ్ప్రవక్ష్యామి మహారక్షావిధాయినీః ।౧౨౫.౦౪౩ మహాకాలీ తథా చణ్డీ వారాహీ చేశ్వరీ తథా ॥౧౨౫.౦౪౩ సుదర్శనా తథేన్ద్రాణీ గాత్రస్థా రక్షయన్తి తమ్ ।౧౨౫.౦౪౪ బలా చాతిబలా భీరుర్ముసలీ సహదేవ్యపి ॥౧౨౫.౦౪౪ జాతీ చ మల్లికా యూథౌ గారుడీ భృఙ్గరాజకః ।౧౨౫.౦౪౫ చక్రరూపా మహోషధ్యో ధారితా విజయాదిదాః ॥౧౨౫.౦౪౫ గ్రహణే చ మహాదేవి ఉద్ధృతాః శుభదాయికాః ।౧౨౫.౦౪౬ మృదా తు కుఞ్జరఙ్కృత్వా సర్వలక్షణలక్షితమ్ ॥౧౨౫.౦౪౬ తస్య పాదతలే కృత్వా స్తమ్భయేచ్ఛత్రుమాత్మనః ।౧౨౫.౦౪౭ నగాగ్రే చైకవృక్షే చ వజ్రాహతప్రదేశకే ॥౧౨౫.౦౪౭ వల్మీకమృదామాహృత్య మాతరౌ యోజయేత్తతః ।౧౨౫.౦౪౮ ఓం నమో మహాభైరవాయ వికృతదంష్ట్రోగ్రరూపాయ పిఙ్గలాక్షాయ త్రిశూలఖడ్గధరాయ వౌషట్ పూజయేత్కర్దమం దేవి స్తమ్భయేచ్ఛస్త్రజాలకమ్ ॥౧౨౫.౦౪౮ అగ్నికార్యం ప్రవక్ష్యామి రణాదౌ జయవర్ధనమ్ ।౧౨౫.౦౪౯ శ్మశానే నిశి కాష్ఠాగ్నౌ నగ్నీ ముక్తశిఖో నరః ॥౧౨౫.౦౪౯ దక్షిణాస్యస్తు జుహుయాన్నృమాంసం రున్ధిరం విషం ।౧౨౫.౦౫౦ తుషాస్థిఖణ్డమిశ్రన్తు శత్రునామ్నా శతాష్టకమ్ ॥౧౨౫.౦౫౦ ఓం నమో భగవతి కౌమారి లల లల లాలయ లాలయ ఘణ్టాదేవి అముకం మారయ సహసా నమోఽస్తు తే భగవతి విద్యే స్వాహా అనయా విద్యయా హోమాద్బన్ధత్వఞ్జాయతే రిపోః ।౧౨౫.౦౫౧ ఓం వజ్రకాయ వజ్రతుణ్డ కపిలపిఙ్గల కరాలవదన ఊర్ధ్వకేశ మహాబల రక్తముఖ తడిజ్జిహ్వ మహారౌద్ర దంష్ట్రోత్కట కహ కరాలిన మహాదృఢప్రహార లఙ్గేశ్వరసేతుబన్ధ శైలప్రవాహ గగనచర ఏహ్యేహి భవగన్మహాబలపరాక్రమ భైరవో జ్ఞాపయతి ఏహ్యేహి మహారౌద్ర దీర్ఘలాఙ్గూలేన అముకం వేష్టయ వేష్టయ జమ్భయ జమ్భయ ఖన ఖన వైతే హ్రూం ఫట్ అష్టత్రింశచ్ఛతన్దేవి హనుమాన్ సర్వకుమ్భకృత్ ॥౧౨౫.౦౫౧ పటే హనూమత్సన్దర్శనాద్భఙ్గమాయాన్తి శత్రవః

ఈశ్వరుడు ఇలా అన్నాడు: ఓం హ్రీం కర్ణమోటా అనే మహావిద్యను పఠిస్తే, అనేక రూపాలతో, పెద్ద దంతాలతో, కోపంతో, రక్తమయమైన కళ్లతో ఉన్న దేవతను ఆహ్వానించవచ్చు. ఈ మంత్రాన్ని జపిస్తే, శత్రువులను నశింపజేయడం, పతనం చేయడం, మోహనం చేయడం, ఉచ్చాటనం చేయడం సాధ్యమవుతుంది. కర్ణమోటీ మహావిద్య అన్ని వర్ణాల వారిని రక్షిస్తుంది. ఇప్పుడు నేను పంచోదయాన్ని, స్వరోదయానికి అనుగుణంగా వివరిస్తాను. నాభి, హృదయ మధ్యలో వాయువు సంచరిస్తుంది. యుద్ధంలో శత్రువుల చెవులు, కళ్ళు పగిలిపోతాయి. కోపంతో ఉన్న సాధకుడు జపహోమాలకు నిష్ణాతుడైతే, హృదయానికి, పాయుకానికి, కంఠానికి సంబంధించిన జ్వరాన్ని, దహాన్ని, మరణాన్ని కలిగించగలడు. కంఠంలో పుట్టే రసం వాయువు, శాంతికరమైనది, పోషకమైనది. దివ్యమైన స్థంభనం, ఆకర్షణ, గంధం నాసిక చివర, కనుబొమ్మల మధ్య ఉంటుంది. మనస్సు గంధంలో లీనమైతే, స్థంభనం తప్పక జరుగుతుంది. స్థంభనం, కీలనం మొదలైనవి సాధకుడు చేయగలడు. చండఘంట, కరాళి, సుముఖి, దుర్ముఖి, రేవతి మొదలైన ఘోర దేవతలను వాయుచక్రంలో ఆరాధించాలి. ఉచ్చాటకారికా దేవతలు తేజస్సులో స్థితి చెందుతారు. సౌమ్య, భీషణి, జయ, విజయ, అజిత, అపరాజిత, మహాకోటి, రౌద్రయా, శుష్కకాయ, ప్రాణహర, రసచక్రంలో స్థితి చెందినవారు. విరూపాక్షి, పర, దివ్య, ఆకాశమాతృకలు, సంహారి, జాతహారి, దంష్ట్రాలా, శుష్కరేవతి, పిపీలిక, పుష్టిహర, మహాపుష్టిప్రవర్ధన, భద్రకాళి, సుభద్ర, భద్రభీమ, సుభద్రిక, స్థిర, నిష్ఠుర, దివ్య, నిష్కంప, గదినీ — ఇలా రెండు ముప్పైమూడు మాతృకలు, ఎనిమిది ఎనిమిది చక్రాలుగా నిలుస్తారు. రవి, చంద్రుడు ఒక్కొక్కరు, ఒక్కొక్క శక్తి. భూతాల ప్రకారంగా తీర్థాలు భూమిపై నీటి లాగా ఉంటాయి. ప్రాణం ఒక్కటే అయినా, మండలాల ద్వారా భూతాల గోపురంలో విభజించబడుతుంది. వామ, దక్షిణ యోగంతో పది విధాలుగా ప్రవహిస్తుంది. బిందు, ముండ, విచిత్రమైన తత్త్వ వస్త్రంతో కప్పబడి, బ్రహ్మాండపు కపాలంతో పరమామృతాన్ని పానం చేయాలి. యుద్ధంలో ఐదు వర్గాల బలంతో విజయం లభిస్తుంది. అ, క, చ, ట, త, ప అనే వర్గాలు మొదటి వర్గం. ఇ, ఖ, ఛ, ఠ, థ, ఫ, ర అనే వర్గాలు రెండవ వర్గం. ఉ, గ, జ, డ, ద, బ అనే వర్గాలు మూడవ వర్గం. ఎ, ఐ, ఘ, ఝ, ఢ, ధ, భ అనే వర్గాలు నాలుగవ వర్గం. ఒ, ఔ, అం, అః, ఙ, ఞ, ణ, న, మ అనే వర్గాలు ఐదవ వర్గం. ఈ వర్ణాలు కలిపి నలభై ఐదు అవుతాయి. బాలుడు, కుమారుడు, యువకుడు, వృద్ధుడు, మరణం అని పేర్లు. ఆత్మపీడ, శోషణం, ఉదాసీనత, కాలకుడు అని కూడా ఉంటాయి. కృత్తిక, ప్రతిపద, మంగళవారం లాభదాయకం. షష్ఠి, మంగళవారం, మఘా పీడ, ఆర్ద్ర, ఏకాదశి, కుజుడు. మరణం మఘా, ద్వితీయ, జ్ఞానం లాభం, ఆర్ద్ర, సప్తమి. బుధవారం హాని, భరణి జ్ఞానం, శ్రవణం కాలం. జీవుడు లాభానికి, తృతీయ, పూర్వఫల్గుని. జీవుడు అష్టమి, ధనిష్ఠ, ఆర్ద్ర, జీవుడు ఆశ్లేషా, త్రయోదశి. మరణానికి శుక్రుడు, చతుర్థి, పూర్వభాద్రపద, శ్రీ. పూర్వాషాఢ, నవమి, శుక్రుడు పీడాకరుడు. భరణి, భూతజ, శుక్రుడు, యమదండుడు హానికర్త. కృత్తిక, పంచమి, మందుడు లాభదాయక తిథి. ఆశ్లేషా, దశమి, మందుడు, యోగం పీడాకరం. మఘా, శని, పూర్ణిమ, యోగం మరణదాయకం. తిథి యోగం: పూర్వ, ఉత్తర, అగ్ని, నైరుతి, దక్షిణ, వాయువు, చంద్రుడు. బ్రహ్మ మొదలైన దృష్టులు, ప్రతిపద, నవమి ముఖాలు. రాశులతో కలిపి గ్రహాలు సిద్ధికి ఉపయోగపడతాయి. మేష మొదలైన నాలుగు కుంభాలు, పూర్ణిమలో జయం, లేకపోతే మరణం. సూర్యుడు లేకపోతే ఫలం లేదు, సోముడు కలిసినప్పుడు విఘాతం తగ్గుతుంది. కుజుడు కలహానికి, బుధుడు కామానికి, గురువు జయానికి, శుక్రుడు మనస్సుకు, మందుడు యుద్ధంలో విఘాతం. పింగళా చక్రంలో సూర్యునికి సంబంధించిన స్థానాలు ముఖం, నేత్రం, లలాటం, శిరస్సు, చేయి, మోకాలు, పాదాలు. పాదంలో మరణం, త్రికోణంలో మూడు పక్షాలు ధన నాశనం. ముఖంలో లాభం, శిరస్సులో కార్యనాశనం. కుక్షిలో ఫలం, రాహు చక్రాన్ని వివరించాను. ఇంద్ర నుండి నైరుతి, నైరుతి నుండి సోముడు, సోముడు నుండి అగ్ని, అగ్ని నుండి జలం, జలం నుండి శివాలయం. రుద్రుడు నుండి యముడు, యముడు నుండి వాయువు, వాయువు నుండి చంద్రుడు తిరిగి వస్తారు. నాలుగు నాడులు రాహు వెనుక ఉంటే యుద్ధంలో విజయం. ముందుగా ఉంటే మరణం. తిథి రాహు గురించి వివరించాను. అగ్నిది నుండి శివాంతం వరకు పూర్ణిమ మొదలు. పూర్వ కృష్ణాష్టమి వరకు రాహు దృష్టి ఉంటే భయం. ఐశాన్య, అగ్ని, నైరుతి, వాయవ్య దిశలో పాము, రాహు. మేష మొదలైన రాశుల్లో పూర్వదిశలో సూర్యుడు ముందుంటే మరణం. తృతీయ కృష్ణపక్షంలో, సప్తమి, దశమి, చతుర్దశి, శుక్లపక్షంలో చతుర్థి, ఏకాదశి తిథులు. పంచదశి, పూర్ణిమ అగ్నివాయు దిశలో. అ, క, చ, ట, త, ప వర్గాలు సూర్యాది గ్రహాలు. గృధ్ర, ఉలూక, శ్యేన, పింగళ, కౌశిక, సారస, మయూర, గోరింకు అనే పక్షులు. మంత్రాన్ని హుతం చేస్తే ఉచ్చాటన ఫలం. వశీకరణ, జ్వరంలో ప్రయోగిస్తే సిద్ధి. శాంతి, ప్రీతి, నమస్కారం, వౌషట్, పుష్టి, వశాది. హుం మరణంలో, ప్రీతి నాశనంలో, విద్వేష, ఉచ్చాటనలో ఫట్. వషట్ సుతే, దీప్తి మొదలైన మంత్రాల జననాలు ఆరు. ఔషధాలను వివరించాను. మహాకాళి, చండి, వారాహి, ఈశ్వరి, సుదర్శన, ఇంద్రాణి, బల, అతిబల, భీరు, ముసలి, సహదేవి, జాతి, మల్లిక, గారుడి, భృంగరాజ్ — ఇవి మంత్రధారణతో రక్షణ కలిగిస్తాయి. గ్రహణ సమయంలో వీటిని ధరించాలి. మట్టి మీద ఏనుగు ఆకారాన్ని వేసి, పాదతలంలో ఉంచితే శత్రువులను స్థంభించవచ్చు. కొండపై, ఒక్క చెట్టు వద్ద, వజ్రాహత ప్రదేశంలో, పుట్ట మట్టిని తెచ్చి మాతృకలను కలిపి, ఓం నమో మహాభైరవాయ వికృతదంష్ట్ర ఉగ్రరూపాయ పింగళాక్ష త్రిశూల ఖడ్గధరాయ వౌషట్ అని పూజిస్తే, శస్త్రజాలాన్ని స్థంభించవచ్చు. అగ్నికార్యం వివరించాను. శ్మశానంలో, రాత్రి, కట్టెల అగ్నిలో, నగ్నంగా, జుట్టు విడిచినవాడు, దక్షిణ ముఖంగా, మానవ మాంసం, రక్తం, విషం, తుళసి, ఎముక ముక్కలు కలిపి, శత్రువు పేరుతో శతాశ్టకం హోమం చేయాలి. ఓం నమో భగవతి కౌమారి లల లల లాలయ లాలయ ఘంటా దేవి అముకం మారయ సహసా నమోస్తు భగవతి విద్యే స్వాహా అని హోమం చేస్తే, శత్రువు బంధనంలో పడతాడు. ఓం వజ్రకాయ వజ్రతుండ కపిలపింగళ కరాళవదన ఊర్ధ్వకేశ మహాబల రక్తముఖ తడిజ్జిహ్వ మహారౌద్ర దంష్ట్రోద్గత కహ కరాళిన మహాదృఢప్రహార లంగేశ్వరసేతుబంధ శైలప్రవాహ గగనచర ఏహ్యేహి భవగణ మహాబలపరాక్రమ భైరవ జ్ఞాపయతి, ఏహ్యేహి మహారౌద్ర దీర్ఘలాంగూలేన అముకం వెష్టయ వెష్టయ జంభయ జంభయ ఖన ఖన వైతే హ్రూం ఫట్ అని మంత్రాన్ని పఠిస్తే, అష్టత్రింశత్ హనుమంతుడు అన్ని కుంభాలను కట్టేస్తాడు. పటంలో హనుమంతుడిని దర్శిస్తే, శత్రువులు నశిస్తారు.

నానాబలాని ఈశ్వర ఉవాచ(౨) విష్కుమ్భే ఘటికాస్తిస్రః శూలే పఞ్చ వివర్జయేత్(౩) ।౧౨౭.౦౦౧ షట్షట్(౪) గణ్డేఽనిగణ్డే చ నవ వ్యాద్యాతవజ్రయోః ॥౧౨౭.౦౦౧ పరిఘే చ వ్యతీపాతే ఉభయోరపి తద్దినమ్ ।౧౨౭.౦౦౨ వైధృతే తద్దినఞ్చైవ యాత్రాయుద్ధాదికన్త్యజేత్ ॥౧౨౭.౦౦౨ గ్రహైః శుభాశుభం వక్ష్యే దేవి మేషాదిరాశితః(౫) ।౧౨౭.౦౦౩ చన్ద్రశుక్రౌ చ జన్మస్థ్యౌ వర్జితౌ శుభదాయకౌ ॥౧౨౭.౦౦౩ టిప్పణీ ౨ అగ్నిరువాచేతి ఛ.. ౩ పఞ్చ చ వర్జయేదితి ఖ.. , గ.. , ఘ.. , ఙ.. చ ౪ షట్చ గణ్డేఽతిగణ్డే చేతి ఖ.. , ఘ.. , ఛ.. చ । సప్త గణ్డేతిగణ్డే చేతి గ.. , ఙ.. చ ౫ మేషాదిరాశిభిరితి జ.. ద్వితీయో మఙ్గలోఽథార్కః సౌరిశ్చైవ తు సైంహికః ।౧౨౭.౦౦౪ ద్రవ్యనాశమలాభఞ్చ ఆహవే భఙ్గమాదిశేత్ ॥౧౨౭.౦౦౪ సోమో బుధో భృగుర్జీమో ద్వితీయస్థాః శుభావహాః ।౧౨౭.౦౦౫ తృతీయస్థో యదా భానుః శనిర్భౌమో భృగుస్తథా ॥౧౨౭.౦౦౫ బుధశ్చైవేన్దూ రాహుశ్చ సర్వే తే ఫలదా గ్రహాః ।౧౨౭.౦౦౬ బుధశుక్రౌ చతుర్థౌ తు శేషాశ్చైవ భయావహాః ॥౧౨౭.౦౦౬ పఞ్చమస్థో యదా జీవః శుక్రః సౌమ్యశ్చ చన్ద్రమాః ।౧౨౭.౦౦౭ దదేత(౧) చేప్సితం లాభం షష్ఠే స్థానే శుభో రవిః ॥౧౨౭.౦౦౭ చన్ద్రః సౌరిర్మఙ్గలశ్చ గ్రహా దేవి స్వరాశితః ।౧౨౭.౦౦౮ బుధశ్చ శుభదః షష్ఠే త్యజేత్షష్ఠం గురుం భృగుం ॥౧౨౭.౦౦౮ సప్తమోఽర్కః శనిర్భౌమో రాహుర్హాన్యై సుఖాయ చ ।౧౨౭.౦౦౯ జీవో భృగుశ్చ సౌమ్యశ్చ జ్ఞశుక్రో చాష్టమౌ శుభౌ ॥౧౨౭.౦౦౯ శేషా గ్రహాస్తథా హాన్యై జ్ఞభృగూ నవమౌ శుభౌ ।౧౨౭.౦౧౦ శేషా హాన్యై చ లాభాయ దశమౌ భృగుభాస్కరౌ ॥౧౨౭.౦౧౦ శనిర్భౌమశ్చ రాహుశ్చ చన్ద్రః సౌమ్యః శుభావహః ।౧౨౭.౦౧౧ శుభాశ్చైకాదశే సర్వే వర్జయేద్దశమే(౨) గురుమ్ ॥౧౨౭.౦౧౧ బుధశుక్రౌ ద్వాదశస్థౌ శేషాన్ ద్వాదశగాంస్త్యజేత్ ।౧౨౭.౦౧౨ అహోరాత్రే ద్వాదశ స్యూ రాశయస్తాన్ వదామ్యహమ్ ॥౧౨౭.౦౧౨ మీనో మేషోఽథ మిథునఞ్చతస్రో నాడయో వృషః ।౧౨౭.౦౧౩ షట్కర్కసింహకన్యాశ్చ తులా పఞ్చ చ వృశ్చికః ॥౧౨౭.౦౧౩ ధనుర్నక్రో ఘటశ్చైవ సూర్యగో రాశిరాద్యకః ।౧౨౭.౦౧౪ టిప్పణీ ౧ దదాతీతి ఖ.. ౨ వర్జయేద్దశమితి ఖ.. , గ.. , ఘ.. , ఙ.. చ చరస్థిరద్విఃస్వభావా మేషాద్యాః స్యుర్యథాక్రమమ్ ॥౧౨౭.౦౧౪ కులీరో మకరశ్చైవ తులామేషాదయశ్చరాః ।౧౨౭.౦౧౫ చరకార్యం జయం కామమాచరేచ్చ శుభశుభమ్ ॥౧౨౭.౦౧౫ స్థిరో వృషో హరిః కుమ్భో వృశ్చికః స్థిరకార్యకే ।౧౨౭.౦౧౬ శీఘ్రః సమాగమో నాస్తి రోగార్తో నైవ ముచ్యతే ॥౧౨౭.౦౧౬ మిథునం కన్యకా మౌనీ ధనుశ్చ ద్విఃస్వభావకః ।౧౨౭.౦౧౭ ద్విఃస్వభావాః శుభాశ్చైతే సర్వకార్యేషు నిత్యశః ॥౧౨౭.౦౧౭ యాత్రావాణిజ్యసఙ్గ్రామే వివాహే రాజదర్శనే ।౧౨౭.౦౧౮ వృద్ధిం జయన్తథా లాభం యుద్ధే జయమవాప్నుయాత్ ॥౧౨౭.౦౧౮ అశ్వినీ వింశతారాశ్చ తురగస్యాకృతిర్యథా ।౧౨౭.౦౧౯ యద్యత్ర కురుతే వృష్టిమేకరాత్రం ప్రవర్షతి ॥౧౨౭.౦౧౯ యమభే తు యదా వృష్టిః పక్షమేకన్తు వర్షతి

ఇప్పుడు వివిధ శక్తుల గురించి చెబుతాను. ఓ దేవి! విష్కుంభ యోగంలో మూడు గంటలు, శూల యోగంలో ఐదు గంటలు వదిలేయాలి. గండ, అతిగండ యోగాల్లో ఆరు గంటలు, వజ్ర, వ్యాతిపాత యోగాల్లో తొమ్మిది గంటలు వదిలిపెట్టాలి. పరిఘ, వ్యతీపాత యోగాల్లో ఆ రోజంతా పనులు చేయకూడదు. వైధృతిలో కూడా ఆ రోజంతా ప్రయాణం, యుద్ధం వంటి పనులు మానాలి. గ్రహాల శుభాశుభ ఫలితాలు ఇప్పుడు చెబుతాను. మేషాది రాశులలో చంద్రుడు, శుక్రుడు జన్మస్థానంలో ఉన్నప్పుడు వదిలిపెట్టాలి, అవి శుభఫలితాలను ఇస్తాయి. రెండవ స్థానంలో మంగళుడు, సూర్యుడు, శని ఉన్నప్పుడు ఆహార నష్టమూ, లాభం లేకపోవడమూ, యుద్ధంలో ఓటమి జరుగుతాయి. రెండవ స్థానంలో చంద్రుడు, బుధుడు, భృగు, జీవుడు ఉంటే శుభఫలితాలు కలుగుతాయి. మూడవ స్థానంలో సూర్యుడు, శని, మంగళుడు, భృగు, బుధుడు, చంద్రుడు, రాహువు ఉంటే ఫలితాలు కలుగుతాయి. బుధుడు, శుక్రుడు నాలుగవ స్థానంలో ఉంటే మిగతా గ్రహాలు భయాన్ని కలిగిస్తాయి. ఐదవ స్థానంలో జీవుడు, శుక్రుడు, చంద్రుడు ఉంటే కోరిన లాభం లభిస్తుంది. ఆరో స్థానంలో శుభమైన సూర్యుడు ఉంటే మంచిది. ఆరో స్థానంలో చంద్రుడు, శని, మంగళుడు ఉంటే బుధుడు శుభఫలితాన్ని ఇస్తాడు, ఆరో స్థానంలో గురువు, భృగువును వదిలేయాలి. ఏడవ స్థానంలో సూర్యుడు, శని, మంగళుడు, రాహువు ఉంటే హాని కలుగుతుంది, జీవుడు, భృగు, చంద్రుడు, బుధుడు, శుక్రుడు ఎనిమిదవ స్థానంలో ఉంటే శుభఫలితాలు కలుగుతాయి. మిగతా గ్రహాలు హానికరమైనవే. తొమ్మిదవ స్థానంలో బుధుడు, భృగు ఉంటే శుభం, మిగతా గ్రహాలు హానికరం. పదవ స్థానంలో భృగు, సూర్యుడు లాభాన్ని ఇస్తారు. శని, మంగళుడు, రాహువు, చంద్రుడు, బుధుడు శుభఫలితాలను ఇస్తారు. పదకొండవ స్థానంలో అన్ని గ్రహాలు శుభదాయకాలు, పదవ స్థానంలో గురువును వదిలిపెట్టాలి. బుధుడు, శుక్రుడు పన్నెండవ స్థానంలో ఉంటే శుభం, మిగతా గ్రహాలను పన్నెండవ స్థానంలో వదిలేయాలి. పగలు, రాత్రి కలిపి పన్నెండు రాశులు ఉంటాయి. వాటిని చెబుతాను. మీన, మేష, మిథున, వృషభం నాలుగు నాడులు; కర్కాటక, సింహ, కన్య, తుల, వృశ్చికం ఐదు; ధనస్సు, మకరం, కుంభం, సూర్యుడి రాశి మొదటిది. చర, స్థిర, ద్విస్వభావ రాశులు మేషాది రాశులుగా ఉంటాయి. కర్కాటక, మకరం, తుల, మేష రాశులు చరరాశులు. చరరాశుల్లో చేసే పనులు విజయాన్ని, కోరికలను ఇస్తాయి. వృషభం, సింహం, కుంభం, వృశ్చికం స్థిరకార్యాలకు అనుకూలం. మిథునం, కన్య, ధనస్సు ద్విస్వభావ రాశులు. ఇవి అన్ని పనులకు శుభప్రదం. ప్రయాణం, వ్యాపారం, యుద్ధం, వివాహం, రాజును దర్శించడంలో వృద్ధి, విజయం, లాభం, యుద్ధంలో విజయం లభిస్తుంది. అశ్విని, విశాఖ, తదితర నక్షత్రాలు గుర్రపు ఆకారంలో ఉంటాయి. ఎక్కడ వర్షం వస్తే, ఒక రాత్రిలోనే వర్షం పడుతుంది. యమభాగంలో వర్షం వస్తే, పక్షం పాటు వర్షం పడుతుంది.

కోటచక్రమ్ ఈశ్వర ఉవాచ కోటచక్రం ప్రవక్ష్యామి చతురస్రం పురం లిఖేత్ ।౧౨౮.౦౦౧ చతురస్రం పునర్మధ్యే తన్మధ్యే చతురస్రకమ్ ॥౧౨౮.౦౦౧ నాడీత్రితయచిహ్నాఢ్యం మేషాద్యాః పూర్వదిఙ్ముఖాః ।౧౨౮.౦౦౨ కృత్తికా పూర్వభాగే తు అశ్లేషాగ్నేయగోచరే ॥౧౨౮.౦౦౨ భరణీ దక్షిణే దేయా విశాఖాం నైర్ఋతే న్యసేత్ ।౧౨౮.౦౦౩ అనురాధాం పశ్చిమే చ శ్రవణం వాయుగోచరే ॥౧౨౮.౦౦౩ ధన్బిష్ఠాఞ్చోత్తరే న్యస్య ఐశాన్యాం రేవతీం తథా ।౧౨౮.౦౦౪ వాహ్యనాడ్యాం స్థితాన్యేవ అష్టౌ హ్యృక్షాణి యత్నతః ॥౧౨౮.౦౦౪ రోహిణీపుష్యఫల్గుణ్యః స్వాతీ జ్యేష్ఠా క్రమేణ తు ।౧౨౮.౦౦౫ అభిజిచ్ఛతతారా తు అశ్వినీ మధ్యనాడికా ॥౧౨౮.౦౦౫ కోటమధ్యే తు యా నాడీ కథయామి ప్రయత్నతః ।౧౨౮.౦౦౬ మృగశ్చాభ్యన్తరే పూర్వం తస్యాగ్నేయే పునర్వసుః ॥౧౨౮.౦౦౬ ఉత్తరాఫల్గునీ యామ్యే చిత్రా నైర్ఋతసంస్థితా ।౧౨౮.౦౦౭ మూలన్తు పశ్చిమే న్యస్యోత్తరాషాఢాన్తు వాయవే ॥౧౨౮.౦౦౭ పూర్వభాద్రపదా సౌమ్యే రేవతీ ఈశగోచరే ।౧౨౮.౦౦౮ కోటస్యాభ్యన్తరే నాడీ హ్యృక్షాష్టకసమన్వితా ॥౧౨౮.౦౦౮ ఆర్ద్రా హస్తా తథాషాఢా చతుష్కఞ్చోత్తరాత్రికమ్ ।౧౨౮.౦౦౯ మధ్యే స్తమ్భచతుష్కన్తు దద్యాత్కోటస్య కోటరే ॥౧౨౮.౦౦౯ ఏవం దుర్గస్య విన్యాసం వాహ్యే స్థానం దిశాధిపాత్ ।౧౨౮.౦౧౦ ఆగన్తుకో యదా యోద్ధా ఋక్షవాన్ స్యాత్ఫలాన్వితః ॥౧౨౮.౦౧౦ కోటమధ్యే గ్రహాః సౌమ్యా యదా ఋక్షాన్వితాః పునః ।౧౨౮.౦౧౧ జయం మధ్యస్థితానాన్తు భఙ్గమాగామినో విదుః ॥౧౨౮.౦౧౧ ప్రవేశభే ప్రవేష్టవ్యం నిర్గమభే చ నిర్గమేత్ ।౧౨౮.౦౧౨ భృగుః సౌమ్యస్తథా భౌమ ఋక్షాన్తం సకలం యదా ॥౧౨౮.౦౧౨ తదా భఙ్గం విజానీయాజ్జయమాగన్తుకస్య చ ।౧౨౮.౦౧౩ ప్రవేశర్క్షచతుష్కే తు సఙ్గ్రామఞ్చారభేద్యదా ॥౧౨౮.౦౧౩ తదా సిద్ధ్యతి తద్దుర్గం న కుర్యాత్తత్ర విస్మయమ్

ఈశ్వరుడు ఇలా అన్నాడు: కోటచక్రాన్ని నేను వివరంగా చెబుతాను. ముందుగా నాలుగు మూలలుగా కోటను గీయాలి. ఆ నాలుగు మూలల మధ్యలో మరో నాలుగు మూలల చతురస్రాన్ని గీయాలి. మూడు నాడుల గుర్తులు ఉండాలి. మేష మొదలైన రాశులు పూర్వదిశను చూస్తూ ఉండాలి. కృత్తిక పూర్వ భాగంలో, ఆశ్లేష అగ్నికోణంలో, భరణి దక్షిణంలో, విశాఖ నైరుతి దిశలో ఉంచాలి. అనురాధ పశ్చిమంలో, శ్రవణ వాయు దిశలో, ధనిష్ఠ ఉత్తరంలో, ఐశాన్యంలో రేవతి ఉంచాలి. బయట నాడిలో ఈ ఎనిమిది నక్షత్రాలు స్థిరంగా ఉండాలి. రోహిణి, పుష్య, ఫల్గుని, స్వాతి, జ్యేష్ఠా వరుసగా ఉండాలి. అభిజిత్ నక్షత్రం మధ్యనాడిలో, అశ్విని కూడా మధ్యనాడిలో ఉంటుంది. కోట మధ్యలో ఉన్న నాడిని కూడా వివరంగా చెబుతాను. మృగ నక్షత్రం లోపల, అగ్నికోణంలో పునర్వసు, దక్షిణాయంలో ఉత్తరఫల్గుని, నైరుతిలో చిత్ర, పశ్చిమంలో మూల, వాయు దిశలో ఉత్తరాషాఢ, సౌమ్య దిశలో పూర్వభాద్రపద, ఈశాన్యంలో రేవతి ఉంచాలి. కోట లోపల నాడిలో ఎనిమిది నక్షత్రాలు ఉండాలి. ఆర్ద్ర, హస్త, అషాఢ, ఉత్తర నక్షత్రాలు నాలుగు, మధ్యలో స్థంభాలు నాలుగు ఉండాలి. ఈ విధంగా కోట నిర్మాణాన్ని, బయట దిశాధిపతుల స్థానాలను ఏర్పాటు చేయాలి. యుద్ధానికి వచ్చినవాడు నక్షత్రబలంతో ఉంటే ఫలితాన్ని పొందుతాడు. కోట మధ్యలో గ్రహాలు, సౌమ్య నక్షత్రాలు ఉంటే విజయం; నష్ట నక్షత్రాలు ఉంటే విఘాతం. ప్రవేశ నక్షత్రంలో ప్రవేశించాలి, నిష్క్రమణ నక్షత్రంలో బయటకు రావాలి. భృగు, సౌమ్య, మంగళ నక్షత్రాలు చివర వరకు ఉంటే, విఘాతం కలుగుతుంది. యుద్ధానికి వచ్చినవాడికి జయం లభిస్తుంది. ప్రవేశ నక్షత్రాలలో యుద్ధం ప్రారంభిస్తే, ఆ కోట విజయవంతమవుతుంది. అందులో ఆశ్చర్యపడాల్సిన అవసరం లేదు.

సేవాచక్రమ్ సేవాచక్రం ప్రవక్ష్యామి లాభాలాభానుసూచకం(౨) ।౧౩౨.౦౦౧ పితా మాతా తథా భ్రాతా దమ్పతీ చ విశేషతః ॥౧౩౨.౦౦౧ టిప్పణీ ౨ లాభాలాభార్థసూచకమితి ఝ.. , ఞ.. చ తస్మింశ్చక్రే తు విజ్ఞేయం యో యస్మాల్లభతే ఫలం ।౧౩౨.౦౦౨ షడూర్ధ్వాః స్థాపయేద్రేఖా భిన్నాశ్చాష్తౌ తు తిర్యగాః ॥౧౩౨.౦౦౨ కోష్ఠకాః పఞ్చత్రింశచ్చ తేషు వర్ణాన్ సమాలిఖేత్ ।౧౩౨.౦౦౩ స్వరాన్ పఞ్చ సముద్ధృత్య స్పర్శాన్ పశ్చాత్సమాలిఖేత్ ॥౧౩౨.౦౦౩ కకారాదిహకారాన్తాన్ హీనాఙ్గాంస్త్రీన్వివర్జయేత్ ।౧౩౨.౦౦౪ సిద్ధః సాధ్యః సుసిద్ధశ్చ అరిర్మృత్యుశ్చ నామతః ॥౧౩౨.౦౦౪ అరిర్మృత్యుఅశ్చ ద్వావేతౌ వర్జయేత్సర్వకర్మసు ।౧౩౨.౦౦౫ ఏషాం మధ్యే యదా నామ లక్షయేత్తు ప్రయత్నతః ॥౧౩౨.౦౦౫ ఆత్మపక్షే(౧) స్థితాః సత్త్వాః సర్వే తే శుభదాయకాః ।౧౩౨.౦౦౬ ద్వితీయః పోషకాశ్చైవ తృతీయశ్చార్థదాయకః ॥౧౩౨.౦౦౬ ఆత్మనాశశ్చతుర్థస్తు(౨) పఞ్చమో మృత్యుదాయకః ।౧౩౨.౦౦౭ స్థానమేవార్థలాభాయ మిత్రభృత్యాదివాన్ధవాః ॥౧౩౨.౦౦౭ సిద్ధః సాధ్యః సుసిద్ధశ్చ సర్వే తే ఫలదాయకాః ।౧౩౨.౦౦౮ అరిర్భృత్యశ్చ ద్వావేతౌ వర్జయేత్సర్వకర్మసు(౩) ॥౧౩౨.౦౦౮ అకారాన్తం యథా ప్రోక్తం అ+ఇ+ఉ+ఏ+ఓ విదుస్తథా ।౧౩౨.౦౦౯ పునశ్చైవాంశకాన్ వక్ష్యే వర్గాష్టకసుసంస్కృతాన్ ॥౧౩౨.౦౦౯ దేవా అకారవర్గే దైత్యాః కవర్గమాశ్రితాః ।౧౩౨.౦౧౦ నాగాశ్చైవ చవర్గాః స్యుర్గన్ధవాశ్చ టవర్గజాః ॥౧౩౨.౦౧౦ టిప్పణీ ౧ స్వార్థపక్షే ఇతి ఖ.. , ఘ.. , జ.. , ఞ.. చ । స్వాత్మపక్షే ఇతి ఝ.. ౨ స్వార్థనాశశ్చతుర్థస్తు ఇతి ఖ.. , ఘ.. , ఙ.. , జ.. , ఞ.. చ ౩ అరిర్మృత్యురిత్యాదిః, సర్వకర్మసు ఇత్యన్తః పాఠః ఛ.. పుస్తకే నాస్తి తవర్గే ఋషయః ప్రోక్తాః పవర్గే రాక్షసాః స్మృతాః ।౧౩౨.౦౧౧ పిశాచాశ్చ యవర్గే చ శవర్గే మానుషాః స్మృతాః ॥౧౩౨.౦౧౧ దేవేభ్యో బలినో దైత్యా దైత్యేభ్యః పన్నగాస్తథా(౧) ।౧౩౨.౦౧౨ పన్నగేభ్యశ్చ గన్ధర్వా గన్ధర్వాదృషయో వరాః ॥౧౩౨.౦౧౨ ఋషిభ్యో రాక్షసాః శూరా రాక్షసేభ్యః పిశాచకాః ।౧౩౨.౦౧౩ పిశాచేభ్యో మానుషాః స్యుర్దుర్బలం వర్జయేద్బలీ ॥౧౩౨.౦౧౩ పునర్మిత్రవిభాగన్తు తారాచక్రం క్రమాచ్ఛృణు ।౧౩౨.౦౧౪ నామాద్యక్షరమృక్షన్తు స్ఫుటం కృత్వా తు పర్వతః ॥౧౩౨.౦౧౪ ఋక్షే తు సంస్థితాస్తారా నవత్రికా యథాక్రమాత్ ।౧౩౨.౦౧౫ జన్మ సమ్పద్విపత్క్షేమం నామర్క్షాత్తారకా ఇమాః ॥౧౩౨.౦౧౫ ప్రత్యరా ధనదా షష్ఠీ నైధనామైత్రకే పరే ।౧౩౨.౦౧౬ పరమైత్రాన్తిమా తారా జన్మతారా త్వశోభనా ॥౧౩౨.౦౧౬ సమ్పత్తారా మహాశ్రేష్ఠా విపత్తారా తు నిష్ఫలా ।౧౩౨.౦౧౭ క్షేమతారా సర్వకార్యే ప్రత్పరా అర్థనాశినీ(౨) ॥౧౩౨.౦౧౭ ధనదా రాజ్యలాభాది నైధనా కార్యనాశినీ ।౧౩౨.౦౧౮ మైత్రతారా చ మిత్రాయ పరమిత్రా హితావహా(౩) ॥౧౩౨.౦౧౮ తారాచక్రమ్ । మాత్రా వై స్వరసఞ్జ్ఞా స్యాన్నామమధ్యే క్షిపేత్ప్రియే ।౧౩౨.౦౧౯ వింశత్యా చ హరేద్భాగం యచ్ఛేషం తత్ఫలం భవేత్ ॥౧౩౨.౦౧౯ ఉభయోర్త్రాసమధ్యే తు లక్షయేచ్చ ధనం హ్యృణం ।౧౩౨.౦౨౦ హీనమాత్రా హ్యృణం జ్ఞేయన్ధనం మాత్రాధికం పునః ॥౧౩౨.౦౨౦ టిప్పణీ ౧ పన్నగాస్తత్ర ఇతి క.. , గ.. , ఘ.. , ఙ.. , ఞ.. చ । పన్నగాః స్మృతా ఇతి ఝ.. ౨ ప్రత్యరా చాత్మనాశినీ ఇతి ఛ.. ౩ హితాయ చేతి ఙ.. ధనేన మిత్రతా నౄణాం ఋణేనైవ హ్యుదాసతా ।౧౩౨.౦౨౧ సేవాచక్రమిదం ప్రోక్తం లాభాలాభాదిదర్శకం ॥౧౩౨.౦౨౧ మేషమిథునయోః ప్రీతిర్మైత్రీ మిథునసింహయోః ।౧౩౨.౦౨౨ తులాసింహౌ మహామైత్రీ ఏవం ధనుర్ఘటే పునః ॥౧౩౨.౦౨౨ మిత్రసేవాం న కుర్వీత మిత్రౌ మీనవృషౌ మతౌ ।౧౩౨.౦౨౩ వృషకర్కటయోర్మైత్రీ కులీరఘటయోస్తథా ॥౧౩౨.౦౨౩ కన్యావృశ్చికయోరేవన్తథా మకరకీటయోః ।౧౩౨.౦౨౪ మీనమకరయోర్మైత్రీ తృతీయైకాదశే స్థితా ॥౧౩౨.౦౨౪ తులామేషౌ మహామైత్రీ విద్విష్టో వృషవృశ్చికౌ ।౧౩౨.౦౨౫ మిథునధనుషోః ప్రీతిః కర్కటమకరయోస్తథా ॥౧౩౨.౦౨౫ మృగకుమ్భకయోః ప్రీతిః కనామీనౌ తథైవ చ

ఇప్పుడు నేను సేవాచక్రాన్ని వివరంగా చెబుతాను. ఇది లాభం, నష్టం తెలియజేసే చక్రం. తండ్రి, తల్లి, అన్న, భార్యాభర్తలు ముఖ్యంగా ఇందులో ఉంటారు. ఈ చక్రంలో ఎవరు ఎవరి ద్వారా ఫలం పొందుతారో తెలుసుకోవాలి. ఆరు పైకి, ఎనిమిది అడ్డంగా గీతలు వేయాలి. మొత్తం ముప్పై ఐదు ఖండాలు వస్తాయి. వాటిలో వర్ణాలను వ్రాయాలి. ఐదు స్వరాలను ముందుగా, తరువాత స్పర్శ అక్షరాలను వ్రాయాలి. క నుండి హ వరకు అక్షరాల్లో, మూడు హీనాంగాలను తప్పించాలి. సిద్ధుడు, సాధ్యుడు, సుసిద్ధుడు, శత్రువు, మరణం అనే పేర్లు ఉంటాయి. శత్రువు, మరణం అనే రెండింటిని అన్ని పనులలో తప్పించాలి. వీటిలో మధ్యలో ఎవరి పేరు వస్తే, ఆ వ్యక్తి ఫలదాయకుడు. మొదటి స్థానంలో ఉన్నవారు శుభదాయకులు, రెండవ స్థానంలో పోషకులు, మూడవ స్థానంలో ధనదాయకులు. నాల్గవ స్థానంలో నాశనం, ఐదవ స్థానంలో మరణం కలుగుతుంది. స్థానమే ధనలాభానికి, మిత్రులు, సేవకులు, బంధువులు కూడా ఇక్కడ ఉంటారు. సిద్ధుడు, సాధ్యుడు, సుసిద్ధుడు ఫలదాయకులు. శత్రువు, సేవకుడు రెండింటిని అన్ని పనులలో తప్పించాలి. అక్షరాల చివర అ, ఇ, ఉ, ఎ, ఒ అని చెప్పినట్టు, ఇప్పుడు వర్గాలను కూడా చెబుతాను. దేవతలు అ వర్గంలో, దానవులు క వర్గంలో ఉంటారు. నాగులు చ వర్గంలో, గంధర్వులు ట వర్గంలో ఉంటారు. ట వర్గంలో ఋషులు, ప వర్గంలో రాక్షసులు. పిశాచులు య వర్గంలో, మానవులు శ వర్గంలో ఉంటారు. దేవతలకంటే దానవులు బలవంతులు, దానవులకంటే నాగులు, నాగులకంటే గంధర్వులు, గంధర్వులకంటే ఋషులు, ఋషులకంటే రాక్షసులు, రాక్షసులకంటే పిశాచులు, పిశాచులకంటే మానవులు బలహీనులు. బలవంతుడు బలహీనుడిని సేవించరాదు. ఇప్పుడు మిత్ర విభాగాన్ని, తారాచక్రాన్ని చెబుతాను. పేరులోని మొదటి అక్షరానికి నక్షత్రాన్ని కేటాయించాలి. ఆ నక్షత్రంలో తారలు తొమ్మిది, మూడు మూడు చొప్పున ఉంటాయి. జన్మ, సంపద, విపత్తు, క్షేమం అనే తారలు ఉంటాయి. ప్రత్యర, ధనదా, షష్ఠి, నైధన, మైత్ర తారలు కూడా ఉంటాయి. పరమైత్ర తార చివరిది, జన్మ తార శుభదాయకం, సంపత్తార అత్యుత్తమం, విపత్తార ఫలించదు, క్షేమతార అన్ని పనులకు మంచిది, ప్రత్యర తార ధననాశనం, ధనదా తార రాజ్య లాభానికి, నైధన తార కార్యనాశనం, మైత్రతార మిత్రానికి, పరమైత్ర తార మిత్రహితానికి. తారాచక్రంలో, మాధ్యమంగా పేరును ఉంచాలి. ఇరవైతో భాగించాలి, మిగిలిన భాగం ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. ఇద్దరి మధ్యలో ధనం, ఋణం తెలుసుకోవచ్చు. తక్కువ మాధ్యమం ఉంటే ఋణం, ఎక్కువైతే ధనం. ధనంతో మిత్రత, ఋణంతో ఉదాసీనత కలుగుతుంది. ఈ విధంగా సేవాచక్రాన్ని వివరించాను. ఇది లాభనష్టాలను తెలియజేస్తుంది. మేష, మిథున రాశుల మధ్య ప్రీతి, మిథున, సింహ మధ్య మైత్రీ, తులా, సింహ మధ్య మహామైత్రీ, ధనుస్సు, కుంభ మధ్య మైత్రీ. మిత్ర సేవ చేయరాదు, మిత్ర రాశులు మీన, వృషభ. వృషభ, కర్కాటక మధ్య మైత్రీ, కర్కాటక, కుంభ మధ్య కూడా. కన్య, వృశ్చిక మధ్య, మకర, కీట మధ్య కూడా. మీన, మకర మధ్య మైత్రీ, తృతీయ, ఏకాదశ స్థానాల్లో. తులా, మేష మధ్య మహామైత్రీ, వృషభ, వృశ్చిక మధ్య విరోధం. మిథున, ధనుస్సు మధ్య ప్రీతి, కర్కాటక, మకర మధ్య కూడా. మృగ, కుంభ మధ్య ప్రీతి, కన్య, మీన మధ్య కూడా.

త్రైలోక్యవిజయవిద్యా ఈశ్వర ఉవాచ త్రైలోక్యవిజయాం వక్ష్యే సర్వయన్త్రవిమర్దనీం(౧) ।౧౩౪.౦౦౧ ఓం హూం క్షూం హ్రూం ఓం నమో భగవతి దంష్ట్రిణి భీమవక్త్రే మహోగ్రరూపే హిలి హిలి రక్తనేత్రే కిలి కిలి మహానిస్వనే కులు ఓం విద్యుజ్జిహ్వే కులు ఓం నిర్మాంసే కట కట గోనసాభరణే చిలి చిలి శవమాలాధారిణి ద్రావయ ఓం మహారౌద్రి సార్ద్రచర్మకృతాచ్ఛదే(౨) విజృమ్భ ఓం నృత్య అసిలతాధారిణి భృకుటీకృతాపాఙ్గే విషమనేత్రకృతాననే వసామేదోవిలిప్తగాత్రే కహ ౨ ఓం హస ౨ క్రుద్ధ ౨ ఓం నీలజీమూతవర్ణే ఓం హ్రాం హ్రీం హ్రూం రౌద్రరూపే హూం హ్రీం క్లీం ఓం హ్రీం హూం ఓం ఆకర్ష ఓం ధూన ౨ ఓం హే హః ఖః వజ్రిణి హూం క్షూం క్షాం క్రోధరూపిణి ప్రజ్వల ౨ ఓం భీమభీషణే భిన్ద ఓం మహాకాయే చ్ఛిన్ద ఓం కరాలిని కిటి ౨ మహాభూతమాతః సర్వదుష్టనివారిణి జయే ఓం విజయే ఓం త్రైలోక్యవిజయే హూం ఫట్స్వాహా టిప్పణీ ౧ సర్వమన్త్రవిమర్దనీమితి ఖ.. ౨ సార్ద్రచర్మకృతామ్బరే ఇతి ఝ.. నీలవర్ణాం ప్రేతసంస్థాం వింశహస్తాం యజేజ్జయే ॥౧౩౪.౦౦౧ న్యాసం కృత్వా తు పఞ్చాఙ్గం రక్తపుష్పాణి హోమయేత్ ।౧౩౪.౦౦౨ సఙ్గ్రామే సైన్యభఙ్గః స్యాత్త్రైలోక్యవిజయాపఠాత్ ॥౧౩౪.౦౦౨ ఓం బహురూపాయ స్తమ్భయ స్తమ్భయ ఓం మోహయ ఓం సర్వశత్రూన్ ద్రావయ ఓం బ్రహ్మాణమాకర్షయ విష్ణుమాకర్షయ ఓం మాహేశ్వరమాకర్షయ ఓం ఇన్ద్రం టాలయ ఓం పర్వతాన్ చాలయ ఓం సప్తసాగరాన్ శోషయ ఓం ఛిన్ద ఛిన్ద బహురూపాయ నమః భుజఙ్గం నామ మృన్మూర్తిసంస్థం విద్యాదరిం తతః

ఈశ్వరుడు ఇలా అన్నాడు — మూడు లోకాలను జయించే విద్యను, అన్ని యంత్రాలను చూర్ణం చేసే శక్తిని నేనిప్పుడు వివరంగా చెబుతాను. నీలవర్ణముతో, ప్రేతాలపై కూర్చున్న, ఇరవై చేతులతో ఉన్న ఆ దేవిని జయించేందుకు ఆరాధించాలి. ఐదు భాగాలుగా న్యాసం చేసి, ఎర్ర పువ్వులతో హోమం చేయాలి. యుద్ధంలో ఈ విద్యను జపిస్తే, శత్రు సైన్యం భంగమవుతుంది. 'ఓం బహురూపిణి, స్థంభించు స్థంభించు; ఓం మోహించు; ఓం శత్రువులను పారద్రోచు; ఓం బ్రహ్మను ఆకర్షించు, విష్ణువును ఆకర్షించు, మహేశ్వరుని ఆకర్షించు; ఓం ఇంద్రుని నిలిపివేయి; ఓం పర్వతాలను కదిలించు; ఓం ఏడు సముద్రాలను ఎండబెట్టు; ఓం చీల్చు చీల్చు; బహురూపిణికి నమస్కారం.' భుజంగమనే మట్టి విగ్రహాన్ని స్థాపించి, విద్యను సాధించాలి.

మహామారీవిద్యా ఈశ్వర ఉవాచ మహామారీం ప్రవక్ష్యామి విద్యాం శత్రువిమర్దినీం ।౧౩౭.౦౦౧ ఓం హ్రీం మహామారి రక్తాక్షి కృష్ణవర్ణే యమస్యాజ్ఞాకరిణి సర్వభూతసంహారకారిణి అముకం హన ౨ ఓం దహ ౨ పచ ౨ ఓం ఛిన్ద ౨ ఓం మారయ ౨ ఓం ఉత్సాదయ ౨ ఓం సర్వసత్త్వవశఙ్కరి సర్వకామికే హుం ఫట్స్వాహేతి ఓం మారి హృదయాయ నమః । ఓం మహామారి శిరసే స్వాహా । ఓం కాలరాత్రి శిఖాయై వౌషట్ । ఓం కృష్ణవర్ణే ఖః కవచాయ హుమ్ । ఓం తారకాక్షి విద్యుజ్జిహ్వే సర్వసత్త్వభయఙ్కరి రక్ష ౨ సర్వకార్యేషు హ్రం త్రినేత్రాయ చషట్ । ఓం మహామారి సర్వభూతదమాని మహాకాలి అస్త్రాయ హుం ఫట్ ఏష న్యాసీ మహాదేవి కర్తవ్యః సాధకేన తు ॥౧౩౭.౦౦౧ శవాదివస్త్రమాదాయ చతురస్రన్త్రిహస్తకం ।౧౩౭.౦౦౨ కృష్ణవర్ణాం త్రివక్త్రాఞ్చ చతుర్బాహుం సమాలిఖేత్ ॥౧౩౭.౦౦౨ పటే విచిత్రవర్ణైశ్చ ధనుః శూలఞ్చ కర్తృకాం ।౧౩౭.౦౦౩ ఖట్వాఙ్గన్ధారయన్తీం చ కృష్ణాభం పూర్వమాననం ॥౧౩౭.౦౦౩ తస్య దృష్టినిపాతేన భక్షయేదగ్రతో నరం ।౧౩౭.౦౦౪ ద్వితీయం యామ్యభాగే తు రక్తజిహ్వం భయానకం ॥౧౩౭.౦౦౪ లేలిహానం కరాలం చ దంష్ట్రోత్కటభయానకం ।౧౩౭.౦౦౫ తస్య దృష్టినిపాతేన భక్ష్యమాణం హయాదికం ॥౧౩౭.౦౦౫ తృతీయం చ సుఖం దేవ్యాః శ్వేతవర్ణం గజాదినుత్ ।౧౩౭.౦౦౬ గన్ధపుష్పాదిమధ్వాజ్యైః పశ్చిమాభిముఖం యజేత్ ॥౧౩౭.౦౦౬ మన్త్రస్మృతేరక్షిరోగశిరోరోగాది నశ్యతి ।౧౩౭.౦౦౭ వశ్యాః స్యుర్యక్షరక్షాశ్చ నాశమాయాన్తి శత్రవః ॥౧౩౭.౦౦౭ సమిధో నిమ్బవృక్షస్య హ్యజారక్తవిమిశ్రితాః ।౧౩౭.౦౦౮ మారయేత్క్రోధసంయుక్తో హోమాదేవ న సంశయః ॥౧౩౭.౦౦౮ పరసైన్యముఖో భూత్వా సప్తాహం జుహుయాద్యది ।౧౩౭.౦౦౯ వ్యాధిభిర్గృహ్యతే సైన్యమ్భఙ్గో భవతి వైరిణః ॥౧౩౭.౦౦౯ సమిధోఽష్టసహస్రన్తు యస్య నామ్నా తు హోమయేత్ ।౧౩౭.౦౧౦ అచిరాన్మ్రియతే సోపి బ్రహ్మణా యది రక్షితః ॥౧౩౭.౦౧౦ ఉన్మత్తసమిధో రక్తవిషయుక్తసహస్రకం ।౧౩౭.౦౧౧ దినత్రయం ససైన్యశ్చ నాశమాయాతి వై రిపుః ॥౧౩౭.౦౧౧ రాజికాలవర్ణైర్హోమాద్భఙ్గోఽరేః స్యాద్దినత్రయాత్ ।౧౩౭.౦౧౨ ఖరరక్తసమాయుక్తహోమాదుచ్చాటయేద్రిపుం ॥౧౩౭.౦౧౨ కాకరక్తసమాయోగాద్ధోమాదుత్సాదనం హ్యరేః ।౧౩౭.౦౧౩ బధాయ కురుతే సర్వం యత్కిఞ్చిన్మనసేప్సితం ॥౧౩౭.౦౧౩ అథ సఙ్గ్రామసమయే గజారూఢస్తు సాధకః ।౧౩౭.౦౧౪ కుమారీద్వయసంయుక్తో మన్త్రసన్నద్ధవిగ్రహః ॥౧౩౭.౦౧౪ దూరశఙ్ఖాదివాద్యని విద్యయా హ్యాభిమన్త్రయేత్ ।౧౩౭.౦౧౫ మహామాయాపటం గృహ్య ఉచ్ఛేత్తవ్యం రణాజిరే ॥౧౩౭.౦౧౫ పరసైన్యముఖో భూత్వా దర్శయేత్తం మహాపటం ।౧౩౭.౦౧౬ కుమారీర్భోజయేత్తత్ర పశ్చాత్పిణ్డీఞ్చ భ్రామయేత్ ॥౧౩౭.౦౧౬ సాధకశ్చిన్తయేత్సైన్యమ్పాషాణమివ నిశ్చలం ।౧౩౭.౦౧౭ నిరుత్సాహం విభగ్నఞ్చ ముహ్యమానఞ్చ భావయేత్ ॥౧౩౭.౦౧౭ ఏష స్తమ్భో మయా ప్రోక్తో న దేయో యస్య కస్య చిత్ ।౧౩౭.౦౧౮ త్రైలోక్యవిజయా మాయా దుర్గైవం భైరవీ తథా ॥౧౩౭.౦౧౮ కుబ్జికా భైరవో రుద్రో నారసింహపటాదినా

ఈశ్వరుడు ఇలా అన్నాడు — శత్రువులను నాశనం చేసే మహామారి విద్యను నేనిప్పుడు చెబుతాను. 'ఓం హ్రీం మహామారి, ఎర్ర కళ్లతో, నల్ల వర్ణంతో, యమధర్మరాజు ఆజ్ఞను పాటించు, సమస్త భూతాలను సంహరించు, అముకుడిని హతమర్చు, కాల్చు, ఉడికించు, చీల్చు, మాయ చేయి, సమస్త జీవులను వశపరచు, సమస్త కోరికలను నెరవేర్చు.' ఈ విధంగా న్యాసం చేసి, శవ వస్త్రాన్ని తీసుకుని, నాలుగు మూలల్లో మూడు చేతులతో నల్ల వర్ణం, మూడు ముఖాలు, నాలుగు చేతులు కలిగిన దేవిని చిత్రించాలి. ఆ చిత్రాన్ని చూస్తే, ముందు ఉన్న మనిషిని భక్షిస్తుంది. రెండవ ముఖం దక్షిణ భాగంలో, ఎర్ర నాలుకతో, భయంకరంగా ఉంటుంది; దాన్ని చూస్తే, గుర్రం మొదలైనవి భక్షించబడతాయి. మూడవ ముఖం శాంతంగా, తెల్ల వర్ణంతో, ఏనుగులు మొదలైనవి సేవిస్తాయి. పుష్పాలు, గంధం, తేనె, నెయ్యి వంటివాటితో పశ్చిమ దిశగా ఆరాధించాలి. ఈ మంత్రాన్ని జపిస్తే, కంటి వ్యాధి, తలనొప్పి పోతాయి; యక్షులు, రాక్షసులు వశమవుతారు; శత్రువులు నశిస్తారు. నింబ వృక్షపు దండతో, మేక రక్తంతో హోమం చేస్తే, కోపంతో శత్రువులను సంహరించవచ్చు. ఏడు రోజులపాటు హోమం చేస్తే, శత్రు సైన్యం వ్యాధులతో బాధపడుతుంది, భంగమవుతుంది. శత్రువు పేరు చెప్పి, ఎనిమిది వేల దండతో హోమం చేస్తే, బ్రహ్మదేవుడు రక్షించినా కూడా అతడు త్వరగా మరణిస్తాడు. ఉన్మత్త దండతో, రక్తంతో మూడు రోజులు హోమం చేస్తే, శత్రువు సైన్యంతో సహా నశించిపోతాడు. రాయితె రంగు గల దండతో మూడు రోజులు హోమం చేస్తే, శత్రువు భంగమవుతాడు. గాడిద రక్తంతో హోమం చేస్తే, శత్రువు పారిపోతాడు. కాకి రక్తంతో హోమం చేస్తే, శత్రువు పూర్తిగా నాశనం అవుతాడు. యుద్ధ సమయంలో, సాధకుడు ఏనుగు మీద కూర్చొని, ఇద్దరు కుమార్తెలతో, మంత్రబలంతో, దూరంలో శంఖాది వాయిద్యాలను మంత్రబలంతో ఆకర్షించి, మహామాయా పట్టాను తీసుకుని, శత్రు సైన్యానికి చూపిస్తే, వారు భయంతో, ఉత్సాహం లేకుండా, స్థిరంగా, అయోమయంగా మారిపోతారు. ఈ విద్యను ఎవరికైనా చెప్పకూడదు. మూడు లోకాలను జయించే విద్య, దుర్గ, భైరవీ, కుబ్జికా, భైరవుడు, రుద్రుడు, నరసింహ పట్టా మొదలైనవి కూడా ఇలాగే.

షట్కర్మాణి ఈశ్వర ఉవాచ షట్కర్మాణి ప్రవక్ష్యామి సర్వమన్త్రేషు తచ్ఛృణు ।౧౩౮.౦౦౧ ఆదౌ సాధ్యం లిఖేత్పూర్వం చాన్తే మన్త్రసమన్వితం ॥౧౩౮.౦౦౧ పల్లవః స తు విజ్ఞేయో మహోచ్చాటకరః పరః ।౧౩౮.౦౦౨ ఆదౌ మన్త్రః తతః సాధ్యో మధ్యే సాధ్యః పునర్మనుః ॥౧౩౮.౦౦౨ యోగాఖ్యః సమ్ప్రదాయోఽయఙ్కులోత్సాదేషు యోజయేత్ ।౧౩౮.౦౦౩ ఆదౌ మన్త్రపదన్దద్యాన్మధ్యే సాధ్యం నియోజయేత్ ॥౧౩౮.౦౦౩ పునశ్చాన్తే లిఖేన్మన్త్రం సాధ్యం మన్త్రపదం పునః ।౧౩౮.౦౦౪ రోధకః సమ్ప్రదాయస్తు స్తమ్భనాదిషు యోజయేత్ ॥౧౩౮.౦౦౪ అధోర్ధ్వం యామ్యవామే తు(౧) మధ్యే సాధ్యన్తు యోజయేత్ ।౧౩౮.౦౦౫ సమ్పుటః సతు విజ్ఞేయో వశ్యాకర్షేషు యోజయేత్ ॥౧౩౮.౦౦౫ మన్త్రాక్షరం యదా సాధ్యం ప్రథితఞ్చాక్షరాక్షరం ।౧౩౮.౦౦౬ ప్రథమః సమ్ప్రదాయః స్యాదాకృష్టివశకారకః ॥౧౩౮.౦౦౬ మన్త్రాక్షరద్వయం లిఖ్య ఏకం సాధ్యక్షరం పునః ।౧౩౮.౦౦౭ విదర్భః సతు విజ్ఞేయో వశ్యాకాకర్షేషు యోజయేత్ ॥౧౩౮.౦౦౭ ఆకర్షణాద్యత్కర్మ వసన్తే చైవ కారయేత్ ।౧౩౮.౦౦౮ తాపజ్వరే తథా వశ్యే స్వాహా చాకర్షణే శుభం ॥౧౩౮.౦౦౮ నమస్కారపదఞ్చైవ శాన్తివృద్ధౌ ప్రయోజయేత్ ।౧౩౮.౦౦౯ పౌష్టికేషు వషట్కారమాకర్షే వశకర్మణి ॥౧౩౮.౦౦౯ విద్వేషోచ్చాటనే మృత్యౌ ఫట్స్యాత్ఖణ్డీకృతౌ శుభే ।౧౩౮.౦౧౦ లాభాదౌ మన్త్రదీక్షాదౌ వషట్కారస్తు సిద్ధిదః ॥౧౩౮.౦౧౦ యమోఽసి యమారాజోఽసి కాలరూపోఽసి ధర్మరాట్ ।౧౩౮.౦౧౧ మయాదత్తమిమం శత్రుమచిరేణ నిపాతయ ॥౧౩౮.౦౧౧ నిపాతయామి యత్నేన నివృత్తో భవ సాధక ।౧౩౮.౦౧౨ సంహృష్టమనసా(౨) బ్రూయాద్దేశికోఽరిప్రసూదనః ॥౧౩౮.౦౧౨ పద్మే శుక్లే యమం ప్రార్చ్య హోమాదేతత్ప్రసిద్ధ్యతి ।౧౩౮.౦౧౩ ఆత్మానమ్భైరవం ధ్యాత్వా తతో మధ్యే కులేశ్వరీం ॥౧౩౮.౦౧౩ రాత్రౌ వార్తాం విజానాతి ఆత్మనశ్చ పరస్య చ ।౧౩౮.౦౧౪ టిప్పణీ ౧ అధ ఊర్ధ్వం యామ్యవామే ఇతి ఖ.. ౨ సంరమ్భమన్సేతి ఛ.. దుర్గే దుర్గే రక్షణీతి దుర్గాం ప్రార్చ్యారిహా భవేత్ ॥౧౩౮.౦౧౪ జప్త్వా హసక్షమలవరయుమ్భైరవీం ఘాతయేదరిమ్

ఈశ్వరుడు ఇలా అన్నాడు — అన్ని మంత్రాల్లో ఉపయోగించే ఆరు విధాల క్రియలను నేను వివరంగా చెబుతాను, విను. మొదట సాధ్యాన్ని, ఆపై మంత్రాన్ని, చివర మంత్రంతో పాటు సాధ్యాన్ని రాయాలి. ఈ విధానాన్ని 'పల్లవ' అంటారు; ఇది గొప్ప ఉచ్చాటనకు ఉపయోగపడుతుంది. మొదట మంత్ర పదాన్ని, మధ్యలో సాధ్యాన్ని, మళ్లీ మంత్రాన్ని రాయాలి. దీనిని 'యోగ' అంటారు; ఇది కుల ఉచ్చాటనలో ఉపయోగపడుతుంది. మొదట మంత్రాన్ని, మధ్యలో సాధ్యాన్ని, చివర మంత్రాన్ని రాయాలి. దీనిని 'రోధక' అంటారు; ఇది స్థంభన మొదలైన వాటిలో ఉపయోగపడుతుంది. కింద, పై, దక్షిణ, వామ భాగాల్లో మధ్యలో సాధ్యాన్ని రాయాలి. దీనిని 'సంపుట' అంటారు; ఇది వశీకరణ, ఆకర్షణలో ఉపయోగపడుతుంది. మంత్రాక్షరాన్ని, సాధ్యాన్ని, మళ్లీ మంత్రాక్షరాన్ని రాయాలి. దీనిని 'విదర్భ' అంటారు; ఇది వశీకరణ, ఆకర్షణలో ఉపయోగపడుతుంది. ఆకర్షణ మొదలైన కార్యాలను వసంత కాలంలో చేయాలి. తాప, జ్వరం, వశీకరణలో 'స్వాహా', ఆకర్షణలో 'శుభం', శాంతి, వృద్ధిలో 'నమస్కారం' పదాన్ని ఉపయోగించాలి. పౌష్టిక క్రియలో 'వషట్', ఆకర్షణ, వశీకరణలో 'వషట్', విద్వేష, ఉచ్చాటన, మరణంలో 'ఫట్', ఖండనలో 'శుభం' ఉపయోగించాలి. లాభ, మంత్రదీక్ష మొదలైన వాటిలో 'వషట్' సిద్ధిని ఇస్తుంది. 'యమా! నీవు యమధర్మరాజు, కాలరూపుడవు, ధర్మరాజు, నేను ఇచ్చిన ఈ శత్రువును త్వరగా పడగొట్టు. నేను శ్రమతో పడగొడుతున్నాను, సాధకుడవు, నీవు నిష్క్రియుడవు కావాలి.' గురువు హర్షభరిత మనసుతో చెప్పాలి. పద్మంలో, తెలుపు రంగులో యముని ఆరాధించి, హోమం చేస్తే ఫలితం కలుగుతుంది. మనసులో భైరవుని ధ్యానం చేసి, మధ్యలో కులేశ్వరిని ధ్యానించాలి. రాత్రి సమయంలో, తన విషయాలు, ఇతరుల విషయాలు తెలుసుకోవచ్చు. 'దుర్గే, దుర్గే, రక్షించు' అని జపిస్తూ, దుర్గను ఆరాధించి శత్రువును సంహరించవచ్చు. 'హస', 'క్షమ', 'ల', 'వ', 'ర', 'యు', 'ం', 'భైరవీ' అనే మంత్రాన్ని జపించి, శత్రువును సంహరించాలి.

వశ్యాదియోగాః ఈశ్వర ఉవాచ వశ్యాదియోగాన్ వక్ష్యామి లిఖేద్ద్వ్యష్టపదే త్విమాన్ ।౧౪౦.౦౦౧ భృఙ్గరాజః సహదేవీ(౧) మయూరస్య శిఖా తథా ॥౧౪౦.౦౦౧ పుత్రఞ్జీవకృతఞ్జలీ హ్యధఃపుష్పా రుదన్తికా ।౧౪౦.౦౦౨ కుమారీ రుద్రజటా(౨) స్యాద్విష్ణుక్రాన్తా శితోఽర్కకః ॥౧౪౦.౦౦౨ లజ్జాలుకా మోహలతా కృష్ణధుస్తూరసఞ్జ్ఞితా(౩) ।౧౪౦.౦౦౩ గోరక్షః కర్కటో చైవ మేషశృఙ్గీ స్నుహీ తథా ॥౧౪౦.౦౦౩ ఋత్విజో ౧౬ వహ్నయే ౩ నాగాః ౮ పక్షౌ ౨ ముని ౩ మనూ ౧౪ శివః

ఈశ్వరుడు ఇలా అన్నాడు — వశీకరణ మొదలైన యోగాలను నేను వివరంగా చెబుతాను. ఇవి ఎనిమిది అక్షరాల జంటలుగా రాయాలి. భృంగరాజం, సహదేవి, మయూరపు శిఖ, పుత్రంజీవి చేతులు జోడించి, అడఃపుష్ప, రుదంతిక, కుమారి, రుద్రజట, విష్ణుక్రాంత, శితార్కక, లజ్జాలుక, మోహలత, కృష్ణధస్తూర, గోరక్ష, కర్కట, మేషశృంగి, స్నుహి — వీటిని జతలుగా వ్రాయాలి. ఋత్వికులు పదహారు, అగ్ని మూడు, నాగులు ఎనిమిది, రెండు రెక్కలు, ముగ్గురు మునులు, పద్నాలుగు మనువులు, శివుడు — ఇవన్నీ కూడా వ్రాయాలి.

ఈశ్వరుడు ఇలా చెప్పారు— నేను అన్ని ఫలితాలను ఇచ్చే మంత్రాలు, ఔషధాలు, యంత్రాలు వివరంగా చెప్పుతాను.

ఈశ్వరుడు ఇలా చెప్పారు— వివిధ మంత్రాలను, ఆరు విధాలుగా స్థాపనతో కూడిన విధానాన్ని నేర్పిస్తాను.

ఈశ్వరుడు ఇలా చెప్పారు— బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరీ దేవతల త్రిఖండాన్ని వివరంగా చెప్పుతాను.

త్వరితాపూజాదిః ఈశ్వర ఉవాచ । ఓం గుహ్యకుబ్జికే హుం ఫట్మమ సర్వోపద్రవాన్ యన్త్రమన్త్రతన్త్రచూర్ణప్రయోగాదికం యేన కృతం కారితం కురుతే కరిష్యతి కారయిష్యతి తాన్ సర్వాన్ హన ౨ దంష్ట్రాకరాలిని హ్రైం హ్రీం హుం గుహ్యకుబ్జికాయై ద్వాహా । హ్రౌం ఓం ఖే(౧) వోం గుహ్యకుబ్జికాయై నమః హ్రీం సర్వజనక్షోభణీ జనానుకర్షిణీ తతః ।౧౪౭.౦౦౧ ఓం ఖేం ఖ్యాం(౨), సర్వజనవశఙ్కరీ తథా స్యాజ్జనమోహినీ ॥౧౪౭.౦౦౧ ఓం ఖ్యౌం(౩) సర్వజనస్తమ్భనీ ఐం ఖం ఖ్రాం క్షోభణీ తథా ।౧౪౭.౦౦౨ టిప్పణీ ౧ క్రీం ఖ ఖ యే ఖ్రౌం ఇతి ఛ.. ౨ ఓం ఖ ఖ్యాం ఇతి ఛ.. । ఓం స్ఫూం ఇతి గ.. ౩ ఓం ఖ ఖ్రౌం ఇతి ఛ.. । ఓం స్ఫైం ఇతి ఝ.. ఐం త్రితత్త్వం వీజం శ్రేష్ఠఙ్కులం పఞ్చాక్షరీ తథా ॥౧౪౭.౦౦౨ ఫం శ్రీం క్షీం శ్రీం హ్రీం క్షేం వచ్ఛే క్షే క్షే హ్రూం ఫఠ్రీం నమః । ఓం హ్రాం క్షే వచ్ఛే క్షే క్షో హ్రీం ఫట్నవేయం త్వరితా పునర్జ్ఞేయార్చితా జయే హ్రీం సింహాయేత్యాసనం స్యాథ్రీం క్షే హృదయమీరితం ।౧౪౭.౦౦౩ వచ్ఛేఽథ శిరసే స్వాహా త్వరితాయాః శివః స్మృతః ॥౧౪౭.౦౦౩ క్షేం హ్రీం శిఖాయై వౌషట్స్యాద్భవేత్క్షేం కవచాయ హుం ।౧౪౭.౦౦౪ హ్రూం నేత్రత్రయాయ వౌషఠ్రీమన్తఞ్చ ఫడన్తకం ॥౧౪౭.౦౦౪ హ్రీం కారీ(౧) ఖేచరీ చణ్డా ఛేదనీ క్షోభణీ క్రియా ।౧౪౭.౦౦౫ క్షేమకారీ చ హ్రీం కారీ ఫట్కారీ నవశక్తయః ॥౧౪౭.౦౦౫ అథ దూరీః ప్రవక్ష్యామి పూజ్యా ఇన్ద్రాదిగాశ్చ తాః ।౧౪౭.౦౦౬ హ్రీం నలే బహుతుణ్డే(౨) చ ఖగే హ్రీం(౩) ఖేచరే జ్వలాని జ్వల ఖ ఖే ఛ ఛే శవవిభీషణే(౪) చ ఛే చణ్డే ఛేదని కరాలి ఖ ఖే ఛే క్షే ఖరహాఙ్గీ హ్రీమ్ । క్షే వక్షే కపిలే హ క్షే హ్రూం క్రూన్తేజోవతి రౌద్రి మాతః హ్రీం ఫే వే ఫే ఫే వక్రే వరీ ఫే । పుటి పుటి ఘోరే హ్రూం ఫట్(౫) బ్రహ్మవేతాలి మధ్యే గుహ్యాఙ్గాని చ తత్త్వాని త్వరితాయాః పునర్వదే ॥౧౪౭.౦౦౬ హ్రౌం హ్రూం హః(౬) హృదయే ప్రోక్తం హోం హశ్చ శిరః స్మృతం ।౧౪౭.౦౦౭ ఫాం జ్వల జ్వలేతి చ శిఖా వర్మ ఇలే హ్రం హుం హుం ॥౧౪౭.౦౦౭ టిప్పణీ ౧ క్రీం కారో ఇతి ఛ.. ౨ హ్రీం నలే వజ్రతుణ్డే ఇతి జ.. ౩ ఖగే క్రీమితి ఛ.. ౪ శరవిభీషణే ఇతి జ.. ౫ క్రూం ఫటితి ఛ.. ౬ క్రీం హ్రూం హ ఇతి ఛ.. క్రోం క్షూం శ్రీం నేత్రమిత్యుక్తం క్షౌం అస్త్రం వై తతశ్చ ఫఠుం ఖే వచ్ఛే క్షేః హ్రీం క్షేం హుం ఫట్వా హుం శిరశ్చైవ మధ్యే స్యాత్పూర్వాదౌ ఖే సదాశివే ।౧౪౭.౦౦౮ వ ఈశః ఛే మనోన్మానీ మక్షే తార్క్షో హ్రీం చ మాధవః ॥౧౪౭.౦౦౮ క్షేం బ్రహ్మా హుం తథాదిత్యో దారుణం ఫట్స్మృతాః సదా

ఈశ్వరుడు ఇలా అన్నాడు — ఓ గుహ్యకుబ్జికే! నీ మహాశక్తితో, ఎవరు యంత్రాలు, మంత్రాలు, తంత్రాలు, పొడి మందులు వాడి, చెడు పనులు చేసినా, చేయించుకున్నా, చేయబోతున్నా, చేయించబోతున్నా, వారందరినీ నీవు నాశనం చేయాలి. దంతాల్లా భయంకరమైనవాడివి, హ్రైం, హ్రీం, హుం, గుహ్యకుబ్జికాయై, ద్వాహా! హ్రౌం, ఓం, ఖే, వోం, గుహ్యకుబ్జికాయై నమః. హ్రీం, జనులను కదిలించేవాడివి, వారిని ఆకర్షించేవాడివి. ఓం, ఖే, ఖ్యాం, జనులను వశపరిచేవాడివి, మాయలో పడేసేవాడివి. ఓం, ఖ్యౌం, జనులను స్థంభింపజేసేవాడివి, ఐం, ఖం, ఖ్రాం, కదిలించేవాడివి. ఐం అనే త్రితత్త్వం, ఉత్తమమైన వంశవీజం, ఐదు అక్షరాల మంత్రం. ఫం, శ్రీం, క్షీం, శ్రీం, హ్రీం, క్షే, వచ్చే, క్షే, క్షే, హ్రూం, ఫట్, హ్రీం నమః. ఓం, హ్రాం, క్షే, వచ్చే, క్షే, క్షో, హ్రీం, ఫట్, నవేయం, త్వరితా మళ్ళీ జ్ఞాపకం చేసుకొని పూజించాలి. హ్రీం, సింహాయేత్యాసనం, హ్రీం, క్షే, హృదయమని చెప్పాలి. వచ్చే, తలపై స్వాహా, త్వరితాయ శివుడు అని గుర్తించాలి. క్షే, హ్రీం, జటలకు వౌషట్, క్షే, కవచానికి హుం. హ్రూం, మూడు కళ్లకు వౌషట్, హ్రీం మంత్రము, ఫట్ అంతం. హ్రీం, కారి, ఖేచరి, చండా, చేదని, క్షోభని, క్రియ, క్షేమకారి, హ్రీం కారి, ఫట్ కారి — ఇవి తొమ్మిది శక్తులు. ఇప్పుడు దూరి శక్తులను చెబుతాను, ఇంద్రాది దేవతలు పూజించేవి. హ్రీం, నలే, బహు తుండే, ఖగే, హ్రీం, ఖేచరే, జ్వాలలు, జ్వలించు, ఖ, ఖే, చే, శవ భయంకరమైనవారు, చే, చండే, చేదని, కరాళి, ఖ, ఖే, చే, క్షే, ఖరహాంగి, హ్రీం, క్షే, వక్షే, కపిలే, హ, క్షే, హ్రూం, క్రూర తేజోమతి, రౌద్రీ, మాతా, హ్రీం, ఫే, వే, ఫే, ఫే, వక్రే, వరీ, ఫే, పుటి, పుటి, ఘోరే, హ్రూం, ఫట్, బ్రహ్మవేతాళి మధ్యలో. గుహ్యాంగాలు, తత్త్వాలు, త్వరితాయ గురించి మళ్ళీ చెబుతాను. హ్రౌం, హ్రూం, హః, హృదయానికి చెప్పాలి, హోం, హః తలకి గుర్తించాలి. ఫాం, జ్వల జ్వల అని జటలకు, వర్మకు, ఇలే, హ్రం, హుం, హుం. క్రోం, క్షూం, శ్రీం, కళ్లకు, క్షౌం, అస్త్రానికి, ఫట్, హుం, ఖే, వచ్చే, క్షే, హ్రీం, క్షే, హుం, ఫట్. హుం తలలో, మధ్యలో, పూర్వం ఖే, సదాశివుడు. వా, ఈశ, చే, మనోన్మానీ, మక్షే, తార్క్ష, హ్రీం, మాధవుడు. క్షే, బ్రహ్మా, హుం, ఆదిత్యుడు, దారుణం, ఫట్ అని ఎప్పుడూ గుర్తించాలి.

మన్వన్తరాణి అగ్నిరువాచ మన్వన్తరాణి వక్ష్యామి ఆద్యాః స్వాయమ్భువో మనుః ।౧౫౦.౦౦౧ అగ్నీధ్రాద్యాస్తస్య సుతా యమో నామ తదా సురాః ॥౧౫౦.౦౦౧ ఔర్వాద్యాశ్చ సప్తర్షయ ఇన్ద్రశ్చైవ శతక్రతుః ।౧౫౦.౦౦౨ పారావతాః సతుషితా దేవాః స్వారోచిషేఽన్తరే ॥౧౫౦.౦౦౨ విపశ్చిత్తత్ర దేవేన్ద్ర ఊర్జస్తమ్భాదయో ద్విజాః ।౧౫౦.౦౦౩ చైత్రకిమ్పురుషాః పుత్రాస్తృతీయశ్చోత్తోతమో మనుః ॥౧౫౦.౦౦౩ సుశాన్తిరిన్ద్రో దేవాశ్చ సుధామాద్యా వశిష్ఠజాః ।౧౫౦.౦౦౪ సప్తర్షయోఽజాద్యాః పుత్రాశ్చతుర్థస్తామసీ మనుః ॥౧౫౦.౦౦౪ స్వరూపాద్యాః సురగణాః శిఖిరిన్ద్రః సురేశ్వరః ।౧౫౦.౦౦౫ జ్యోతిర్ధామాదయో విప్రా నవ ఖ్యాతిముఖాః సుతాః ॥౧౫౦.౦౦౫ రైవతే వితథశ్చేన్ద్రో అమితాభాస్తథా సురాః ।౧౫౦.౦౦౬ హిరణ్యరోమాద్యా మునయో(౧) బలబన్ధాదయః సుతాః ॥౧౫౦.౦౦౬ మనోజవశ్చాక్షుషేఽథ ఇన్ద్రః స్వాత్యాదయః సురాః ।౧౫౦.౦౦౭ సుమేధాద్యా మహర్షయః పురుప్రభృతయః సుతాః ॥౧౫౦.౦౦౭ వివస్వతః సుతో విప్రః శ్రాద్ధదేవో మనుస్తతః ।౧౫౦.౦౦౮ ఆదిత్యవసురుద్రాద్యా దేవా ఇన్ద్రః పురన్దరః ॥౧౫౦.౦౦౮ వశిష్ఠః కాశ్యపోఽథాత్రిర్జమదగ్నిః సగోతమః ।౧౫౦.౦౦౯ విశ్వామిత్రభరద్వాజౌ మునయః సప్త సామ్ప్రతం ॥౧౫౦.౦౦౯ ఇక్ష్వాకుప్రముఖాః పుత్రా అంశేన హరిరాభవత్ ।౧౫౦.౦౧౦ స్వాయమ్భువే మానసోఽభూదజితస్తదనన్తరే ॥౧౫౦.౦౧౦ సత్యో హరిర్దేవదరో వైకుణ్ఠో వామనః క్రమాత్ ।౧౫౦.౦౧౧ ఛాయాజః సూర్యపుత్రస్తు భవితా చాష్టమో మనుః ॥౧౫౦.౦౧౧ పూర్వస్య చ సవర్ణోఽసౌ సావర్ణిర్భవితాష్టమః ।౧౫౦.౦౧౨ సుతపాద్యా దేవగణా దీప్తిమద్ద్రౌణికాదయః ॥౧౫౦.౦౧౨ మునయో బలిరిన్ద్రశ్చ విరజప్రముఖాః సుతాః ।౧౫౦.౦౧౩ నవమో దక్షసావర్ణిః పారాద్యాశ్చ తదా సురాః(౨) ॥౧౫౦.౦౧౩ ఇన్ద్రశ్చైవాద్భుతస్తేషాం సవనాద్యా ద్విజోత్తమాః ।౧౫౦.౦౧౪ ధృతకేత్వాదయః పుత్రా బ్రహ్మసావర్ణిరిత్యతః ॥౧౫౦.౦౧౪ సుఖాదయో దేవగణాస్తేషాం శాన్తిః శతక్రతుః ।౧౫౦.౦౧౫ టిప్పణీ ౧ హిరణ్యరోమాద్యా ఋషయ ఇతి ఞ.. ౨ తథా సురా ఇతి ఛ.. హవిష్యాద్యాశ్చ మునయః సుక్షేత్రాద్యాశ్చ తత్సుతాః ॥౧౫౦.౦౧౫ ధర్మసావర్ణికశ్చాథ విహఙ్గాద్యాస్తదా సురాః ।౧౫౦.౦౧౬ గణేశశ్చేన్ద్రో నశ్చరాద్యా మునయః పుత్రకామయోః ॥౧౫౦.౦౧౬ సర్వత్రగాద్యా రుద్రాఖ్యః సావర్ణిభవితా మనుః ।౧౫౦.౦౧౭ ఋతధామా సురేన్ద్రశ్చ హరితాద్యాశ్చ దేవతాః ॥౧౫౦.౦౧౭ తపస్యాద్యాః సప్తర్షయః సుతా వై దేవవన్ముఖాః ।౧౫౦.౦౧౮ మనుస్త్రయోదశో రౌచ్యః సుత్రామాణాదయః సురాః ॥౧౫౦.౦౧౮ ఇన్ద్రో దివస్పతిస్తేషాం దానవాదివిమర్దనః ।౧౫౦.౦౧౯ నిర్మోహాద్యాః సప్తర్షయశ్చిత్రసేనాదయః సుతాః ॥౧౫౦.౦౧౯ మనుశ్చతుర్దశో భౌత్యః శుచిరిన్ద్రో భవిష్యతి ।౧౫౦.౦౨౦ చాక్షుషాద్యాః సురగణా అగ్నిబాహ్ణాదయో ద్విజాః ॥౧౫౦.౦౨౦ చతుర్దశస్య భౌత్యస్య పుత్రా ఊరుముఖా మనోః ।౧౫౦.౦౨౧ ప్రవర్తయన్తి వేదాంశ్చ భువి సప్తర్షయో దివః ॥౧౫౦.౦౨౧ దేవా యజ్ఞభుజస్తే తు భూః పుత్రైః పరిపాల్యతే ।౧౫౦.౦౨౨ బ్రహ్మణో దివసే బ్రహ్మన్మనవస్తు చతుర్దశ ॥౧౫౦.౦౨౨ మన్వాద్యాశ్చ హరిర్వేదం ద్వాపరాన్తే విభేద సః ।౧౫౦.౦౨౩ ఆద్యో వేదశ్చతుష్పాదః శతసాహస్రసమ్మితః ॥౧౫౦.౦౨౩ ఏకశ్చాసీద్యజుర్వేదస్తం చతుర్ధా వ్యకల్పయత్ ।౧౫౦.౦౨౪ ఆధ్వర్యవం యజుర్భిస్తు ఋగ్భిర్హోత్రం తథా మునిః ॥౧౫౦.౦౨౪ ఔద్గాత్రం సామభిఓశ్చక్రే బ్రహ్మత్వఞ్చాప్యథర్వభిః ।౧౫౦.౦౨౫ ప్రథమం వ్యాసశిష్యస్తు పైలో హ్యృగ్వేదపారగః ॥౧౫౦.౦౨౫ ఇన్ద్రః ప్రమతయే ప్రాదాద్వాస్కలాయ చ సంహితాం ।౧౫౦.౦౨౬ బౌధ్యాదిభ్యో దదౌ సోపి చతుర్ధా నిజసంహితాం ॥౧౫౦.౦౨౬ యజుర్వేదతరోః శాఖాః సప్తవింశన్మహామతిః ।౧౫౦.౦౨౭ వైశమ్పాయననామాసౌ వ్యాసశిష్యశ్చకార వై ॥౧౫౦.౦౨౭ కాణ్వా వాజసనేయాద్యా యాజ్ఞవల్క్యాదిభిః స్మృతాః ।౧౫౦.౦౨౮ సామవేదతరోః శాఖా వ్యాసశిష్యః సజైమినిః ॥౧౫౦.౦౨౮ సుమన్తుశ్చ సుకర్మా చ ఏకైకాం సంహితాం తతః ।౧౫౦.౦౨౯ గృహ్ణతే చ సుకర్మాఖ్యః సహస్రం సంహితాం గురుః ॥౧౫౦.౦౨౯ సుమన్తుశ్చాథర్వతరుం వ్యాసశిష్యో విభేద తం ।౧౫౦.౦౩౦ శిష్యానధ్యాపయామాస పైప్యలాదాన్ సహస్రశః ॥౧౫౦.౦౩౦ పురాణసంహితాం చక్రే సుతో వ్యాసప్రసాదతః

అగ్ని ఇలా అన్నాడు — మన్వంతరాలను వివరంగా చెబుతాను. మొదటి మనువు స్వాయంభువుడు. అతనికి అగ్నీధ్రుడు మొదలైన కుమారులు, యముడు అనే దేవతలు, ఔర్వాది సప్తర్షులు, శతక్రతువు అయిన ఇంద్రుడు. స్వారోచిషమన్వంతరంలో పారా, తుషిత దేవతలు, విపశ్చిత్ అనే దేవేంద్రుడు, ఊర్జస్తంభుడు మొదలైన బ్రాహ్మణులు, చైత్ర, కింపురుషులు కుమారులు, ఉత్తముడు మూడవ మనువు. సుషాంతి ఇంద్రుడు, సుధామ మొదలైన వశిష్ఠుని సంతానం దేవతలు, అజాది సప్తర్షులు, తామసమన్వంతరంలో స్వరూపాది దేవతలు, శిఖి ఇంద్రుడు, జ్యోతిర్ధామాది బ్రాహ్మణులు, నవమంది ప్రసిద్ధ కుమారులు. రైవతమన్వంతరంలో వితథుడు ఇంద్రుడు, అమితాభ దేవతలు, హిరణ్యరోమాది ఋషులు, బలబంధుడు మొదలైన కుమారులు. మనోజవుడు చాక్షుషమన్వంతరంలో ఇంద్రుడు, స్వాతి మొదలైన దేవతలు, సుమేధాది మహర్షులు, పురు మొదలైన కుమారులు. వివస్వంతుని కుమారుడు శ్రాద్ధదేవుడు మనువు, ఆదిత్య, వసు, రుద్రాది దేవతలు, ఇంద్రుడు పురందరుడు. వశిష్ఠుడు, కాశ్యపుడు, అత్రి, జమదగ్ని, గౌతముడు, విశ్వామిత్రుడు, భరద్వాజుడు — ఇవే ఇప్పటి సప్తర్షులు. ఇక్ష్వాకుడు మొదలైన కుమారులు, హరి భాగంగా అవతరించాడు. స్వాయంభువమన్వంతరంలో మానసుడు జితుడు, తర్వాత సత్యుడు, హరి, దేవదరుడు, వైకుంఠుడు, వామనుడు. ఛాయాజుడు సూర్యుని కుమారుడు, అతడు ఎనిమిదవ మనువు అవుతాడు. పూర్వం సావర్ణుడు, తరువాత సావర్ణి ఎనిమిదవ మనువు. సుతపుడు మొదలైన దేవతలు, దీప్తిమాన్, ద్రౌణికుడు మొదలైన ఋషులు, బలి ఇంద్రుడు, విరజుడు మొదలైన కుమారులు. తొమ్మిదవ మనువు దక్షసావర్ణి, పారా మొదలైన దేవతలు, అద్భుతుడు ఇంద్రుడు, సవనాది బ్రాహ్మణులు, ధృతకేతు మొదలైన కుమారులు, బ్రహ్మసావర్ణి మనువు. సుఖాది దేవతలు, శాంతి ఇంద్రుడు. హవిష్యాది ఋషులు, సుక్షేత్రాది కుమారులు. ధర్మసావర్ణి మనువు, విహంగాది దేవతలు, గణేశుడు ఇంద్రుడు, నశ్చరాది ఋషులు, సర్వత్రగుడు మొదలైన కుమారులు. రుద్రుడు సావర్ణి మనువు అవుతాడు. ఋతధాముడు ఇంద్రుడు, హరితాది దేవతలు, తపస్యాది సప్తర్షులు, దేవవన్ మొదలైన కుమారులు. పదమూడవ మనువు రౌచ్యుడు, సుత్రామణుడు మొదలైన దేవతలు, ఇంద్రుడు దివస్పతి, దానవాది శత్రువులను నాశనం చేసే వాడు. నిర్మోహాది సప్తర్షులు, చిత్రసేనాది కుమారులు. పద్నాలుగవ మనువు భౌత్యుడు, శుచి ఇంద్రుడు. చాక్షుషాది దేవతలు, అగ్నిబాహుడు మొదలైన ఋషులు. భౌత్యమన్వంతరంలో ఊరు మొదలైన కుమారులు. వీరు భూమిపై వేదాలను ప్రచారం చేస్తారు, సప్తర్షులు స్వర్గంలో ఉంటారు. దేవతలు యజ్ఞఫలాన్ని పొందుతారు, భూమిని కుమారులు పాలిస్తారు. బ్రహ్మదినంలో పద్నాలుగు మనువులు ఉంటారు. ప్రతి మన్వంతరాంతంలో హరి వేదాన్ని విడగొడతాడు. మొదటి వేదం నాలుగు భాగాలుగా, లక్ష శ్లోకాలుగా ఉండేది. ఒకే యజుర్వేదాన్ని నాలుగు భాగాలుగా విభజించాడు. యజుర్వేదాన్ని యజుర్మంత్రాలతో, ఋగ్వేదాన్ని హోత్రముతో, సామవేదాన్ని సామములతో, అథర్వవేదాన్ని బ్రహ్మతో ఏర్పరిచాడు. మొదటి వ్యాసశిష్యుడు పైలు ఋగ్వేదాన్ని నేర్చుకున్నాడు. ఇంద్రుడు ప్రమతయకు, వాస్కలుడు సంహితను అందుకున్నాడు. బౌధ్యాది వారికి కూడా సంహితను ఇచ్చాడు. యజుర్వేదానికి ఇరవైఏడు శాఖలు, వైశంపాయనుడు వ్యాసశిష్యుడు చేశాడు. కాణ్వ, వాజసనేయాది శాఖలు యాజ్ఞవల్క్యాది వారు చెప్పినవి. సామవేదానికి వ్యాసశిష్యుడు జైమినీ శాఖను చేశాడు. సుమంతుడు, సుకర్ముడు ఒక్కొక్క సంహితను తీసుకున్నారు. సుకర్ముడు వెయ్యి సంహితలు నేర్చుకున్నాడు. సుమంతుడు అథర్వవేదాన్ని వ్యాసశిష్యుడిగా విభజించాడు. పైప్యలాది వేలాది శిష్యులకు బోధించాడు. వ్యాసుని అనుగ్రహంతో పురాణ సంహితను తయారు చేశాడు.

అథ సప్తపఞ్చాశదధికశతతమోఽధ్యాయః శావాశౌచాదిః పుష్కర ఉవాచ ప్రేతశుద్ధిం ప్రవక్ష్యామి సూతికాశుధ్హిమేవ చ ।౧౫౭.౦౦౧ దశాహం శావమాశౌచం సపిణ్దేషు విధీయతే ॥౧౫౭.౦౦౧ జననే చ తథా శుద్ధిర్బ్రాహ్మణానాం భృగూత్తమ ।౧౫౭.౦౦౨ ద్వాదశాహేన రాజన్యః పక్షాద్వైశ్యోఽథ మాసతః ॥౧౫౭.౦౦౨ శూద్రోఽనులోమతో దాసే స్వామితుల్యన్త్వశౌచకం ।౧౫౭.౦౦౩ షట్భిస్త్రిభిరథైకేన క్షత్రవిట్శూద్రయోనిషు ॥౧౫౭.౦౦౩ బ్రాహ్మణః శుద్ధిమాప్నోతి క్షత్రియస్తు తథైవ చ ।౧౫౭.౦౦౪ విట్శూద్రయోనేః శుద్ధిః స్యాత్క్రమాత్పరశురామక ॥౧౫౭.౦౦౪ షడ్రాత్రేణ త్రిరాత్రేణ షడ్భిః శూద్రే తథా విశః ।౧౫౭.౦౦౫ ఆదన్తజననాత్సద్య ఆచూడాన్నైశికీ శ్రుతిః(౧) ॥౧౫౭.౦౦౫ త్రిరాత్రమావ్రతాదేశాద్దశరాత్రమతః పరం ।౧౫౭.౦౦౬ ఊనత్రైవార్షికే శూద్రే పఞ్చాహాచ్ఛుద్ధిరిష్యతే ॥౧౫౭.౦౦౬ ద్వాదశాహేనే శుద్ధిః స్యాదతీతే వత్సరత్రయే ।౧౫౭.౦౦౭ గతైః సంవత్సరైః షడ్భిః శుద్ధిర్మాసేన కీర్తితా ॥౧౫౭.౦౦౭ స్త్రీణామకృతచూడానాం విశుద్ధిర్నైశికీ స్మృతా ।౧౫౭.౦౦౮ తథా చ కృతచుడానాం త్ర్యహాచ్ఛుద్ధ్యన్తి బాన్ధవాః ॥౧౫౭.౦౦౮ వివాహితాసు నాశౌచం పితృపక్షే విధీయతే ।౧౫౭.౦౦౯ పితుర్గృహే ప్రసూతానాం విశుద్ధిర్నైశికీ స్మృతా ॥౧౫౭.౦౦౯ సూతికా దశరాత్రేణ శుద్ధిమాప్నోతి నాన్యథా ।౧౫౭.౦౧౦ వివాహితా హి చేత్కన్యా మ్రియతే పితృవేశ్మని ॥౧౫౭.౦౧౦ తస్యాస్త్రిరాత్రాచ్ఛుద్ధ్యన్తి బాన్ధవా నాత్ర సంశయః ।౧౫౭.౦౧౧ సమానం లబ్ధశౌచన్తు ప్రథమేన సమాపయేత్ ॥౧౫౭.౦౧౧ అసమానం ద్వితీయేన ధర్మరాజవచో యథా ।౧౫౭.౦౧౨ దేశాన్తరస్థః శ్రుత్వా తు కుల్యాణాం మరణోద్భవౌ ॥౧౫౭.౦౧౨ యచ్ఛేషం దశరాత్రస్య తావదేవశుచిర్భవేత్ ।౧౫౭.౦౧౩ అతీతే దశరాత్రే తు త్రిరాత్రమశుచిర్భవేత్ ॥౧౫౭.౦౧౩ తథా సంవత్సరేఽతీతే స్నాత ఏవ విశుద్ధ్యతి ।౧౫౭.౦౧౪ మాతామహే తథాతీతే ఆచార్యే చ తథా మృతే ॥౧౫౭.౦౧౪ రాత్రిభిర్మాసతుల్యాభిర్గర్భస్రావే విశోధనం ।౧౫౭.౦౧౫ సపిణ్డే బ్రాహ్మణే వర్ణాః సర్వ ఏవావిశేషతః ॥౧౫౭.౦౧౫ టిప్పణీ ౧ ఆచడాన్నైశికీ తథేతి ట.. దశరాత్రేణ శుద్ధ్యన్తి ద్వాదశాహేన భూమిపః ।౧౫౭.౦౧౬ వైశ్యాః పఞ్చదశాహేన శూద్రా మాసేన భార్గవ ॥౧౫౭.౦౧౬ ఉచ్ఛిష్టసన్నిధావేకం తథా పిణ్డం నివేదయేత్ ।౧౫౭.౦౧౭ కీర్తయేచ్చ తథా తస్య నమగోత్రే సమాహితః ॥౧౫౭.౦౧౭ భుక్తవత్సు ద్విజేన్ద్రేషు పూజితేషు ధనేన చ(౧) ।౧౫౭.౦౧౮ విసృష్టాక్షతతోయేషు గోత్రనామానుకీర్తనైః ॥౧౫౭.౦౧౮ చతురఙ్గులవిస్తారం తత్ఖాతన్తావదన్తరం ।౧౫౭.౦౧౯ వితస్తిదీర్ఘం కర్తవ్యం వికర్షూణాం తథా త్రయం ॥౧౫౭.౦౧౯ వికర్షూణాం సమీపే చ జ్వాలయేజ్జ్వలనత్రయం ।౧౫౭.౦౨౦ సోమాయ వహ్నయే రామ యమాయ చ సమాసతః ॥౧౫౭.౦౨౦ జుహుయాదాహుతీః సమ్యక్సర్వత్రైవ చతుస్త్రయః ।౧౫౭.౦౨౧ పిణ్డనిర్వపణం కుర్యాత్ప్రాగ్వదేవ పృథక్పృథక్ ॥౧౫౭.౦౨౧ అన్నేన దధ్నా మధునా తథా మాంసేన పూరయేత్ ।౧౫౭.౦౨౨ మధ్యే చేదధిమాసః స్యాత్కుర్యాదభ్యధికన్తు తత్ ॥౧౫౭.౦౨౨ అథవా ద్వాదశాహేన సర్వమేతత్సమాపయేత్ ।౧౫౭.౦౨౩ సంవత్సరస్య మధ్యే చ యది స్యాదధిమాసకః ॥౧౫౭.౦౨౩ తదా ద్వాదశకే శ్రాద్ధే కార్యం తదధికం భవేత్ ।౧౫౭.౦౨౪ సంవత్సరే సమాప్తే తు శ్రాద్ధం శ్రాద్ధవదాచరేత్ ॥౧౫౭.౦౨౪ ప్రేతాయ తత ఊర్ధవం చ తస్యైవ పురుషత్రయే ।౧౫౭.౦౨౫ పిణ్డాన్ వినిర్వపేత్తద్వచ్చతురస్తు సమాహితః ॥౧౫౭.౦౨౫ సమ్పూజ్య దత్వా పృథివీ సమానా ఇతి చాప్యథ ।౧౫౭.౦౨౬ టిప్పణీ ౧ ధనేషు చేతి క.. , ఖ.. , ఘ.. , ఙ.. , ఛ.. , జ.. , ఞ.. చ యోజయేత్ప్రేతపిణ్డం తు పిణ్డేష్వన్యేషు భార్గవ ॥౧౫౭.౦౨౬ ప్రేతపాత్రం చ పాత్రేషు తథైవ వినియోజయేత్ ।౧౫౭.౦౨౭ పృథక్పృథక్ప్రకర్తవ్యం కర్మైతత్కర్మపాత్రకే ॥౧౫౭.౦౨౭ మన్త్రవర్జమిదం కర్మ శూద్రస్య తు విధీయతే ।౧౫౭.౦౨౮ సపిణ్డీకరణం స్త్రీణాం కార్యమేవం తదా భవేత్(౧) ॥౧౫౭.౦౨౮ శ్రాద్ధం కుర్యాచ్చ ప్రత్యబ్దం ప్రేతే కుమ్భాన్నమబ్దకం ।౧౫౭.౦౨౯ గఙ్గాయాః సికతా ధారా యథా వర్షతి వాసవే ॥౧౫౭.౦౨౯ శక్యా గణయితుం లోకే నత్వతీతాః పితామహాః ।౧౫౭.౦౩౦ కాలే సతతగే స్థైర్యం నాస్తి తస్మాత్క్రియాం చరేత్ ॥౧౫౭.౦౩౦ దేవత్వే యాతనాస్థానే ప్రేతః శ్రాద్ధం కృతం లభేత్ ।౧౫౭.౦౩౧ నోపకుర్యాన్నరః శోచన్ ప్రేతస్యాత్మన ఏవ వా ॥౧౫౭.౦౩౧ భృగ్వగ్నిపాశకామ్భోభిర్మృతానామాత్మఘాతినాం ।౧౫౭.౦౩౨ పతితానాం చ నాశౌచం విద్యుచ్ఛస్త్రహతాశ్చ యే ॥౧౫౭.౦౩౨ యతిబ్రతిబ్రహ్మచారినృపకారుకదీక్షితాః ।౧౫౭.౦౩౩ రాజాజ్ఞాకారిణో(౨) యే చ స్నాయాద్వై ప్రేతగామ్యపి ॥౧౫౭.౦౩౩ మైథునే కటధూమే చ సద్యః స్నానం విధీయతే ।౧౫౭.౦౩౪ ద్విజం న నిర్హరేత్(౩) ప్రేతం శూద్రేణ తు కథఞ్చన ॥౧౫౭.౦౩౪ న చ శూద్రం ద్విజేనాపి తయోర్దోషో హి జాయతే(౪) ।౧౫౭.౦౩౫ అనాథవిప్రప్రేతస్య వహనాత్స్వరగలోకభాక్ ॥౧౫౭.౦౩౫ టిప్పణీ ౧ కార్యమేవ తథా భవేదితి ఛ.. , ఙ.. , ఞ.. చ । కార్యమేతత్తథా భవేదితి ఝ.. ౨ రాజాజ్ఞాకారకా ఇతి ట.. ౩ న నిర్దహేదితి ఖ.. ౪ తయోర్దోషోఽభిజాయతే ఇతి ఙ.. సఙ్గ్రామే జయమాప్నోతి ప్రేతేఽనాథే చ కాష్ఠదః ।౧౫౭.౦౩౬ సఙ్కల్ప్య బాన్ధవం ప్రేతమపసవ్యేన తాం చితిం ॥౧౫౭.౦౩౬ పరిక్రమ్య తతః స్నానం కుర్యుః సర్వే సవాససః ।౧౫౭.౦౩౭ ప్రేతాయ చ తథా దద్యుస్త్రీంస్త్రీంశ్చైవోదకాఞ్జలీన్ ॥౧౫౭.౦౩౭ ద్వార్యశ్మని పదం దత్వా ప్రవిశేయుస్తథా గృహం ।౧౫౭.౦౩౮ అక్షతాన్నిక్షిపేద్వహ్నౌ నిమ్బపత్రం విదశ్య చ ॥౧౫౭.౦౩౮ పృథక్శయీరన్ భూమౌ చ క్రీతలబ్ధాశనో భవేత్ ।౧౫౭.౦౩౯ ఏకః పిణ్దో దశాహే తు శ్మశ్రుకర్మకరః శుచిః ॥౧౫౭.౦౩౯ సిద్ధార్థకైస్తిలైర్విద్వాన్మజ్జేద్వాసోపరం దధత్(౧) ।౧౫౭.౦౪౦ అజాతదన్తే తనయే శిశౌ గర్భస్రుతే తథా ॥౧౫౭.౦౪౦ కార్యో నైవాగ్నిసంస్కారో నైవ చాస్యోదకక్రియా ।౧౫౭.౦౪౧ చతుర్థే చ దినేకార్యస్తథాస్థ్నాం చైవ సఞ్చయః ॥౧౫౭.౦౪౧ అస్థిసఞ్చయనాదూర్ధ్వమఙ్గస్పర్శో విధీయతే

పుష్కరుడు ఇలా అన్నాడు — మరణానంతరం, ప్రసవానంతరం శుద్ధిని వివరంగా చెబుతాను. సపిండులకు పది రోజులు శవాశౌచం పాటించాలి. జననానంతరం బ్రాహ్మణులకు శుద్ధి, రాజన్యులకు పన్నెండు రోజులు, వైశ్యులకు పక్షం, శూద్రులకు నెల రోజుల పాటు. అనులోమంగా దాసులకు యజమాని సమానంగా అశౌచం. క్షత్రియ, వైశ్య, శూద్ర యోనిలో జన్మించినవారికి బ్రాహ్మణుడు ఆరు, మూడు, ఒక రాత్రి శుద్ధి పాటిస్తాడు. క్షత్రియుడూ అలాగే. వైశ్య, శూద్ర యోనికి క్రమంగా శుద్ధి. శడ్రాత్రులు, త్రిరాత్రులు, ఆరు రాత్రులు శూద్ర, వైశ్యులకు. పండంటి పిల్లలు పుట్టిన వెంటనే, ముండనం అయిన వెంటనే శుద్ధి. త్రిరాత్రులు ఆచరణ, పది రోజులు తర్వాత. ఏడాది లోపల పుట్టిన శూద్రునికి ఐదు రోజుల్లో శుద్ధి. పన్నెండు రోజుల్లో శుద్ధి, మూడు సంవత్సరాలు గడిచినవారికి. ఆరు సంవత్సరాలు గడిచితే నెలలో శుద్ధి. ముండనం చేయని స్త్రీలకు నైశికీ శుద్ధి, ముండనం చేసినవారికి మూడు రోజుల్లో బంధువులు శుద్ధి. పెళ్లైన స్త్రీ మరణిస్తే పితృవంశంలో అశౌచం ఉండదు. తండ్రి ఇంట్లో పుట్టినవారికి నైశికీ శుద్ధి. ప్రసవించిన స్త్రీకి పది రోజుల్లో శుద్ధి. పెళ్లైన కూతురు తండ్రి ఇంట్లో మరణిస్తే బంధువులు మూడు రోజుల్లో శుద్ధి. సమానమైన శౌచాన్ని మొదటితో ముగించాలి. అసమానమైతే రెండవదాని ప్రకారం, ధర్మరాజు చెప్పినట్టు. ఇతర ప్రాంతంలో ఉన్నవారు బంధువుల మరణం విన్నప్పుడు మిగిలిన పది రోజులు మాత్రమే అశౌచంగా ఉండాలి. పది రోజులు దాటి ఉంటే మూడు రోజులు అశౌచంగా ఉండాలి. సంవత్సరం దాటి ఉంటే స్నానం చేస్తే శుద్ధి. మామ, గురువు మరణించినప్పుడు కూడా. గర్భస్రావంలో నెల రోజుల రాత్రులు శుద్ధి. సపిండ బ్రాహ్మణులకు అన్ని వర్ణాలకు ఒకే విధంగా. పది రోజుల్లో శుద్ధి, భూమిపులకు పన్నెండు రోజులు, వైశ్యులకు పదిహేను రోజులు, శూద్రులకు నెల రోజుల పాటు. భోజనం చేసినవారి సమక్షంలో ఒక పిండం సమర్పించాలి. అతని గోత్రనామాన్ని చెప్పాలి. ద్విజులు భోజనం చేసిన తర్వాత, ధనం సమర్పించిన తర్వాత, అక్షతాలు, నీరు సమర్పించి, గోత్రనామాన్ని చెప్పాలి. నాలుగు అంగుళాల వెడల్పు, అంతదూరం, విటస్తి పొడవుగా చేయాలి. పక్కన మూడు అగ్నులు వెలిగించాలి. సోమ, అగ్ని, యమునకు సమర్పించాలి. ప్రతి చోట మూడు అహుతులు సమర్పించాలి. పిండప్రదానం వేర్వేరుగా చేయాలి. అన్నం, పెరుగు, తేనె, మాంసంతో పిండాలు చేయాలి. మధ్యలో అధిక మాసం ఉంటే అదనంగా చేయాలి. లేకపోతే పన్నెండు రోజుల్లో ముగించాలి. సంవత్సరం మధ్యలో అధిక మాసం ఉంటే పన్నెండు శ్రాద్ధాల్లో అదనంగా చేయాలి. సంవత్సరం పూర్తయిన తర్వాత శ్రాద్ధాన్ని చేయాలి. తరువాత మూడు తరాలకు పిండాలు సమర్పించాలి. పిండాలను వేర్వేరుగా సమర్పించాలి. భూమిని సమర్పించి సమానంగా అని చెప్పాలి. ప్రేతపిండాన్ని ఇతర పిండాల్లో కలపాలి. ప్రేతపాత్రాన్ని ఇతర పాత్రల్లో కలపాలి. ప్రతి పాత్రలో వేర్వేరుగా చేయాలి. మంత్రం లేకుండా శూద్రులకు ఈ విధంగా చేయాలి. స్త్రీలకు సపిండీకరణం కూడా ఇలానే చేయాలి. ప్రతి సంవత్సరం శ్రాద్ధం చేయాలి, ప్రేతకు కుంభంలో అన్నం సమర్పించాలి. గంగానదిలోని ఇసుక ధారలు ఎంత వర్షం పడినా లెక్కించగలిగినా, గత పితామహులను లెక్కించలేరు. కాలం ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉండదు, అందుకే కర్మ చేయాలి. దేవతల స్థితిలో, యాతనాస్థానంలో ఉన్న ప్రేతకు శ్రాద్ధం చేసిన ఫలం లభిస్తుంది. బాధతో, దుఃఖంతో శ్రాద్ధం చేయకూడదు. భృగు, అగ్ని, పాశ, నీటిలో మృతులైనవారికి, ఆత్మహత్య చేసుకున్నవారికి, పతితులకూ అశౌచం ఉండదు. విద్యుద్గాతులైనవారికి, యతులు, వ్రతులు, బ్రహ్మచారులు, రాజాజ్ఞను పాటించినవారు, స్నానం చేసినవారు, ప్రేతగామి అయినా కూడా. మైథునంలో, పొగలో స్నానం వెంటనే చేయాలి. ద్విజుడు శూద్రుడి మృతదేహాన్ని తాకకూడదు. శూద్రుడు ద్విజుని మృతదేహాన్ని తాకకూడదు. ఇద్దరూ తాకితే దోషం కలుగుతుంది. అనాథ ద్విజుని మృతదేహాన్ని మోయడానికైతే స్వర్గం లభిస్తుంది. యుద్ధంలో గెలుపు కూడా లభిస్తుంది. అనాథ ప్రేతను కాష్టంతో మోయడానికీ ఫలం. బంధువును ప్రేతంగా భావించి అపసవ్యంగా చితిని ప్రదక్షిణ చేసి, అందరూ స్నానం చేయాలి. ప్రేతకు మూడు నీళ్ళు సమర్పించాలి. ఇంటి గుమ్మంలో కాళ్లు పెట్టి, ఇంట్లోకి ప్రవేశించాలి. అక్షతలు అగ్నిలో వేసి, నింబాకును నమిలి, భూమిపై వేరుగా పడుకోవాలి, కొనుగోలు చేసిన భోజనం చేయాలి. పది రోజుల్లో ఒక పిండం, శ్మశ్రుకర్మ చేసినవాడు శుద్ధి. సిద్ధార్థకాలు, తిలాలతో, ముంచి, వస్ర్త్రం పై వేసి. పుట్టకపోయిన పిల్లలకు, గర్భస్రావంలో అగ్ని సంస్కారం, నీళ్ళు సమర్పించకూడదు. నాలుగవ రోజున ఎముకలు సేకరించాలి. ఎముకలు సేకరించిన తర్వాత శరీరాన్ని తాకవచ్చు.

అధ్యాయ {౧౫౯} అథైకోనషష్ట్యధికశతతమోఽధ్యాయః అసంస్కృతాదిశౌచం పుష్కర ఉవాచ సంస్కృతస్యాసంస్కృతస్య స్వర్గో మోక్షో హరిమ్మృతేః ।౧౫౯.౦౦౧ అస్థ్నాఙ్గఙ్గామ్భసి క్షేపాత్ప్రేతస్యాభ్యుదయో భవేత్ ॥౧౫౯.౦౦౧ గఙ్గాతోయే నరస్యాస్థి యావత్తావద్దివి స్థితిః ।౧౫౯.౦౦౨ ఆత్మనస్త్యాగినాం నాస్తి పతితానాం తథా క్రియా ॥౧౫౯.౦౦౨ తేషామపి తథా గాఙ్గే తోయేఽస్థ్నాం పతనం హితం ।౧౫౯.౦౦౩ తేషాం దత్తం జలం చాన్నం గగనే తత్ప్రలీయతే ॥౧౫౯.౦౦౩ అనుగ్రహేణ మహతా ప్రేతస్య పతితస్య చ ।౧౫౯.౦౦౪ నారాయణబలిః కార్యస్తేనానుగ్రహమశ్నుతే ॥౧౫౯.౦౦౪ అక్షయః పుణ్డరీకాక్షస్తత్ర దత్తం న నశ్యతి ।౧౫౯.౦౦౫ పతనాత్త్రాయతే యస్మాత్తస్మాత్పాత్రం జనార్దనః ॥౧౫౯.౦౦౫ పతతాం భుక్తిముక్త్యాదిప్రద ఏకో హరిర్ధ్రువం ।౧౫౯.౦౦౬ దృష్ట్వా లోకాన్మ్రియమాణాన్ సహాయం ధర్మమాచరేత్ ॥౧౫౯.౦౦౬ మృతోఽపి బాన్ధవః శక్తో నానుగన్తుం నరం మృతం ।౧౫౯.౦౦౭ జాయావర్జం హి సర్వస్య యామ్యః పన్థా విభిద్యతే(౧) ॥౧౫౯.౦౦౭ ధర్మ ఏకో(౨) వ్రజత్యేనం యత్ర క్వచన గామినం ।౧౫౯.౦౦౮ శ్వః కార్యమద్య కుర్వీత పూర్వాహ్ణే చాపరాహ్ణికం ॥౧౫౯.౦౦౮ న హి ప్రతీక్షతే మృత్యుః కృతః వాస్య న వా కృతం ।౧౫౯.౦౦౯ క్షేత్రాపణగృహాసక్తమన్యత్రగతమానసం ॥౧౫౯.౦౦౯ వృకీవీరణమాసాద్య మృత్యురాదాయ గచ్ఛతి ।౧౫౯.౦౧౦ న కాలస్య ప్రియః కశ్చిద్ద్వేష్యశ్చాస్య న విద్యతే ॥౧౫౯.౦౧౦ ఆయుష్యే కర్మణి క్షీణే ప్రసహ్య హరితే జనం ।౧౫౯.౦౧౧ నాప్రాప్తకాలో మ్రియతే విద్ధః శరశతైరపి ॥౧౫౯.౦౧౧ కుశాగ్రేణాపి సంస్పృష్టః ప్రాప్తకాలో న జీవతి ।౧౫౯.౦౧౨ - - - - - -- - -- - -- - -- - -- -- - -- ౧ పన్థా విభజ్యతే ఇతి గ.. ౨ ధర్మ ఏవేతి జ.. - - - -- - - -- - -- - -- - -- - - --- ఔషధాని(౧) న మన్త్రాద్యాస్త్రాయన్తే మృత్యునాన్వితం ॥౧౫౯.౦౧౨ వత్సవత్ప్రాకృతం కర్మ కర్తారం విన్దతి ధ్రువం ।౧౫౯.౦౧౩ అవ్యక్తాది వ్యక్తమధ్యమవ్యక్తనిధనం జగత్ ॥౧౫౯.౦౧౩ కౌమారాది యథా దేహే తథా దేహాన్తరాగమః ।౧౫౯.౦౧౪ నవమన్యద్యథా వస్త్రం గృహ్ణాత్యేవం శరీరికం ॥౧౫౯.౦౧౪ దేహీ నిత్యమవధ్యోఽయం యతః శోకం తతస్త్యజేత్

పుష్కరుడు ఇలా అన్నాడు — సంస్కారం చేసినవారికైనా, చేయనివారికైనా మరణించినప్పుడు స్వర్గం లేదా మోక్షం లభిస్తుంది. ఎముకలు, అవయవాలు, నీటిలో వేసినప్పుడు ప్రేతునికి ఉత్తమ స్థానం లభిస్తుంది. గంగాజలంలో మానవుని ఎముకలు ఉన్నంతకాలం ఆత్మ స్వర్గంలో ఉంటుంది. త్యాగశీలులకు మాత్రమే ఫలం, పతితులకు కర్మ ఉండదు. అయినా, వారి ఎముకలు గంగాజలంలో పడితే మేలు జరుగుతుంది. వారికి సమర్పించిన నీరు, అన్నం ఆకాశంలో కలిసిపోతుంది. ప్రేతునికి, పతితునికీ దయవల్ల అనుగ్రహం లభిస్తుంది. నారాయణబలి చేయాలి, అప్పుడు అనుగ్రహం లభిస్తుంది. పుండరీకాక్షునికి సమర్పించినది ఎప్పటికీ నశించదు. పతితులను రక్షించే వాడు జనార్దనుడు. పతితులకు భోగం, మోక్షం ఇచ్చే వాడు హరిదేవుడు. మరణిస్తున్నవారిని చూసి, ధర్మాన్ని సహాయంగా చేయాలి. మరణించిన బంధువు కూడా మరణించిన వాడిని వెంటాడలేడు. భార్య తప్ప అందరికీ యమపథం వేరుగా ఉంటుంది. ధర్మమే ఒక్కటే మనిషిని ఎక్కడికైనా వెంటాడుతుంది. రేపు చేయాల్సింది ఈరోజే చేయాలి, ఉదయం చేయాల్సింది మధ్యాహ్నానికే చేయాలి. మరణం ఎదురు చూడదు, పని అయినా కాని అయినా. పొలం, మార్కెట్, ఇల్లు, ఎక్కడైనా మనసు ఉన్నా, మరణం వచ్చి తీసుకెళ్తుంది. కాలానికి ఎవ్వరూ ప్రీతిపాత్రులు కాదు, ద్వేషపాత్రులు కాదు. ఆయుష్షు, కర్మ ముగిసినప్పుడు బలవంతంగా ప్రాణాన్ని తీసుకెళ్తుంది. సమయం రాకుండా వంద బాణాలు తగిలినా మరణించరు. కుశాగ్రంతో తాకినా సమయం వచ్చినవాడు బ్రతకడు. ఔషధాలు, మంత్రాలు మరణాన్ని నివారించలేవు. దూడకు తగిన పని దూడను చేరినట్టే, కర్మ ఫలితం తప్పక దక్కుతుంది. ఈ లోకం అవ్యక్తంగా మొదలై, మధ్యలో వ్యక్తమై, చివరికి మళ్లీ అవ్యక్తమవుతుంది. బాల్యం మొదలుకొని, వయస్సు మారినట్టు, శరీరం మారుతుంది. కొత్త వస్త్రాన్ని ధరించినట్టు, ఆత్మ కొత్త శరీరాన్ని తీసుకుంటుంది. ఆత్మ శాశ్వతం, ఎవ్వరూ దాన్ని హానిచేయలేరు, అందుకే శోకం వదిలేయాలి.

అథ ద్విషష్ట్యధికశతతమోఽధ్యాయః ధర్మశాస్త్రకథనం పుష్కర ఉవాచ మనుర్విష్ణుర్యాజ్ఞవల్కో హారీతోఽత్రిర్యమోఽఙిగిరాః ।౧౬౨.౦౦౧ వసిష్ఠదక్షసంవర్తశాతాతపపరాశరాః ॥౧౬౨.౦౦౧ ఆపస్తమ్బోశనోవ్యాసాః కాత్యయనబృహస్పతీ ।౧౬౨.౦౦౨ గోతమః శఙ్ఖలిఖితౌ ధర్మమేతే యథాబ్రువన్ ॥౧౬౨.౦౦౨ తథా వక్ష్యే సమాసేన భుక్తిముక్తిప్రదం శృణు ।౧౬౨.౦౦౩ ప్రవృత్తఞ్చ నివృత్తఞ్చ ద్వివిధఙ్కర్మ వైదికం ॥౧౬౨.౦౦౩ కామ్యం కర్మ ప్రవృత్తం స్యాన్నివృత్తం జ్ఞానపూర్వకం ।౧౬౨.౦౦౪ వేదాభ్యాసస్తపో జ్ఞానమిన్దియాణాఞ్చ సంయమః ॥౧౬౨.౦౦౪ అహింసా గురుసేవా చ నిఃశ్రేయసకరం పరం ।౧౬౨.౦౦౫ సర్వేషామపి చైతేషామత్మజ్ఞానం పరం స్మృతం ॥౧౬౨.౦౦౫ తచ్చగ్ర్యం సర్వవిద్యానాం ప్రాప్యతే హ్యమృతం తతః ।౧౬౨.౦౦౬ సర్వభూతేషు చాత్మానం సర్వభూతాని చాత్మని ॥౧౬౨.౦౦౬ సమమ్పశ్యన్నాత్మయాజీ స్వారాజ్యమధిగచ్ఛతి ।౧౬౨.౦౦౭ ఆత్మజ్ఞానే సమే చ స్యాద్వేదాభ్యాసే చ యత్నవాన్ ॥౧౬౨.౦౦౭ ఏతద్ద్విజన్మసామర్థ్యం(౧) బ్రాహ్మణస్య విశేషతః ।౧౬౨.౦౦౮ టిప్పణీ ౧ ఏతద్ద్విజన్మసాగ్ర్యమితి ఖ.. , ఙ.. , ఝ.. , ఞ.. , ట.. చ । ఏతద్ద్విజన్మసామగ్రీతి ఘ. వేదశాస్త్రార్థతత్త్వజ్ఞో యత్ర తత్రాశ్రమే వసన్ ॥౧౬౨.౦౦౮ ఇహైవ లోకే తిష్ఠన్ హి బ్రహ్మభూయాయ కల్ప్యతే(౧) ।౧౬౨.౦౦౯ స్వాధ్యాయానాముపాకర్మ శ్రావణ్యాం శ్రావణేన తు ॥౧౬౨.౦౦౯ హస్తే చౌషధివారే చ పఞ్చమ్యాం శ్రావణస్య వా ।౧౬౨.౦౧౦ పౌషమాసస్య రోహిణ్యామష్టకాయామథాపి వా ॥౧౬౨.౦౧౦ జలాన్తే ఛన్దసాఙ్కుర్యాదుత్సర్గం విధివద్వహిః ।౧౬౨.౦౧౧ త్ర్యహం ప్రేతేష్వనధ్యాయః శిష్యర్త్విగ్గురుబన్ధుషు ॥౧౬౨.౦౧౧ ఉపాకర్మణి చోత్సర్గం స్వశాఖాశ్రోత్రియే తథా(౨) ।౧౬౨.౦౧౨ సన్ధ్యాగర్జితనిర్ఘాతే భూకమ్పోల్కానిపాతనే ॥౧౬౨.౦౧౨ సమాప్య వేదం హ్యనిశమారణ్యకమధీత్య చ ।౧౬౨.౦౧౩ పఞ్చదశ్యాం చతుర్దశ్యామష్టమ్యాం రాహుసూతకే ॥౧౬౨.౦౧౩ ఋతుసన్ధిషు భుక్త్వా వా శ్రాద్వికం ప్రతిగృహ్య చ ।౧౬౨.౦౧౪ పశుమణ్డూకనకులశ్వాహిమార్జారశూకరైః(౩) ॥౧౬౨.౦౧౪ కృతేన్తరే త్వహోరాత్రం శక్రపాతే తథోచ్ఛ్రియే ।౧౬౨.౦౧౫ శ్వక్రోష్టుగర్ధభోలూకమాసవాణర్తునిస్వనే ॥౧౬౨.౦౧౫ అమేధ్యశవశూద్రాన్త్యశ్మశానపతితాన్తికే ।౧౬౨.౦౧౬ అశుభాసు చ తారాసు విద్యుత్స్తనితసమ్ప్లవే ॥౧౬౨.౦౧౬ భుత్క్వార్ద్రపాణిరమ్భోన్తరర్ధరాత్రేఽతిమారుతే ।౧౬౨.౦౧౭ పాంశువర్షే దిశాన్దాహే సన్ధ్యానీహారభీతిషు ॥౧౬౨.౦౧౭ ధావతః ప్రాణిబాధే చ విశిష్టే గృహమాగతే ।౧౬౨.౦౧౮ టిప్పణీ ౧ బ్రహ్మచర్యాయ కల్ప్యతే ఇతి ఙ.. ౨ స్వశాఖాశ్రోత్రియే మృతే ఇతి ఘ.. , ఝ.. , ఞ.. , ట చ ౩ శశమార్జారశూకరైరితి ఙ.. ఖరోష్ట్రయానహస్త్యశ్వనౌకావృక్షాదిరోహణే ॥౧౬౨.౦౧౮ సప్తత్రింశదనధ్యాయానేతాంస్తాత్కాలికాన్విదుః

పుష్కరుడు ఇలా చెప్పాడు: మనువు, విష్ణువు, యాజ్ఞవల్క్యుడు, హారీతుడు, అత్రి, యముడు, అంగిరసుడు, వసిష్ఠుడు, దక్షుడు, సంవర్తుడు, శాతాతపుడు, పరాశరుడు, ఆపస్తంబుడు, ఉశనుడు, వ్యాసుడు, కాత్యాయనుడు, బృహస్పతి, గౌతముడు, శంఖుడు, లిఖితుడు — వీరందరూ ధర్మాన్ని గురించి వివరిస్తూ చెప్పారు. ఇప్పుడు నేను కూడా సంక్షిప్తంగా భోగముక్తిని ప్రసాదించే ధర్మాన్ని వివరించబోతున్నాను, విను. వేదంలో చెప్పిన కర్మలు రెండు విధాలుగా ఉంటాయి — ఒకటి భోగానికి, మరొకటి ముక్తికి దారి చూపే విధంగా. కోరికతో చేసే కర్మలు భోగానికి, జ్ఞానంతో చేసే కర్మలు ముక్తికి దారి చూపుతాయి. వేదాభ్యాసం, తపస్సు, జ్ఞానం, ఇంద్రియ నియమం, అహింస, గురుసేవ — ఇవన్నీ పరమ శ్రేయస్సును ఇస్తాయి. వీటన్నింటిలోను ఆత్మజ్ఞానమే అత్యుత్తమమని చెప్పారు. ఆత్మజ్ఞానం ద్వారా అమృతత్వాన్ని పొందుతారు. అన్ని జీవుల్లో ఆత్మను, ఆత్మలో అన్ని జీవులను సమంగా చూస్తూ, ఆత్మను యజ్ఞంగా భావించే వాడు స్వతంత్ర రాజ్యాన్ని పొందుతాడు. ఆత్మజ్ఞానంలో, వేదాభ్యాసంలో శ్రద్ధగా ఉండడమే ద్విజులకు, ముఖ్యంగా బ్రాహ్మణులకు గొప్పతనమని చెప్పబడింది. వేదశాస్త్రార్థాన్ని బాగా తెలిసినవాడు ఎక్కడైనా, ఏ ఆశ్రమంలోనైనా నివసించినా, ఇహలోకంలో బ్రహ్మభావాన్ని పొందగలడు. వేదపఠనం ప్రారంభించడానికి శ్రావణమాసంలో, శ్రావణ పౌర్ణమి లేదా ఇతర అనుకూలమైన తిథుల్లో ప్రారంభించాలి. కొన్ని సందర్భాల్లో మూడు రోజుల పాటు వేదపఠనాన్ని మానవలసి ఉంటుంది — శిష్యుడు, ఆచార్యుడు, బంధువులు మరణించినప్పుడు, వేదపఠనం ప్రారంభించేటప్పుడు, శ్రోత్రియుడు మరణించినప్పుడు, సంధ్యాకాలంలో మేఘగర్జన, భూకంపం, ఉల్కాపాతం, అశుభమైన నక్షత్రాలు, వజ్రపాతం, పశువుల అరుపు, శునకాలు, గాడిదలు, గద్దెలు, ఉల్లుకలు అరవడం, అపవిత్ర స్థలాలు, శ్మశానం దగ్గర, అశుభమైన రాత్రి సమయంలో, వడగండ్ల వాన, దిక్కులు మండిపోవడం, సంధ్యాకాలంలో పొగమంచు, భయంకరమైన పరిస్థితుల్లో, ఇంట్లోకి ముఖ్యమైన అతిథి వచ్చినప్పుడు, పర్వతాలెక్కినప్పుడు, ఇంకా ఇలాంటి సుమారు ముప్పైఏడు సందర్భాల్లో వేదపఠనం చేయరాదు అని చెప్పారు.

thumb|పార్వణ శ్రాద్ధ అథ త్రిషష్ట్యధికశతతమోఽధ్యాయః శ్రాద్ధకల్పకథనం పుష్కర ఉవాచ శ్రాద్ధకల్పం ప్రవక్ష్యామి భుక్తిముక్తిప్రదం శృణు ।౧౬౩.౦౦౧ నిమన్త్ర్య విప్రాన్ పూర్వేద్యుః స్వాగతేనాపరాహ్ణతః ॥౧౬౩.౦౦౧ ప్రాచ్యోపవేశయేత్పీఠే యుగ్మాన్దైవేఽథ పిత్రకే ।౧౬౩.౦౦౨ అయుగ్మాన్ ప్రాఙ్ముఖాన్దైవే త్రీన్ పైత్రే చైకమేవ వా ॥౧౬౩.౦౦౨ మాతామహానామప్యేవన్తన్త్రం వా వైశ్యదేవికం ।౧౬౩.౦౦౩ పాణిప్రక్షాలనం దత్త్వా విష్టరార్థం కుశానపి ॥౧౬౩.౦౦౩ ఆవాహయేదనుజ్ఞాతో విశ్వే దేవాస ఇత్యృచా ।౧౬౩.౦౦౪ యవైరన్వవకీర్యాథ(?) భాజనే సపవిత్రకే ॥౧౬౩.౦౦౪ శన్నోదేవ్యా పయః క్షిప్త్వా యవోసీతి యవాంస్తథా ।౧౬౩.౦౦౫ యాదివ్యా ఇతిమన్త్రేణ హస్తే హ్యర్ఘం వినిక్షిపేత్ ॥౧౬౩.౦౦౫ దత్వోదకం గన్ధమాల్యం ధూపదానం ప్రదీపకం ।౧౬౩.౦౦౬ అపసవ్యం తతః కృత్వా పితౄణామప్రదక్షిణం ॥౧౬౩.౦౦౬ ద్విగుణాంస్తు కుశాన్ కృత్వా హ్యుశన్తస్త్వేత్యృచా పితౄన్ ।౧౬౩.౦౦౭ ఆవాహ్య తదనుజ్ఞాతో జపేదాయాన్తు నః తతః ॥౧౬౩.౦౦౭ యవార్థాస్తు తిలైః కార్యాః కుర్యాదర్ఘ్యాది పూర్వవత్ ।౧౬౩.౦౦౮ దత్త్వార్ఘ్యం సంశ్రవాన్ శేషాన్ పాత్రే కృత్వా విధానతః ॥౧౬౩.౦౦౮ పితృభ్యః స్థానమసీతి న్యుబ్జం పాత్రం కరోత్యధః ।౧౬౩.౦౦౯ అగ్నౌ కరిష్య ఆదాయ పృచ్ఛత్యన్నం ఘృతప్లుతం ॥౧౬౩.౦౦౯ కురుష్వేతి హ్యనుజ్ఞాతో హుత్వాగ్నౌ పితృయజ్ఞవత్ ।౧౬౩.౦౧౦ హుతశేషం ప్రదద్యాత్తు భాజనేషు సమాహితః ॥౧౬౩.౦౧౦ యథాలాభోపపన్నేషు రౌప్యేషు తు విశేషతః ।౧౬౩.౦౧౧ దత్వాన్నం పృథివీపాత్రమితి పాత్రాభిమన్త్రణం ॥౧౬౩.౦౧౧ కృత్వేదం విష్ణురిత్యన్నే ద్విజాఙ్గుష్ఠం నివేశయేత్ ।౧౬౩.౦౧౨ సవ్యాహృతికాం గాయత్రీం మధువాతా ఇతి త్యచం ॥౧౬౩.౦౧౨ జప్త్వా యథాసుఖం వాచ్యం భుఞ్జీరంస్తేఽపి వాగ్యతాః ।౧౬౩.౦౧౩ అన్నమిష్టం హవిష్యఞ్చ దద్యాజ్జప్త్వా పవిత్రకం ॥౧౬౩.౦౧౩ అన్నమాదాయ తృప్తాః స్థ శేషం చైవాన్నమస్య చ ।౧౬౩.౦౧౪ తదన్నం వికిరేద్భూమౌ దద్యాచ్చాపః సకృత్సకృత్ ॥౧౬౩.౦౧౪ సర్వమన్నముపాదాయ సతిలం దక్షిణాముఖః ।౧౬౩.౦౧౫ ఉచ్ఛిష్టసన్నిధౌ పిణ్డాన్ ప్రదద్యాత్పితృయజ్ఞవత్ ॥౧౬౩.౦౧౫ మాతామహానామప్యేవం దద్యాదాచమనం తతః ।౧౬౩.౦౧౬ స్వస్తి వాచ్యం తతః కుర్యాదక్షయ్యోదకమేవ చ ॥౧౬౩.౦౧౬ దత్వా తు దక్షిణాం శక్త్యా స్వధాకారముదాహరేత్ ।౧౬౩.౦౧౭ వాచ్యతామిత్యనుజ్ఞాతః స్వపితృభ్యః స్వధోచ్యతాం(౧) ॥౧౬౩.౦౧౭ టిప్పణీ ౧ మాతామహానామిత్యాదిః, స్వపితృభ్యః స్వధోచ్యతామిత్యన్తః పాఠః ఝ.. పుస్తకే నాస్తి కుర్యురస్తు స్వధేత్యుక్తే భూమౌ సిఞ్చేత్తతో జలం ।౧౬౩.౦౧౮ ప్రీయన్తామితి వా దైవం విశ్వే దేవా జలం దదేత్ ॥౧౬౩.౦౧౮ దాతారో నోఽభివర్ధన్తాం వేదాః సన్తతిరేవ చ ।౧౬౩.౦౧౯ శ్రద్ధా చ నో మావ్యగమద్బహుదేయం చ నో .స్త్వితి ॥౧౬౩.౦౧౯ ఇత్యుక్త్వా తు ప్రియా వాచః ప్రణిపత్య విసర్జయేత్ ।౧౬౩.౦౨౦ వాజే వాజ ఇతి ప్రీతపితృపూర్వం విసర్జనం(౧) ॥౧౬౩.౦౨౦ యస్మింస్తు సంశ్రవాః పూర్వమర్ఘపాత్రే నిపాతితాః ।౧౬౩.౦౨౧ పితృపాత్రం తదుత్తానం కృత్వా విప్రాన్ విసర్జయేత్ ॥౧౬౩.౦౨౧ ప్రదక్షిణమనువ్రజ్య భక్త్వా తు పితృసేవితం ।౧౬౩.౦౨౨ బ్రహ్మచారీ భవేత్తాన్తు రజనీం బ్రాహ్మణైః సహ ॥౧౬౩.౦౨౨ ఏవం ప్రదక్షిణం కృత్వా వృద్ధౌ నాన్దీముఖాన్ పితౄన్ ।౧౬౩.౦౨౩ యజేత దధికర్కన్ధుమిశ్రాన్ పిణ్డాన్ యవైః క్రియా ॥౧౬౩.౦౨౩ ఏకోద్దిష్టం దైవహీనమేకార్ఘైకపవిత్రకం ।౧౬౩.౦౨౪ ఆవాహనాగ్నౌకరణరహితం హ్యపసవ్యవత్ ॥౧౬౩.౦౨౪ ఉపతిష్ఠతామిత్యక్షయ్యస్థానే పితృవిసర్జనే ।౧౬౩.౦౨౫ అభిరమ్యతామితి వదేద్బ్రూయుస్తేఽభిరతాః స్మ హ ॥౧౬౩.౦౨౫ గన్ధోదకతిలైర్యుక్తం కుర్యాత్పాత్రచతుష్టయం ।౧౬౩.౦౨౬ అర్ఘార్థపితృపాత్రేషు ప్రేతపాత్రం ప్రసేచయేత్ ॥౧౬౩.౦౨౬ యే సమానా ఇతి ద్వాభ్యాం శేషం పూర్వవదాచరేత్ ।౧౬౩.౦౨౭ ఏతత్సపిణ్డీకరణమేకోద్దిష్టం స్తియా సహ(౨) ॥౧౬౩.౦౨౭ అర్వాక్సపిణ్డీకరణం యస్య సంవత్సరాద్భవేత్ ।౧౬౩.౦౨౮ టిప్పణీ ౧ పితృపూర్వం విసర్జయేదితి ఖ.. , ఛ.. , ఝ.. చ ౨ స్త్ర్యా అపీతి ఖ.. , ఛ.. చ తస్యాప్యన్నం సోదకుమ్భం దద్యాత్సంవత్సరం ద్విజే ॥౧౬౩.౦౨౮ మృతాహని చ కర్తవ్యం ప్రతిమాసన్తు వత్సరం ।౧౬౩.౦౨౯ ప్రతిసంవత్సరం కార్యం శ్రాద్ధం వై మాసికాన్నవత్ ॥౧౬౩.౦౨౯ హవిష్యాన్నేన వై మాసం పాయసేన తు వత్సరం ।౧౬౩.౦౩౦ మాత్స్యహారిణకౌరభ్రశాకునచ్ఛాగపార్షతైః(౧) ॥౧౬౩.౦౩౦ ఐణరౌరవవారాహశాశైర్మాంసైర్యథాక్రమం ।౧౬౩.౦౩౧ మాసవృద్ధ్యాభితృప్యన్తి దత్తైరేవ(౨) పితామహాః ॥౧౬౩.౦౩౧ ఖడ్గామిషం మహాశల్కం మధుయుక్తాన్నమేవ చ(౩) ।౧౬౩.౦౩౨ లోహామిషం కాలశాకం మాంసం వార్ధీనసస్య చ ॥౧౬౩.౦౩౨ యద్దదాతి గయాస్థఞ్చ సర్వమానన్త్యముచ్యతే(౪) ।౧౬౩.౦౩౩ తథా వర్షాత్రయోదశ్యాం మఘాసు చ న సంశయః ॥౧౬౩.౦౩౩ కన్యాం ప్రజాం వన్దినశ్చ పశూన్ముఖ్యాన్ సుతానపి ।౧౬౩.౦౩౪ ఘృతం కృషిం చ వాణిజ్యం ద్విశఫైకశఫం తథా ॥౧౬౩.౦౩౪ బ్రహ్మవర్చస్వినః పుత్రాన్ స్వర్ణరూప్యే సకుప్యకే ।౧౬౩.౦౩౫ జ్ఞాతిశ్రైష్ఠ్యం సర్వకామానాప్నోతి శ్రాద్ధదః సదా ॥౧౬౩.౦౩౫ ప్రతిపత్ప్రభృతిష్వేతాన్వర్జయిత్వా చతుర్దశీం ।౧౬౩.౦౩౬ శస్త్రేణ తు హతా యే వై తేషాం తత్ర ప్రదీయతే ॥౧౬౩.౦౩౬ స్వర్గం(౫) హ్యపత్యమోజశ్చ శౌర్యం క్షేత్రం బలం తథా ।౧౬౩.౦౩౭ పుత్రశ్రైష్ఠ్యం ససౌభాగ్యమపత్యం ముఖ్యతాం సుతాన్ ॥౧౬౩.౦౩౭ టిప్పణీ ౧ మాత్స్యావిహారిణౌరభ్రశాకునచ్ఛాగపార్షతైరితి ఛ.. ౨ దత్తైరిహేతి ఘ.. , ఙ.. , ఞ.. చ ౩ మధుముద్గాన్నమేవ వేతి ఙ.. ౪ సర్వమానన్త్యమశ్నుతే ఇతి ఘ.. , ఙ.. చ ౫ స్వర్ణమితి ఖ.. , ఛ.. చ ప్రవృత్తచక్రతాం పుత్రాన్ వాణిజ్యం ప్రసుతాం తథా ।౧౬౩.౦౩౮ అరోగిత్వం యశో వీతశోకతాం పరమాఙ్గతిం ॥౧౬౩.౦౩౮ ధనం విద్యాం భిషకసిద్ధిం రూప్యం గాశ్చాప్యజావికం ।౧౬౩.౦౩౯ అశ్వానాయుశ్చ విధివత్యః శ్రాద్ధం సమ్ప్రయచ్ఛతి ॥౧౬౩.౦౩౯ కృత్తికాదిభరణ్యన్తే స కామానాప్నుయాదిమాన్ ।౧౬౩.౦౪౦ వసురుద్రాదితిసుతాః పితరః శ్రాద్ధదేవతాః ॥౧౬౩.౦౪౦ ప్రీణయన్తి మనుష్యాణాం(౧) పితౄన్ శ్రాద్ధేన తర్పితాః ।౧౬౩.౦౪౧ ఆయుః ప్రజాం ధనం(౨) విద్యాం స్వర్గం మోక్షం సుఖాని చ ॥౧౬౩.౦౪౧ ప్రయచ్ఛన్తి తథా రాజ్యం ప్రీతా నౄణాం పితామహాః(౩)

పుష్కరుడు ఇలా అన్నాడు: భోగముక్తిని ప్రసాదించే శ్రాద్ధవిధానాన్ని ఇప్పుడు వివరించబోతున్నాను, విను. ముందుగా బ్రాహ్మణులను ఆహ్వానించి, మధ్యాహ్నం తర్వాత వారికి స్వాగతం పలకాలి. శ్రాద్ధానికి ముందు దేవతలకు, పితృదేవతలకు కూర్చోబెట్టాలి. దేవతలకు కూర్చోబెట్టే వారు తూర్పు ముఖంగా, పితృదేవతలకు ఉత్తర ముఖంగా కూర్చోబెట్టాలి. మామగార్లకు కూడా ఇలానే చేయాలి. చేతులు కడగటానికి నీరు, కుర్చీలు, దర్భలు ఇవ్వాలి. 'విశ్వే దేవాసః' మంత్రంతో ఆహ్వానం చేసి, యవాలను పాత్రలో వేసి, 'శన్నో దేవీ' మంత్రంతో పాలు పోసి, 'యావోస్య' మంత్రంతో అరఘ్యం ఇవ్వాలి. నీళ్లు, గంధం, పుష్పాలు, ధూపం, దీపం సమర్పించాలి. పితృదేవతలకు అపసవ్యంగా, ప్రదక్షిణం చేయకుండా, రెండు రెట్లు దర్భలు ఉంచి, 'ఉశంతస్తు' మంత్రంతో పితృదేవతలను ఆహ్వానించాలి. 'ఆయాంతు నః' అని అనుమతి తీసుకుని, తిలాలతో యవాలను కలిపి అరఘ్యం ఇవ్వాలి. అన్నాన్ని, హవిస్సును, నిబంధన ప్రకారం పాత్రల్లో పెట్టాలి. పితృదేవతలకు పాత్రాన్ని నేలపై ఉంచాలి. అగ్నిలో హోమం చేసి, మిగిలిన అన్నాన్ని పాత్రల్లో సమర్పించాలి. వీలైనంత మంచి పాత్రల్లో, వెండి పాత్రల్లో అయితే మరింత మంచిది. 'పృథివీ పాత్రం' అని మంత్రించి, 'విష్ణు' అని అన్నంలో బ్రాహ్మణుని బొటనవేలు పెట్టాలి. 'గాయత్రీ' మంత్రం జపించి, అన్నాన్ని తినమని అనుమతించాలి. అన్నం తిన్న తర్వాత, మిగిలిన అన్నాన్ని భూమిపై చల్లాలి. నీళ్లు రెండు మూడు సార్లు పోయాలి. మిగిలిన అన్నాన్ని తిలాలతో కలిపి, దక్షిణదిశగా ముఖం పెట్టి, పితృయజ్ఞంలా పిండాలను సమర్పించాలి. మామగార్లకూ ఇలానే చేయాలి. ఆచమనము చేయించాలి. 'స్వస్తి' అని పలికి, 'అక్షయోదకం' ఇవ్వాలి. శక్తికి తగినంత దక్షిణా ఇవ్వాలి. 'స్వధా' అని పలకాలి. 'పితృదేవతలు తృప్తిపొందాలి' అని అనుమతి తీసుకుని, భూమిపై నీళ్లు పోయాలి. 'ప్రియమైన మాటలు' పలికి, నమస్కరించి, బ్రాహ్మణులను పంపించాలి. 'వాజే వాజే' అని పలకాలి. ముందుగా అరఘ్యం వేసిన పాత్రను తలకిందా చేసి, పితృపాత్రాన్ని కూడా తలకిందా చేసి, బ్రాహ్మణులను పంపించాలి. ప్రదక్షిణంగా వెళ్ళి, పితృదేవతలకు సమర్పించిన అన్నాన్ని తినాలి. బ్రహ్మచారి ఆ రాత్రి బ్రాహ్మణులతో కలిసి ఉండాలి. ఇలా ప్రదక్షిణ చేసి, వృద్ధులకు, నాందీముఖ పితృదేవతలకు, దధికర్కంధు, యవాలతో పిండాలను సమర్పించాలి. ఏకోద్దిష్ట శ్రాద్ధంలో దేవతలకు అర్పణ ఉండదు; ఒక అరఘ్యం, ఒక పవిత్రం మాత్రమే. అగ్నిహోమం లేకుండా, అపసవ్యంగా చేయాలి. 'ఉపతిష్ఠతాం' అని, 'అక్షయస్థానం'లో పితృదేవతలను పంపించాలి. 'అభిరమ్యతాం' అని పలకాలి. వారు 'అభిరతాః స్మ' అని సమాధానం ఇస్తారు. గంధం, నీళ్లు, తిలాలతో నాలుగు పాత్రలు సిద్ధం చేయాలి. పితృపాత్రల్లో ప్రేతపాత్రాన్ని కలిపి పోయాలి. 'యే సమానాః' మంత్రంతో రెండు సార్లు, మిగతా క్రియలు మునుపటి విధంగా చేయాలి. ఇదే సపిండీకరణం, ఏకోద్దిష్ట శ్రాద్ధం. సపిండీకరణం సంవత్సరం తర్వాత చేయాలి. ఆవిడికి కూడా అన్నం, నీళ్లు, సంవత్సరం పాటు బ్రాహ్మణునికి ఇవ్వాలి. మరణించిన రోజున, ప్రతి నెల కూడా శ్రాద్ధం చేయాలి. ప్రతి సంవత్సరం కూడా శ్రాద్ధం చేయాలి. నెలవారీ శ్రాద్ధానికి హవిస్సన్నం, సంవత్సరానికి పాయసం ఇవ్వాలి. చేపలు, మేకలు, కోడి, పిట్ట, కుందేలు, పంది, ఏనుగు, పంది మాంసం, వరుసగా నెలవారీగా పెరుగుతూ ఇవ్వాలి. గయలో ఇచ్చిన దానం అన్నీ అనంత ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. మాఘ మాసంలో, మాఘ నక్షత్రంలో, కన్య, వృద్ధి, పశువులు, సంతానం, నాణ్యమైన సంతానం, ధనం, విద్య, వైద్య విజయం, వెండి, ఆవులు, గొర్రెలు, గుర్రాలు, ఆయుర్దాయం — ఇవన్నీ శ్రాద్ధం వల్ల లభిస్తాయి. కృతికా మొదలుకొని భరణి వరకు శ్రాద్ధం చేసినవాడు కోరిన ఫలితాన్ని పొందుతాడు. వసు, రుద్ర, ఆదిత్యులు పితృదేవతలు. శ్రాద్ధంతో తృప్తిపడిన పితృదేవతలు మనుష్యులకు ఆయుర్దాయం, సంతానం, ధనం, విద్య, స్వర్గం, మోక్షం, సుఖాలు, రాజ్యాన్ని ప్రసాదిస్తారు.

అథ పఞ్చషష్ట్యధికశతతమోఽధ్యాయః నానాధర్మాః అగ్నిరువాచ ధ్యేయ ఆత్మా స్థితో యోఽసౌ హృదయే దీపవత్ప్రభుః ।౧౬౫.౦౦౧ అనన్యవిషయం కృత్వా మనో బుద్ధిస్మృతీన్ద్రియం ॥౧౬౫.౦౦౧ శ్రాద్ధన్తు ధ్యాయినే దేయం(౩) గవ్యం దధి ఘృతం పయః ।౧౬౫.౦౦౨ ప్రియఙ్గవో మసూరాశ్చ వార్తాకుః కోద్రవో న హి ॥౧౬౫.౦౦౨ సైంహికయో యదా సూర్యం గ్రసతే పర్వసన్ధిషు ।౧౬౫.౦౦౩ హస్తిచ్ఛాయా తు సా జ్ఞేయా శ్రాద్ధదానాదికేఽక్ష్యా ॥౧౬౫.౦౦౩ పిత్రే చైవ యదా సోమో హంసే చైవ కరే స్థితే ।౧౬౫.౦౦౪ తిథిర్వైవస్వతో నామ సా ఛాయా కుఞ్జరస్య తు ॥౧౬౫.౦౦౪ అగ్నౌకరణశేషన్తు న దద్యాద్వైశ్వదేవికే ।౧౬౫.౦౦౫ అగ్న్యభావే తు విప్రస్య హస్తే దద్యాత్తు దక్షిణే ॥౧౬౫.౦౦౫ న స్త్రీ దుష్యతి జారేణ న విప్రో వేదకర్మణా ।౧౬౫.౦౦౬ బలాత్కారోపభుక్తా చేద్వైరిహస్తగతాపి వా(౧) ॥౧౬౫.౦౦౬ సన్త్యజేద్దూషితాన్నారీమృతుకాలే న శుద్ధ్యతి ।౧౬౫.౦౦౭ య ఆత్మవ్యతిరేకేణ ద్వితీయం నాత్ర పశ్యతి(౨) ॥౧౬౫.౦౦౭ బ్రహ్మభూతః స ఏవేహ యోగీ చాత్మరతోఽమలః ।౧౬౫.౦౦౮ విషయేన్ద్రియసంయోగాత్కేచిద్యోగం వదన్తి వై ॥౧౬౫.౦౦౮ అధర్మో ధర్మబుద్ధ్యా తు గృహీతస్తైరపణ్డితైః ।౧౬౫.౦౦౯ ఆత్మనో మనసశ్చైవ సంయోగఞ్చ తథా పరే ॥౧౬౫.౦౦౯ వృత్తిహీనం మనః కృత్వా క్షేత్రజ్ఞం పరమాత్మని ।౧౬౫.౦౧౦ ఏకీకృత్య విముచ్యేత బన్ధాద్యోగోఽయముత్తమః ॥౧౬౫.౦౧౦ కుటుమ్బైః పఞ్చభిర్యామః షష్ఠస్తత్ర మహత్తరః ।౧౬౫.౦౧౧ దేవాసురమనుష్యైర్వా స జేతుం నైవ శక్యతే(౩) ॥౧౬౫.౦౧౧ బహిర్ముఖాని సర్వాణి కృత్వా చాభిముఖాని వై ।౧౬౫.౦౧౨ మనస్యేవేన్ద్రియగ్రామం మనశ్చాత్మని యోజయేత్ ॥౧౬౫.౦౧౨ సర్వభావవినిర్ముక్తం క్షేత్రజ్ఞం బ్రహ్మణి న్యసేత్ ।౧౬౫.౦౧౩ ఏతజ్జ్ఞానఞ్చ ధ్యానఞ్చ శేషోఽన్యో గ్రన్థవిస్తరః(౪) ॥౧౬౫.౦౧౩ యన్నాస్తి సర్వలోకస్య తదస్తీతి విరుధ్యతే ।౧౬౫.౦౧౪ కథ్యమానం తథాన్యస్య హృదయే నావతిష్ఠతే ॥౧౬౫.౦౧౪ అసంవేద్యం హి తద్బ్రహ్మ(౧) కుమారీ స్త్రీముఖం యథా ।౧౬౫.౦౧౫ అయోగీ నైవ జానాతి జాత్యన్ధో హి ఘటం యథా ॥౧౬౫.౦౧౫ సన్న్యసన్తం ద్విజం దృష్ట్వా స్థానాచ్చలతి భాస్కరః ।౧౬౫.౦౧౬ ఏష మే మణ్డలం భిత్త్వా పరం బ్రహ్మాధిగచ్ఛతి ॥౧౬౫.౦౧౬ ఉపవాసవ్రతఞ్చైవ స్నానన్తీర్థం ఫలన్తపః ।౧౬౫.౦౧౭ ద్విజసమ్పాదనఞ్చైవ సమ్పన్నన్తస్య తత్ఫలం ॥౧౬౫.౦౧౭ ఏకాక్షరం పరం బ్రహ్మ ప్రాణాయామః పరన్తపః ।౧౬౫.౦౧౮ సావిత్ర్యాస్తు పరం నాస్తి పావనం పరమం స్మృతః ॥౧౬౫.౦౧౮ పూర్వం స్త్రియః సురైర్భుక్తాః సోమగన్ధర్వవహ్నిభిః ।౧౬౫.౦౧౯ భుఞ్జతే మానుషాః పశ్చాన్నైతా దుష్యన్తి కేనచిత్ ॥౧౬౫.౦౧౯ అసవర్ణేన యో గర్భః స్త్రీణాం యోనౌ నిషిచ్యతే ।౧౬౫.౦౨౦ అశుద్ధా తు భవేన్నారీ యావత్ఛల్యం న ముఞ్చతి ॥౧౬౫.౦౨౦ నిఃసృతే తు తతః శల్యే రజసా శుద్ధ్యతే తతః ।౧౬౫.౦౨౧ ధ్యానేన సదృశన్నాస్తి శోధనం పాపకర్మణాం ॥౧౬౫.౦౨౧ శ్వపాకేష్వపి భుఞ్జానో ధ్యానేన హి విశుద్ధ్యతి ।౧౬౫.౦౨౨ ఆత్మా ధ్యాతా మనో ధ్యానం ధ్యేయో విష్ణుః ఫలం హరిః ॥౧౬౫.౦౨౨ అక్షయాయ యతిః శ్రాద్ధే పఙ్క్తిపావనపావనః ।౧౬౫.౦౨౩ ఆరూఢో నైష్ఠికన్ధర్మం యస్తు ప్రచ్యవతే ద్విజః ॥౧౬౫.౦౨౩ ప్రాయశ్చిత్తం న పశ్యామి యేన శుద్ధ్యేత్స ఆత్మహా ।౧౬౫.౦౨౪ యే చ ప్రవ్రజితాః పత్న్యాం యా చైషాం వీజసన్తతిః ॥౧౬౫.౦౨౪ విదురా నామ చణ్డాలా జాయన్తే నాత్ర సంశయః ।౧౬౫.౦౨౫ శతికో మ్రియతే గృధ్రః శ్వాసౌ ద్వాదశికస్తథా ॥౧౬౫.౦౨౫ భాసో వింశతివర్షాణి సూకరో దశభిస్తథా ।౧౬౫.౦౨౬ అపుష్పో విఫలో వృక్షో జాయతే కణ్టకావృతః ॥౧౬౫.౦౨౬ తతో దావాగ్నిదగ్ధస్తు స్థాణుర్భవతి సానుగః ।౧౬౫.౦౨౭ తతో వర్షశతాన్యష్టౌ ద్వే తిష్ఠత్యచేతనః ॥౧౬౫.౦౨౭ పూర్ణే వర్షసహస్రే తు జాయతే బ్రహ్మరాక్షసః ।౧౬౫.౦౨౮ ప్లవేన లభతే మోక్షం కులస్యోత్సాదనేన వా ॥౧౬౫.౦౨౮ యోగమేవ నిషేవేతేత నాన్యం మన్త్రమఘాపహమ్

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: మనసును, బుద్ధిని, స్మృతిని, ఇంద్రియాలను ఏకాగ్రతతో చేసి, హృదయంలో దీపంలా వెలిగే ఆత్మను ధ్యానించాలి. ధ్యానంలో ఉన్నవారికి శ్రాద్ధంలో పాలు, పెరుగు, నెయ్యి ఇవ్వాలి. ప్రియంగవులు, మసూర్, వంకాయ, కొద్రవం ఇవి శ్రాద్ధానికి పనికిరావు. గ్రహణ సమయంలో, సూర్యుని మీద హస్తిచ్ఛాయ కనిపించినప్పుడు శ్రాద్ధం చేయరాదు. పితృదేవతలకు చంద్రుడు, హంస నక్షత్రంలో ఉన్నప్పుడు కూడా చేయరాదు. అగ్నిలో హోమం చేసిన మిగతా అన్నాన్ని వైశ్వదేవికానికి ఇవ్వరాదు. అగ్ని లేకపోతే బ్రాహ్మణుని కుడిచేతిలో ఇవ్వాలి. స్త్రీ జారుడితో కలిసినా, బ్రాహ్మణుడు వేదకర్మ చేయకపోయినా పాపం కలుగదు; కానీ బలవంతంగా కలిసిన స్త్రీని వదిలేయాలి, రుతుకాలంలో కలిసినా శుద్ధి కలుగదు. ఆత్మతో వేరుగా రెండవదాన్ని చూడని వాడు బ్రహ్మభావాన్ని పొందుతాడు. కొందరు ఇంద్రియాల కలయికను యోగంగా అంటారు, కానీ అది యోగం కాదు. మనస్సును నియంత్రించి, క్షేత్రజ్ఞుడిని పరమాత్మలో నిలిపితే, అది యోగం. కుటుంబంలో ఐదుగురు యములు ఉంటారు, ఆరోదాని అధిక శక్తి ఉంటుంది; దేవతలు, అసురులు, మనుషులు కూడా అతడిని జయించలేరు. అన్ని ఇంద్రియాలను లోపలికి మళ్లించి, మనస్సును ఆత్మలో నిలిపితే, క్షేత్రజ్ఞుడిని బ్రహ్మలో నిలిపితే, అదే జ్ఞానం, అదే ధ్యానం. మిగతా విషయాలు గ్రంథ విస్తారమే. అందరికీ తెలియని దాన్ని చెప్పడం వ్యర్థం. బ్రహ్మ తత్వం అనుభవించని వారికి అర్థం కాదు, యోగి కానివాడు గ్రహించలేడు. సన్యాసి ద్విజుడిని చూసి సూర్యుడు కూడా తన స్థానాన్ని విడిచిపెడతాడు. అతడు సూర్య మండలాన్ని దాటి పరబ్రహ్మను పొందుతాడు. ఉపవాసం, వ్రతం, స్నానం, తీర్థయాత్ర, తపస్సు, ద్విజుల సేవ — ఇవన్నీ ఫలితాన్ని ఇస్తాయి. ఓంకారాన్ని ధ్యానించడం, ప్రాణాయామం, గాయత్రీ మంత్రం — ఇవన్నీ పవిత్రతను ఇస్తాయి. పుర్వం స్త్రీలు దేవతలకు, గంధర్వులకు, అగ్నికి భోజనం అయ్యారు; తరువాత మానవులు భుజించేవారు. అందువల్ల వారు పాపం చెందరు. వివిధ వర్ణాలలో కలిసిన గర్భం బయటపడకపోతే, స్త్రీ అపవిత్రురాలే. బయటపడిన తర్వాత, రుతుకాలంలో శుద్ధి కలుగుతుంది. ధ్యానం కన్నా పాపాలను శుద్ధి చేసే మార్గం లేదు. శునకాహారులు అయినా ధ్యానంతో పవిత్రులవుతారు. ఆత్మ ధ్యానం, మనస్సు ధ్యానం, ధ్యేయుడు విష్ణువు, ఫలం హరిదేవుడు. శ్రాద్ధంలో యతి పాల్గొంటే, పంక్తిని పవిత్రం చేస్తాడు. నిష్ఠగా ఉన్న యతి తప్పిపోతే, అతనికి ప్రాయశ్చిత్తం లేదు. భార్యతో విడిపోయిన వారు, వారి సంతానం చండాలులు అవుతారు. శతికో, గద్ద, పక్షులు, పంది — వీటి ఆయుష్షు తక్కువ. పుష్పం లేని, ఫలం లేని చెట్టు కంటకాలతో కప్పబడుతుంది; అటవీ అగ్నిలో కాలిపోతుంది. ఎనిమిది వందల ఏళ్ళు చెట్టు స్థితిలో ఉంటుంది. వెయ్యేళ్లు పూర్తయిన తర్వాత బ్రహ్మరాక్షసుడిగా జన్మిస్తాడు. తపస్సు లేదా వంశాన్ని నశింపజేసిన ఫలితంగా మోక్షం పొందుతాడు. యోగమే పాపాలను పోగొట్టే మార్గం, వేరే మంత్రం లేదు.

అథ షట్షష్ట్యధికశతతమోఽధ్యాయః వర్ణధర్మాదికథనం పుష్కర ఉవాచ వేదస్మార్తం ప్రవక్ష్యామి ధర్మం వై పఞ్చధా స్మృతం(౧) ।౧౬౬.౦౦౧ వర్ణత్వమేకమాశ్రిత్య యోఽధికారః ప్రవర్తతే ॥౧౬౬.౦౦౧ వర్ణధర్మః స విజ్ఞేయో యథోపనయనన్త్రిషు ।౧౬౬.౦౦౨ యస్త్వాశ్రమం సమాశ్రిత్య పదార్థః సంవిధీయతే ॥౧౬౬.౦౦౨ ఉక్త ఆశ్రమధర్మస్తు భిన్నపిణ్డాదికో యథా ।౧౬౬.౦౦౩ ఉభయేన నిమిత్తేన యో విధిః సమ్ప్రవర్తతే ॥౧౬౬.౦౦౩ నైమిత్తికః స విజ్ఞేయః ప్రాయశ్చిత్తవిధిర్యథా ।౧౬౬.౦౦౪ బ్రహ్మచారీ గృహీ చాపి వానప్రస్థో యతిర్నృప ॥౧౬౬.౦౦౪ ఉక్త ఆశ్రమధర్మస్తు ధర్మః స్యాత్పఞ్చధా పరః(౧) ।౧౬౬.౦౦౫ షాడ్గుణ్యస్యాభిధానే యో దృష్టార్థః స ఉదాహృతః ॥౧౬౬.౦౦౫ స త్రేధా మన్త్రయాగాద్యదృష్టార్థ ఇతి మానవాః ।౧౬౬.౦౦౬ ఉభయార్థో వ్యవహారస్తు దణ్డధారణమేవ చ ॥౧౬౬.౦౦౬ తుల్యార్థానాం వికల్పః స్యాద్యాగమూలః ప్రకీర్తితః ।౧౬౬.౦౦౭ వేదే తు విహితో ధర్మః స్మృతౌ తాదృశ ఏవ చ ॥౧౬౬.౦౦౭ అనువాదం స్మృతిః సూతే(౨) కార్యార్థమితి మానవాః ।౧౬౬.౦౦౮ గుణార్థః పరిసఙ్ఖ్యార్థో వానువాదో విశేషతః(౩) ॥౧౬౬.౦౦౮ విశేషదృష్ట ఏవాసౌ ఫలార్థ ఇతి మానవాః ।౧౬౬.౦౦౯ స్యాదష్టచత్వారింశద్భిః సంస్కారైర్బ్రహ్మలోకగః ॥౧౬౬.౦౦౯ గర్భాధానం పుంసవనం సీమన్తోన్నయనః తతః ।౧౬౬.౦౧౦ జాతకర్మ నామకృతిరన్నప్రాశనచూడకం ॥౧౬౬.౦౧౦ సంస్కారశ్చోపనయనం వేదవ్రతచతుష్టయం ।౧౬౬.౦౧౧ స్నానం స్వధర్మచారిణ్యా యోగః స్యాద్యజ్ఞపఞ్చకం ॥౧౬౬.౦౧౧ దేవయజ్ఞః పితృయజ్ఞో మనుష్యభూతయజ్ఞకౌ ।౧౬౬.౦౧౨ బ్రహ్మయజ్ఞః సప్తపాకయజ్ఞసంస్థాః పురోఽష్టకాః ॥౧౬౬.౦౧౨ పార్వణశ్రాద్ధం శ్రావణ్యాగ్రహాయణీ చ చైత్ర్యపి ।౧౬౬.౦౧౩ ఆశ్వయుజీ సప్తహవిర్యజ్ఞసంస్థాస్తతః స్మృతాః ॥౧౬౬.౦౧౩ అగ్న్యాధేయమగ్నిహోత్రం(౧) దర్శః స్యాత్పశుబన్ధకః ।౧౬౬.౦౧౪ చాతుర్మాస్యాగ్రహాయేష్టిర్నిరూఢః పశుబన్ధకః ॥౧౬౬.౦౧౪ సౌత్రామణిసప్తసోమసంస్థాగ్నిష్టోమ ఆదితః ।౧౬౬.౦౧౫ అత్యగ్నిష్టోమ ఉక్థశ్చ షోడశీ వాజపేయకః ॥౧౬౬.౦౧౫ అతిరాత్రాస్తథా స్తోమ అష్టౌ చాత్మగుణాస్తతః ।౧౬౬.౦౧౬ దయా క్షమానసూయా చ అనాయాసోఽథ మఙ్గలం ॥౧౬౬.౦౧౬ అకార్పణ్యాస్పృహాశౌచం యస్యైతే స పరం వ్రజేత్ ।౧౬౬.౦౧౭ ప్రచారే మైథునే చైవ ప్రస్రావే దన్తధావనే ॥౧౬౬.౦౧౭ స్నానభోజనకాలే చ షట్సు మౌనం సమాచరేత్ ।౧౬౬.౦౧౮ పునర్దానం పృథక్పానమాజ్యేన పయసా నిశి ॥౧౬౬.౦౧౮ దన్తచ్ఛేదనముష్ణం చ సప్త సక్తుషు వర్జయేత్ ।౧౬౬.౦౧౯ స్నాత్వా పుష్పం న గృహ్ణీయాద్దేవాయోగ్యన్తదీరితం ॥౧౬౬.౦౧౯ అన్యగోత్రోప్యసమ్బద్ధః(౨) ప్రేతస్యాగ్నిన్దదాతి యః ।౧౬౬.౦౨౦ పిణ్డఞ్చోదకదానఞ్చ స దశాహం సమాపయేత్ ॥౧౬౬.౦౨౦ ఉదకఞ్చ తృణం భస్మ ద్వారం పన్థాస్తథైవ చ ।౧౬౬.౦౨౧ ఏభిరన్తరితం కృత్వా పఙ్క్తిదోషో న విద్యతే ॥౧౬౬.౦౨౧ పఞ్చ ప్రాణాహుతీర్దద్యాదనామాఙ్గుష్ఠయోగతః

పుష్కరుడు ఇలా అన్నాడు: వేదస్మార్త ధర్మాన్ని ఐదు విధాలుగా వివరించబోతున్నాను. వర్ణాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని కలిగే హక్కును వర్ణధర్మం అంటారు. ఉపనయనాది సంస్కారాల ప్రకారం వర్ణధర్మం ఏర్పడుతుంది. ఆశ్రమాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని కలిగే విధిని ఆశ్రమధర్మం అంటారు. రెండు కారణాలతో కలిగే విధిని నైమిత్తిక విధి అంటారు; ఇది ప్రాయశ్చిత్తానికి ఉదాహరణ. బ్రహ్మచారి, గృహస్థుడు, వానప్రస్థుడు, యతి — వీరికి వేర్వేరు ఆశ్రమధర్మాలు ఉన్నాయి. ఐదు విధాలుగా ధర్మాన్ని చెప్పారు. షడ్గుణ్యాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, ప్రత్యక్ష ఫలితాన్ని దృష్టార్ధం అంటారు. మంత్ర, యాగాది ద్వారా లభించే అదృష్ట ఫలితాన్ని అదృష్టార్థం అంటారు. రెండు విధాల ప్రయోజనాన్ని ఉభయార్థం అంటారు; దండధారణం కూడా ఇందులో వస్తుంది. ఒకే విధమైన విషయాల్లో వేరొక విధంగా ఆచరించడాన్ని యాగ మూలంగా పేర్కొన్నారు. వేదంలో చెప్పిన ధర్మం, స్మృతిలో చెప్పిన ధర్మం రెండూ ఒకే విధంగా ఉంటాయి. స్మృతి అనేది వేదాన్ని అనుసరించి చెప్పబడింది. గుణార్థం, పరిమితార్థం, అనువాదం, విశేషంగా చెప్పిన ఫలార్థం — ఇవన్నీ మానవులు వివరించారు. నలభై ఎనిమిది సంస్కారాలతో బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతారు. గర్భాధానం, పుంసవనం, సీమంతం, జాతకర్మ, నామకరణం, అన్నప్రాశనం, చూడాకర్మ, ఉపనయనం, వేదవ్రతాలు, స్నానం, స్వధర్మాచరణ, యోగం, ఐదు యజ్ఞాలు — ఇవన్నీ చెప్పబడ్డాయి. దేవయజ్ఞం, పితృయజ్ఞం, మనుష్యయజ్ఞం, భూతయజ్ఞం, బ్రహ్మయజ్ఞం, ఏడుసార్లు పాకయజ్ఞాలు, పరోష్ఠకాలు, పార్థివ శ్రాద్ధం, శ్రావణి, ఆగ్రహాయణి, చైత్రి, ఆశ్వయుజి, ఏడుసార్లు హవిర్యజ్ఞాలు, అగ్న్యాధేయం, అగ్నిహోత్రం, దర్శ, పశుబంధం, చాతుర్మాస్య, ఆగ్రహాయణ ఇష్టులు, సౌత్రామణి, సప్తసోమయజ్ఞాలు, అగ్నిష్టోమ మొదలైన యాగాలు, అతి అగ్నిష్టోమ, ఉక్త, షోడశి, వాజపేయ, అతిరాత్ర, అష్టౌ స్తోమ యాగాలు, దయ, క్షమ, అసూయ, అలసత్వం లేకపోవడం, మంగళం, దానంలో దారిద్ర్యం లేకపోవడం, ఆశ లేకపోవడం, శౌచం — ఇవి ఉన్నవాడు పరమగతిని పొందుతాడు. ప్రయాణంలో, మైతునంలో, రజస్రావంలో, పళ్ళు తోమడంలో, స్నానం, భోజనం సమయంలో ఆరు సందర్భాల్లో మౌనం పాటించాలి. మళ్లీ దానం చేయడం, రాత్రి పాలు, నెయ్యి తాగడం, దంత క్షయం, వేడి తినడం, ఏడుసార్లు సక్తు తినడం వర్జ్యం. స్నానం చేసిన తర్వాత దేవతలకు పుష్పం ఇవ్వరాదు. ఇతర గోత్రానికి చెందినవాడు, సంబంధం లేని వాడు మృతునికి అగ్నిని ఇస్తే, పిండప్రదానం, జలదానం పది రోజులు చేయాలి. నీరు, దర్భ, బాస్మం, ద్వారం, మార్గం — వీటిని మధ్యలో పెట్టితే పంక్తిదోషం ఉండదు. ఐదు ప్రాణాహుతులను నామం, బొటనవేలు కలిపి సమర్పించాలి.

ఇప్పుడు, ఒక వంద ముప్పై ఎనిమిది వంతులు: మహా పాపాల వివరణపై.