ஹந்த ஹர்ஷேऽநுகம்பாயாம் வாக்யாரம்பவிஷாதயோஃ । ப்ரதி ப்ரதிநிதௌ வீப்ஸாலக்ஷணாதௌ ப்ரயோகதஃ ।। ௩௬௧.
'ஹந்த' என்பது மகிழ்ச்சி, 'ஹர்ஷ' என்பது ஆனந்தம், 'அனுகம்பை' என்பது இரக்கம், உரையாடல் தொடக்கம் அல்லது துயரத்தில் உபயோகிக்கப்படுகிறது; 'ப்ரதி' என்பது எதிர்ப்பு, மாற்று, மீண்டும் விரும்புதல், தன்மை காட்டும் இடங்களில் பயன்படுத்தப்படுகிறது.
இதி ஹேதௌ ப்ரகரணே ப்ரகாஶாதிஸமாப்திஷு । ப்ராச்யாம் புரஸ்தாத் ப்ரதமே புரார்தேऽக்ரத இத்யபி ।। ௩௬௧.
'இதி' என்பது காரணம், சூழ்நிலை, முடிவைச் சொல்வதற்கு; 'பிராச்யாம்' என்பது கிழக்கு, 'புரஸ்தாத்' என்பது முன்னால், 'பிரதமே' என்பது முதல், 'புரார்த்தே' என்பது கடந்ததை, 'அக்ரத' என்பது முன்னால் என்பதைக் குறிக்கும்.
யாவத்தாவச்ச ஸாகல்யேऽவதௌ மாநேऽவதாரணே । மங்கலாநந்தராரம்பப்ரஶ்நகார்த்ஸ்நேஷ்வऽதோத ச ।। ௩௬௧.
'யாவத்', 'தாவத்' என்பவை முழுமை, எல்லை, அளவு, தீர்மானம் ஆகியவற்றுக்குப் பயன்படும்; 'மங்களம்' என்பது நல்லது, 'அனந்தரம்' என்பது அடுத்தது, 'ஆரம்பம்' என்பது தொடக்கம், 'பிரச்ன' என்பது கேள்வி, 'கிருத்ஸ்ன' என்பது முழுமை, 'அத', 'ஒத' என்பவை மாற்றத்திற்கு பயன்படுத்தப்படுகின்றன.
வ்ரு'தா நிரர்தகாவித்யோர்நாநாऽநேகோபயார்தயோஃ । நு ப்ரு'ச்சாயாம் விகல்பே ச பஶ்சாத்ஸாத்ரு'ஶ்யயோரநு ।। ௩௬௧.
'வ்ரிதா' என்பது வீணாக, 'நிரர்த்தக' என்பது அர்த்தமில்லாதது, 'அவிதி' என்பது விதி இல்லாதது, 'நானா' என்பது பலவகை, 'அநேக' என்பது பல, 'உபயார்த்த' என்பது இரு அர்த்தம்; 'நு' என்பது கேள்வி, மாற்று, ஒத்ததைத் தொடர்ந்து பயன்படுத்தப்படுகிறது.
ப்ரஶ்நாவதாரணாநுஜ்ஞாऽநுநயாமந்த்ரணே நநு । கர்ஹாஸமுச்சயப்ரஶ்நஶங்காஸம்பாவநாஸ்வऽபி ।। ௩௬௧.
'பிரச்ன' என்பது கேள்வி, 'அவதாரண' என்பது உறுதி, 'அனுஜ்ஞா' என்பது அனுமதி, 'அனுநய' என்பது சமாதானம், 'அமந்திரணம்' என்பது ஆலோசனை, 'நனு' என்பது பழி, சேர்க்கை, கேள்வி, சந்தேகம், ஊகம் ஆகியவற்றில் உபயோகிக்கப்படுகிறது.
உபமாயாம் விகல்பே வா ஸாமி த்வர்த்தே ஜுகுப்ஸிதே । அமா ஸஹ ஸமீபே ச கம் வாரிணி ச மூத்ர்தநி ।। ௩௬௧.
'உபமா' என்பது ஒப்புமை, 'விகல்ப' என்பது மாற்று, 'ஸாமித்வ' என்பது ஒற்றுமை, 'அர்த்த' என்பது பாதி, 'ஜுகுப்ஸித' என்பது தவிர்க்க வேண்டியது; 'அமா' என்பது சேர்ந்து, 'சஹ' என்பது அருகில், 'சமீபம்' என்பது பக்கத்தில், 'கம்' என்பது நீர், 'மூர்தனி' என்பது தலை.
இவேத்தமர்தயோரேவம் நூநம் தர்க்கேऽர்தநிஶ்சயே । தூஷ்ணீமர்தே ஸுகே ஜோஷம் கிம்ப்ரு'ச்சாயாம் ஜுகுப்ஸநே ।। ௩௬௧.
'இவ', 'எத்தம்', 'எவம்' என்பவை ஒப்புமை மற்றும் இப்படிச் சொல்வதற்கு; 'நூனம்' என்பது உறுதி; 'தூஷ்ணீம்' என்பது அமைதி, 'சுகம்' என்பது மகிழ்ச்சி, 'ஜோஷம்' என்பது திருப்தி, 'கிம்' என்பது கேள்வி, 'ஜுகுப்ஸா' என்பது வெறுப்பு.
நாம ப்ராகாஶ்யஸம்பாவ்யக்ரோதோபகமகுத்ஸநே । அலம் பூஷணபர்ய்யாப்திஶக்திவாரணவாசகம் ।। ௩௬௧.
'நாம' என்பது தெளிவு, சாத்தியக்கூறு, கோபம், அணுகல், இகழ்ச்சி ஆகியவற்றுக்குப் பயன்படும்; 'அலம்' என்பது போதுமானது, அலங்காரம், நிறைவு, சக்தி, தடுப்பு என்பதைக் குறிக்கும்.
ஹும் விதர்க்கே பரிப்ரஶ்நே ஸமயாऽந்திகமத்யயோஃ । புநரப்ரதமே பேதே நிநிஶ்சயநிஷேதயோஃ ।। ௩௬௧.
'ஹும்' என்பது சிந்தனை, மீண்டும் கேட்கும் போது, உடன்பாடு நடுவிலும் முடிவிலும் உபயோகிக்கப்படுகிறது; 'புனர்' என்பது மீண்டும், 'அப்ரதமே' என்பது முதல் அல்லாதது, 'பேத' என்பது வேறுபாடு, 'நிச்சயம்' என்பது உறுதி, 'நிஷேத' என்பது மறுப்பு.
ஸ்யாத்ப்ரபந்தே சிராதீதே நிகடாகாமிகே புரா । உரர்துரீ சீரரீ ச விஸ்தாரேऽங்கீக்ரு'தே த்ரயம் ।। ௩௬௧.
'ஸ்யாத்' என்பது தொடர்பு, 'பிரபந்த' என்பது தொடர்ச்சி, 'சிராதீத' என்பது நீண்ட காலத்துக்குப் பிறகு, 'நிகட' என்பது அருகில், 'ஆகாமிக' என்பது வரவிருப்பது, 'புரா' என்பது பழையது; 'உர்', 'அர்து', 'சீர' என்பவை விரிவை குறிக்கும், இவை மூன்றும் ஏற்கப்படுகின்றன.
ஸ்வர்கே பரே ச லோகே ஸ்வர்வார்த்தாஸம்பாவயோஃ கில । நிஷேதவாக்யாலங்காரே ஜிஜ்ஞாஸாவஸரே௧ கலு ।। ௩௬௧.
'ஸ்வர்க' மற்றும் 'பரலோகம்' என்பது சொர்க்கம் மற்றும் மறுபிறவி உலகம்; 'ஸ்வர்க வார்த்தா' என்பது சொர்க்கச் செய்திகள், 'அசம்பாவ்ய' என்பது சாத்தியமில்லாதது; 'நிஷேத வாக்கியம்' என்பது மறுப்பு சொற்கள், 'அலங்காரம்' என்பது அழகு, 'ஜிஜ்ஞாசா' என்பது ஆராயும் சூழ்நிலை.
ஸமீபோபயதஃ ஶீக்ரஸாகல்யாபிமுகேऽபிதஃ । நாமப்ரகாஶயோஃ ப்ராதுர்மிதோऽந்யோந்யம் ரஹஸ்யபி ।। ௩௬௧.
'சமீபம்' என்பது பக்கத்தில், 'உபயத' என்பது இருபுறமும், 'ஷீக்ர' என்பது விரைவில், 'ஸாகல்ய' என்பது முழுமை, 'அபிமுக' என்பது எதிர்நோக்கி, 'அபித' என்பது சுற்றிலும்; 'நாம' என்பது தெளிவு, 'பிரகாசம்' என்பது வெளிப்பாடு, 'ப்ராதுர்' என்பது தோன்றுதல், 'மிதோ' என்பது ஒன்றுக்கொன்று, 'அன்யோன்யம்' என்பது ஒருவருக்கொருவர், 'ரஹஸ்யம்' என்பது ரகசியம்.
திரோऽந்தர்த்தௌ திர்யகர்தே ஹா விஷாதஶுகர்த்திஷு । அஹஹேத்யத்புதே கேதே ஹி ஹேதாவவதாரணே ।। ௩௬௧.
திரோ, அந்தர்த்தி என்பவை மறைவு குறிக்கப் பயன்படும்; திர்யக் என்பது குறுக்கு அல்லது அகலம் குறிக்கும்; ஹா என்பது கவலை அல்லது துக்கத்தில் உச்சரிக்கப்படும்; விஷாதம் என்பது துயரமான சூழலில்; அஹ, ஹே என்பவை ஆச்சரியம் அல்லது வலி காட்டும்; ஹி என்பது காரணம் அல்லது விளக்கம் சொல்லும்போது பயன்படுத்தப்படுகிறது.
சிராய சிரராத்ராய சிரஸ்யாத்யாஶ்சிரார்தகாஃ । முஹுஃ புநஃ புநஃ ஶஶ்வத பீக்ஷணமஸக்ரு'த் ஸமாஃ ।। ௩௬௧.
சிராய, சிரராத்திராய, சிரஸ்யாத்யா என்பவை நீண்ட காலம் குறிக்கும்; முகு, புன: புன:, சச்வத், பிக்ஷணம், அசக்ருத், சமாஹ் என்பவை மீண்டும் மீண்டும் அல்லது தொடர்ந்து நடப்பதைச் சொல்வதற்காகப் பயன்படும்.
ஸ்ராக்ஜ்ஞடித்யஞ்ஜஸாஹ்ராய ஸபதி த்ராங்மங்க்ஷு ச த்ருதே । பலவத் ஸுஷ்டு கிமுத விகல்பே கிம் கிமூத ச ।। ௩௬௧.
து ஹி ச ஸ்ம ஹ வை பாதபூரணே பூஜநேப்யதி । திவாஹ்நீத்யத தோஷா ச நக்தஞ்ச ரஜநாவிதி ।। ௩௬௧.
து, ஹி, ச, ஸ்ம, ஹ, வை என்பவை செய்யுள் நிரப்பவும், பூஜையில் வலியுறுத்தவும் பயன்படும்; திவா, அஹ்னி, அத, தோஷா, நக்த, ரஜனி என்பவை பகல், மதியம், மாலை, இரவு போன்ற காலங்களைச் சொல்கின்றன.
திர்யகர்தே ஸாசி திரோऽப்யத ஸம்போதநார்தகாஃ । ஸ்யுஃ ப்யாட்பாடங்க ஹே ஹை போஃ ஸமயா நிகஷா ஹிருக் ।। ௩௬௧.
திர்யகர்த்தே, சாசி என்பவை குறுக்கு அல்லது பக்கமாக என்பதை; திரோ என்பது மறைவு என்பதையும் குறிக்கும்; ப்யாட், பாடங்க, ஹே, ஹை, போ, சமயா, நிகஷா, ஹிருக் என்பவை அழைப்பதற்கோ கூப்பிடுவதற்கோ பயன்படும்.
அதர்கிதே து ஸஹஸா ஸ்யாத் புரஃ புரதோऽக்ரதஃ । ஸ்வாஹா தேவஹவிர்தாநே ஶ்ரௌஷட் வௌஷட் வஷட் ஸ்வதா ।। ௩௬௧.
அதற்கிடையில், சஹஸா என்பவை எதிர்பாராமல் அல்லது திடீரென என்பதைக் குறிக்கும்; புர, புரத, அகரத என்பவை முன்னால் அல்லது முன்புறம் என்பதை; ஸ்வாஹா என்பது தேவர்களுக்கு அர்ப்பணிக்கும்போது; ஶ்ரௌஷட், வௌஷட், வஷட், ஸ்வதா என்பவை யாகங்களில் அர்ப்பணிக்கும்போது பயன்படுத்தப்படுகின்றன.
கிஞ்சிதீஷந்மநாகல்பே ப்ரேத்யாऽமுத்ர பவாந்தரே । யதா ததா சைவ ஸாம்யே அஹோ ஹீ இதி விஸ்மயே ।। ௩௬௧.
கிஞ்சித், ஈஷத், மனாகல்பே என்பவை சிறிது அல்லது கொஞ்சம் என்பதை; பிரேத்ய, அமுத்ர, பவாந்தரே என்பவை இறந்த பின்பு, மறுபிறவி, வேறு உலகில் என்பதைக் குறிக்கும்; யதா, ததா, சாம்யே என்பவை ஒரே மாதிரி அல்லது சமமாக; அஹோ, ஹீ என்பவை ஆச்சரியத்தை வெளிப்படுத்தும்.
மௌநே து தூஷ்ணீம் தூஷ்ணீகம் ஸத்யஃ ஸபதி தத்க்ஷணே । திஷ்ட்யா ஶமுபயோஷஞ்சேத்யாநந்தேऽதாந்தரேऽந்தரா ।। ௩௬௧.
மௌனே, தூஷ்ணீம், தூஷ்ணீகம் என்பவை அமைதியை; ஸத்ய, சபதி, தத்க்ஷணே என்பவை உடனே அல்லது அப்போதே; திஷ்ட்யா, ஷமுபயோஷம் என்பவை மகிழ்ச்சி அல்லது சந்தோஷத்தை; அதாந்தரே, அந்தரா என்பவை இடையில் அல்லது இடைவேளையில் என்பதைக் குறிக்கும்.
அந்தரேண ச மத்யே ஸ்யுஃ ப்ரஸஹ்ய து ஹடார்தகம் । யுக்தே த்வே ஸாம்ப்ரதம் ஸ்தாநேऽபீக்ஷ்ணம் ஶஶ்வதநாரதே ।। ௩௬௧.
அந்தரேண, மத்யே என்பவை நடுவில் அல்லது இடையில்; பிரசஹ்ய என்பது வலுக்கட்டாயமாக; ஹடார்த்தகம் என்பது பிடிவாதமாக; யுக்தே என்பது பொருத்தமாக; த்வே என்பது இரண்டு; சாம்ப்ரதம் என்பது இப்போது; ஸ்தானே என்பது இடத்தில்; அபீக்ஷ்ணம், சச்வத், அனாரதே என்பவை அடிக்கடி, எப்போதும், இடையறாது என்பதைக் குறிக்கும்.
அபாவே நஹ்யநோ நாபி மாஸ்ம மாலஞ்ச வாரணே । பக்ஷாந்தரே சேத்யதி ச தத்த்வே த்வऽத்தாऽஞ்சஸா த்வயம் ।। ௩௬௧.
அபாவே என்பது இல்லாதபோது; நஹ்யனோ, நாபி என்பவை ஒருபோதும் இல்லை; மா, மாலஞ்ச என்பவை தடைசெய்யும் போது; வாரணே என்பது தடுப்பது; பக்ஷாந்தரே என்பது வேறு சந்தர்ப்பத்தில்; சேத், யதி என்பவை 'என்றால்'; தத்த்வே என்பது உண்மையில்; த்வ, த்தா, அஞ்சஸா என்பவை நிச்சயமாக அல்லது உறுதியாக; த்வயம் என்பது இரண்டும்.
ப்ராகாஶ்யே ப்ராதுராவிஃ ஸ்யாதோமேவம் பரமம் மதே । ஸமந்ததஸ்து பரிதஃ ஸர்வதோ விஶ்வகித்யபி ।। ௩௬௧.
பிராகாஷ்யே என்பது வெளிச்சம் அல்லது தெளிவாக; பிராதுராவி என்பது வெளிப்படையாக; எவம் என்பது இப்படியாக; பரமம் மதே என்பது உயர்ந்த கருத்தில்; சமந்தத, பரித, சர்வத, விஷ்வக் என்பவை எல்லா பக்கமும் அல்லது எங்கும் என்பதைக் குறிக்கும்.
அகாமாநுமதௌ காமமஸூயோபகமேऽஸ்து ச । நநு ச ஸ்யாத்விரோதோக்தௌ க்கச்சித் காமப்ரவேதநே ।। ௩௬௧.
அகாம என்பது ஆசை இல்லாமல்; அனுமதௌ என்பது ஒப்புதலுடன்; காம என்பது ஆசை; அசூயா என்பது பொறாமை; உபகமே என்பது ஏற்கும் போது; நனு என்பது கேள்வி எழுப்பும் போது; ஸ்யாத் என்பது இருக்கலாம்; விரோதம் என்பது எதிர்ப்பு; உக்தௌ என்பது சொல்லும் போது; க்கசித் என்பது எங்காவது; காமப்ரவேதனே என்பது ஆசையை வெளிப்படுத்தும் போது.
நிஃஷமம் துஃஷமம் கர்ஹ்யே யதாஸ்வலந்து யதாயதம் । ம்ரு'ஷா மித்யா ச விததே யதார்தந்து யதாததம் ।। ௩௬௧.
நிஷ்சமம், துஷ்சமம் என்பவை தவறாக அல்லது ஒழுங்கல்லாமல்; கர்ஹ்யே என்பது பழிக்கத்தக்கது; யதாஸ்வலம், யதாயதம் என்பவை பொருத்தமாக; ம்ருஷா, மித்யா என்பவை பொய்; வித்ததே என்பது உண்மையல்லாதது; யதார்த்தம், யதாததம் என்பவை உண்மையாக அல்லது இருப்பது போல.
ஸ்யுரேவந்து புநர்வைவேத்யவதாரணவாசகாஃ । ப்ராகதீதார்தகம் நூநமவஶ்யம் நிஶ்சயே த்வயம் ।। ௩௬௧.
ஸ்யுரேவ, புனர்வை என்பவை வலியுறுத்தவும் உறுதி காட்டவும்; அவதாரணவாசகா என்பது உறுதி காட்டும் சொற்கள்; ப்ராக், அதீதம் என்பது முன்பு, கடந்தது; அர்த்தகம் என்பது பொருள்; நூனம் என்பது நிச்சயம்; அவசியம் என்பது கட்டாயம்; நிச்சயே என்பது உறுதி; த்வயம் என்பது இரண்டும்.
ஸம்வத்வர்ஷேऽவரே த்வர்வாகாமேவம் ஸ்வயமாத்மநா । அல்பே நீசைர்மஹத்யுச்சைஃ ப்ராயோபூம்ந்யऽத்ருதே ஶநைஃ ।। ௩௬௧.
சம்பத்வர்ஷே என்பது உரையாடல் ஆண்டில்; அவரே என்பது கீழ்; த்வர்வாகாமேவம் என்பது வரவிருப்பது; ஸ்வயம், ஆத்மனா என்பவை தானாகவே; அல்பே என்பது சிறிது; நீசை என்பது தாழ்வாக; மகதி, உச்சை என்பது பெரியதாக, உயரமாக; ப்ராயோ என்பது பெரும்பாலும்; பூம்னி என்பது பூமியில்; அத்ருதே என்பது ஆதரவில்லாமல்; சனை என்பது மெதுவாக.
ஸநா நித்யே வஹிர்வாஹ்யே ஸ்மாதீதேऽஸ்தமதர்ஶநே । அஸ்தி ஸச்சவே ருஷோக்தாவூமும் ப்ரஶ்நேऽநுநயே த்வயி ।। ௩௬௧.
ஹூம் தர்கே ஸ்யாதுஷா ராத்ரேகரவஸாநே நமோ நதௌ । புநரர்தேऽங்கநிந்தாயாம் துஷ்டு ஸுஷ்டு ப்ரஶம்ஸநே ।। ௩௬௧.
ஸாயம் ஸாயே ப்ரகே ப்ராதஃ ப்ரபாதே நிகஷாऽந்திகே । பருத்பரார்ய்யைஷமோऽப்தே பூர்வே பூர்வதரே யதி ।। ௩௬௧.
சாயம், சாயே என்பவை மாலை; பிரகே, ப்ராத, ப்ரபாதே என்பவை காலை அல்லது விடியல்; நிகஷா என்பது அருகில்; அந்திகே என்பது பக்கத்தில்; பருத், பரார்ய, ஐஷம என்பவை அப்பால் அல்லது மேலும்; அப்தே என்பது ஆண்டில்; பூர்வே, பூர்வதரே என்பவை முன்பு; யதி என்பது முயற்சியில்.
ஸ்ராஜ்ஞட்டி, அஞ்சஸா என்பவை நேராக அல்லது தாராளமாகச் செய்வதை குறிக்கும்; ஹ்ராய, சபதி, திராங், மங்க்ஷு, திருதே என்பவை விரைவாக அல்லது உடனடியாகச் செய்வதைச் சொல்கின்றன; பலவத், சுஷ்டு என்பவை வலிமையாக அல்லது நன்றாக என்பதை; கிமுத, விகல்பே என்பவை 'இல்லையெனில்', 'வேறு விதமாக' என்பதைக் குறிக்கும்; கிம், கிமூத என்பவை மேலும் வேறு மாற்றங்களைச் சொல்கின்றன.
ஸனா என்பது எப்போதும்; நித்யே என்பது நிலையானது; வஹிர், வாஹ்யே என்பவை வெளியே; ஸ்மாதீதே என்பது கடந்த காலத்தில்; அஸ்தமதர்ஷனே என்பது மறைவதில்; அஸ்தி, ஸத் என்பவை உள்ளது; சவே என்பது உண்மையில்; ருஷோக்தௌ என்பது கோபமாகப் பேசும் போது; ஊமும் என்பது ஓர் இடைச்சொல்; ப்ரஷ்னே என்பது கேள்வியில்; அனுனயே என்பது வேண்டுகோளில்; த்வயி என்பது உன்னிடம்.
ஹூம் என்பது வாதத்தில்; தர்கே என்பது விவாதத்தில்; உஷா என்பது விடியல்; ராத்ரே என்பது இரவில்; கரவசானே என்பது கை முடிவில்; நமோ என்பது வணக்கத்தில்; நதௌ என்பது தலை குனியும்போது; புனரர்த்தே என்பது மீண்டும்; அங்கநிந்தாயாம் என்பது பெண்ணை குறை கூறும் போது; துஷ்டு என்பது மோசமாக; சுஷ்டு என்பது நன்றாக; ப்ரசம்சனே என்பது புகழ்வதில்.