ஹூதிராகாரணாஹ்வாநமுபந்யாஸஸ்து வாங்முகம் । விவாதோ வ்யவஹாரஃ ஸ்யாத் ப்ரதிவாக்யோத்தரே ஸமே ।। ௩௬௦.
காரணமில்லாமல் அழைப்பது 'ஹூதி'. உரையாடல் அல்லது விளக்கம் 'உபன்யாஸம்'. வாதம் என்பது 'விவாதம்', பதிலடி கேள்வி பதில்கள் அடங்கிய விவகாரம் 'வ்யவஹாரம்'.
உபோத்காத உதாஹாரோ ஹ்யத மித்யாபிஸம்ஶநம் । அபிஶாபோ யஶஃ கீர்த்திஃ ப்ரஶ்நஃ ப்ரு'ச்சாநுயோககஃ ।। ௩௬௦.
முன்னுரை 'உபோத்காதம்'. எடுத்துக்காட்டு 'உதாஹாரம்'. பொய்யாக குற்றம் சாட்டுவது 'மித்யாபிசம்ʼசனம்'. சாபம், புகழ், கேள்வி ஆகியவை எல்லாம் விசாரணையாகும்.
ஆம்ரேடிதம் த்விஸ்த்ரிருக்தம் குத்ஸாநிந்தே ச கர்ஹணே । ஸ்யாதாபாஷணமாலாபஃ ப்ரலாபோऽநர்தகம் வசஃ ।। ௩௬௦.
ஒரே வார்த்தையை இருமுறை அல்லது மூன்று முறை சொல்வது 'ஆம்ரெடிதம்'. பழி கூறுதல், குறை கூறுதல் 'குத்ஸா' மற்றும் 'இந்தே'. தெளிவில்லாமல் பேசுவது 'ஆபாஷணம்', அர்த்தமில்லாமல் பேசுவது 'பிரலாபம்'.
அநுலாபோ முஹுர்பாஷா விலாபஃ பரிதேவநம் । விப்ரலாபோ விரோதோக்திஃ ஸம்லாபோ பாபணம் மிதஃ ।। ௩௬௦.
பதில் கூறுவது 'அனுலாபம்'. மீண்டும் மீண்டும் பேசுவது 'முஹுர்பாஷா'. அழுகை, புலம்பல் 'விலாபம்'. எதிராக பேசுவது 'விப்ரலாபம்'. இருவரும் பேசுவது 'சம்லாபம்'.
ஸுப்ரலாபஃ ஸுவசநமபலாபஸ்து நிஹ்நவஃ । உஷதீ வாககல்யாணீ ஸங்கதம் ஹ்ரு'தயங்கமம் ।। ௩௬௦.
நல்ல வார்த்தை பேசுவது 'சுப்ரலாபம்'. இனிமையாக பேசுவது 'சுவசனம்'. மறுப்பது 'அபலாபம்'. இனிய சொல் 'உஷதீ'. மனதை தொடும் ஒத்துழைப்பு நிறைந்த பேச்சு 'சங்கதம்'.
அத்யர்தமதுரம் ஸாந்த்வமபத்தம் ஸ்யாதநர்தகம் । நிஷ்டுராஶ்லீலபருஷம் க்ராம்யம் வை ஸூந்ரு'தம் ப்ரியே ।। ௩௬௦.
அதிகமாக இனிமை பேசுவது 'சாந்த்வம்'. தொடர்பில்லாமல் பேசுவது 'அபத்தம்'. கடுமையான, அருவருப்பான, கம்பீரமான சொற்கள் 'நிஷ்டுரம்', 'ஆஶ்லீலம்', 'பருஷம்'. உண்மை பேசுவது நல்லவர்களுக்கு மிகவும் பிடித்தது.
ஸத்யம் தத்யம்ரு'தம் ஸம்யங்நாதநிஸ்வாநநிஸ்வநாஃ । ஆரவாராவஸம்ராவவிராவா அத மர்ம்மரஃ ।। ௩௬௦.
உண்மை என்பது 'சத்யம்', 'தத்யம்', 'அம்ருதம்', 'சம்யக்'. ஒலியும், நாதமும் 'ஸ்வனம்'. கூச்சல், அலறல், புலம்பல், குலுங்கும் ஒலி ஆகியவை இதில் அடங்கும்.
ஸ்வநிதே வஸ்த்ரபர்ணாநாம் பூஷணாநாந்து ஶிஞ்ஜிதம் । வீணாயா நிக்கணஃ க்காணஃ திரஶ்சாம் வாஶிதம் ருதம் ।। ௩௬௦.
அடைகள், இலைகள் சலசலப்பது 'ஸ்வனிதம்'. ஆபரணங்கள் ஒலிப்பது 'ஷிஞ்ஜிதம்'. வீணையின் ஒலி 'நிக்கணம்' அல்லது 'காணம்'. மிருகங்களின் குரல் 'வாஷிதம்' அல்லது 'ருதம்' என்று அழைக்கப்படும்.
கோலாஹலஃ கலகலோ கீதம் காநமிமே ஸமே । ஸ்த்ரீ ப்ரதிஶ்ருத் ப்ரதித்வாநே தந்த்ரீகண்டாந்நிஸாதகஃ ।। ௩௬௦.
பெரிய சத்தம், குழப்பம் 'கோலாஹலம்', 'கலகலம்'. பாடல் 'கீதம்', 'கானம்'. பெண்கள் உரைக்கும் எதிரொலி, ஸ்திரீ பிரதிச்ருதி, ஸ்திரீ குரல், ஸ்திரீ த்வனி, ஸ்திரீ நாதம், ஸ்திரீ ஸ்வரம், ஸ்திரீ ஸம்ராவம், ஸ்திரீ விராவம், ஸ்திரீ மர்மரம் ஆகியவை இதில் அடங்கும்.
காகலீ து கலே ஸூக்ஷ்மே த்வநௌ து மதுராஸ்புடே । கலோ மந்த்ரஸ்து கம்பீரே தாரோऽத்யுச்சைஸ்த்ரயஸ்த்ரிஷு ।। ௩௬௦.
'காகலி' என்பது மென்மையான இசை ஒலி. 'த்வனி' என்பது இனிமையான ஆனால் தெளிவில்லாத ஒலி. 'கல' என்பது ஆழமான, கம்பீரமான ஒலி. 'தார' என்பது மிக உயர்ந்த சுரம். இவை மூன்று வகை.
ஸமந்விதலயஸ்த்வேகதாலோ வீணா து வல்லகீ । விபஞ்சீ ஸா து தந்த்ரீபிஃ ஸப்தபிஃ பரிவாதிநீ ।। ௩௬௦.
இசையில் தாளம் சேரும்போது அது 'ஏகதாளம்' எனப்படும். வீணை 'வல்லகி' என்றும் அழைக்கப்படும். ஏழு ஸ்திரங்கள் கொண்டது 'விபஞ்சி', அதையே 'பரிவாதினி' என்றும் கூறுவர்.
ததம் வீணாதிகம் வாத்யமாநத்தம் முரஜாதிகம் । வம்ஶ்யாதிகந்து ஶுஷிரம் காம்ஸ்யதாலாதிகம் கநம் ।। ௩௬௦.
வீணை போன்ற ஸ்திரம் கொண்ட இசைக்கருவிகள் 'தத'. மிருதங்கம் போன்ற தோல் போர்த்திய கருவிகள் 'அநத்த'. புல்லாங்குழல் போன்ற காற்று இசைக்கருவிகள் 'சுஷிரம்'. தாளம் போன்ற உலோக இசைக்கருவிகள் 'கணம்'.
சதுர்வ்விதமிதம் வாத்யம் வாதித்ராதாத்யநாமகம் । ம்ரு'தங்கா முரஜா பேதாஸ்த்வங்க்யாலிங்க்யோऽர்த்தகாஸ்த்ரயஃ ।। ௩௬௦.
இந்த நான்கு வகை இசைக்கருவிகள் 'வாத்யம்' அல்லது 'வாதித்ரம்' எனப்படும். மிருதங்கம், முரசு ஆகியவை வேறுபாடுகள். கை, தோளில், அரை கை கொண்டு வாசிக்கப்படும் வகைகள் மூன்று.
ஸ்யாத்யஶஃபடஹோ டக்கா பேர்ய்யாமாநகதுந்துபிஃ । ஆநகஃ பேதா சர்சரீடிண்டிமாதயஃ ।। ௩௬௦.
'யசஸ்படகம்', 'தக்க', 'பெரிய', 'அமானகம்', 'துந்துபி' ஆகியவை மிருதங்க வகைகள். 'ஆனகம்', 'ஜர்ஜரி', 'டிண்டிமம்' போன்ற வேறு வகைகளும் உள்ளன.
மர்த்தலஃ பணவஸ்துல்யௌ க்ரியாமாநந்து தாலகஃ । லயஃ ஸாம்யம் தாண்டவந்து நாட்யம் லாஸ்யஞ்ச நர்த்தநம் ।। ௩௬௦.
'மர்த்தலம்', 'பணவம்' இரண்டும் ஒத்தவை. கை கொண்டு வாசிக்கப்படும் கருவி 'தாளகம்'. 'லயம்' என்பது இசையின் ஒத்திசைவு, 'சாம்யம்' சமநிலை, 'தாண்டவம்' ஆட்டம், 'நாட்யம்', 'லாஸ்யம்', 'நர்த்தனம்' ஆகியவை நடன வகைகள்.
தௌர்ய்யத்ரிகம் ந்ரு'த்யகீதவாத்யம் நாட்யமிதம் த்ரயம் । ராஜா பட்டாரகோ தேவஃ ஸாபிஷேகா ச தேவ்யபி ।। ௩௬௦.
'தௌர்யத்திரிகம்' என்பது நடனம், பாடல், வாசிப்பு ஆகிய மூன்றும் சேர்ந்து நிகழ்வது. இதையே 'நாட்யம்' என்கிறார்கள். அரசர், பெருமாள், தேவன், அபிஷேகம் பெற்ற தேவியும் இதில் அடங்குவர்.
ஶ்ர்ரு'ங்கரவீரகருணாத்புதஹாஸ்யபயாநகாஃ । வீபத்ஸரௌத்ரே ச ரஸாஃ ஶ்ர்ரு'ங்காரஃ ஶுசிருஜ்ஜ்வலஃ ।। ௩௬௦.
காமம், வீரம், கருணை, அதிசயம், நகைச்சுவை, பயங்கரம், அருவருப்பு, கோபம் ஆகியவை ரசங்கள். இதில் காமம் தூயதும் பிரகாசமானதும் ஆகும்.
உத்ஸாஹவர்த்தநோ வீரஃ காருண்யம் கருணா க்ரு'ணா । க்ரு'பா தயா சாநுகம்பாऽப்யநுக்ரோஶோऽப்யதோ ஹஸஃ ।। ௩௬௦.
வீரம் என்பது மனதில் உற்சாகத்தை அதிகரிப்பதாகும்; கருணை என்பது இரக்கம், தயை, பச்சாத்தாபம், அனுதாபம், மனமுள்ளமை, நகை ஆகியவற்றைக் குறிக்கும்.
ஹாஸோ ஹாஸ்யஞ்ச பீபத்ஸம் விக்ரு'தம் த்ரிஷ்விதம் த்வயம் । விஸ்மயோऽத்புதமாஶ்சர்ய்யம் சித்ரமப்யத பைரவம் ।। ௩௬௦.
நகை மற்றும் நகைச்சுவை ஒன்றே; அருவருப்பு என்பது விகாரமானது, இரண்டும் மூன்று வகை; அதிசயம் என்பது ஆச்சரியம், விசித்திரம், அதீதம், அதேபோல் பயங்கரமும் ஆகும்.
தாருணம் பீஷணம் பீஷ்மம் கோரம் பீமம் பயாநகம் । பயங்கரம் ப்ரதிபயம் ரௌத்ரஸ்துக்ரமமீ த்ரிஷு ।। ௩௬௦.
கொடுமை, பயமுறுத்தும், பயங்கரமானது, கொடூரம், அச்சமூட்டும், பதற்றமூட்டும், பயத்தை உண்டாக்கும், கொந்தளிப்பானது ஆகியவை கோப ரசத்தின் வடிவங்கள்.
சதுர்த்தஶ தரத்ராஸௌ பீதிர்பீஃ ஸாத்வஸம்பயம் । விகாரோ மாநஸோ பாவோऽநுபாவோ பாவபோதநஃ ।। ௩௬௦.
பயத்திற்கு பதற்றம், அச்சம், அஞ்சல், கலக்கம், மனக்குழப்பம், உள்ளுணர்வு, வெளிப்பாடு, உணர்வு அறிவது என நாற்பது வகைகள் உள்ளன.
கர்வ்வோऽபிமாநோऽஹங்காரோ மாநஶ்சித்தஸமுந்நதிஃ । அநாதரஃ பரிபவஃ பரிபாவஸ்திரஸ்க்ரியா ।। ௩௬௦.
பெருமை, அகம்பாவம், தன்னம்பிக்கை, மரியாதை, மன உயர்வு, அவமதிப்பு, இகழ்ச்சி, அவமானம், புறக்கணிப்பு ஆகியவை.
வ்ரீடா லஜ்ஜா த்ரபா ஹ்ராஃ ஸ்யாதபித்யாநம் தநே ஸ்ப்ரு'ஹா । கௌதூஹலம் கௌதுகஞ்ச குதுகஞ்ச குதூஹலம் ।। ௩௬௦.
வெட்கம், லஜ்ஜை, சங்கடம், கூச்சம், பொறாமை, செல்வ ஆசை, ஆர்வம், ஆச்சரியம், வியப்பு ஆகியவை.
ஸ்த்ரீணம் விலாஸவிவ்வோகவிப்ரமா லலிதந்ததா । ஹேலா லீலேத்யமீ ஹாவாஃ க்ரியாஃ ஶ்ர்ரு'ங்காரபாவஜாஃ ।। ௩௬௦.
பெண்களில் விளையாட்டு, கவர்ச்சி, அழகு, மென்மை, சிரிப்பு, விளையாட்டுத்தனமான நடத்தை ஆகியவை காம உணர்விலிருந்து வரும் செயல்கள்.
த்ரவகேலிபரீஹாஸாஃ க்ரோஃட²ா லீலா ச கூர்த்தநம் । ஸ்யாதாச்சுரிதகம் ஹாஸஃ ஸோத்ப்ராஸஃ ஸமநாக்ஸ்மிதம் ।। ௩௬௦.
மென்மையான விளையாட்டு, நகைச்சுவை, விளையாட்டுத் தோற்றங்கள், கலாட்டா, அர்த்தமுள்ள நகைச்சுவை, சிறு புன்னகை ஆகியவை.
அதோபுவநபாதாலம் ச்சித்ரம் ஶ்வப்ரம் வபா ஶுஷிஃ । கர்த்தாவடௌ புவி ஶ்வப்ரே தமிஶந்திமிரம் தமஃ ।। ௩௬௦.
பாதாளம், கீழுலகம், விரிச்சி, பள்ளம், ஓட்டை, குழி, பள்ளத்தாக்கு, பூமியில் பள்ளம், இருள், இருண்ட நிலை ஆகியவை.
ஸர்பஃ ப்ரு'தாகுர்புஜகோ தந்தஶூகோம் விலேஶயஃ । விஷம் க்ஷ்வேடஶ்ச கரலம் நிரயோ துர்கதிஃ ஸ்த்ரியாம் ।। ௩௬௦.
பாம்பு, நாகம், விஷப்பாம்பு, விஷமுள்ளவன், அழிப்பவன், விஷம், இசைச்சத்தம், கொல்லும் நஞ்சு, நரகம், பெண்களுக்கு துரதிர்ஷ்டம்.
பயஃ கீலாலமம்ரு'தமுதகம் புவநம் வநம் । பங்கஸ்தரங்கு ஊர்ம்மிர்வ்வா கல்லோலோல்லோலகௌ ச தௌ ।। ௩௬௦.
பால், துப்பல், அமுதம், நீர், உலகம், காடு, அலை, பெருக்கம், அலைச்சல், இரண்டும் சேர்ந்து அலை மற்றும் பெருக்கம்.
ப்ரு'ஷந்திவிந்துப்ரு'ஷதாஃ கூலம் ரோதஶ்ச தீரகம் । தோயோத்திதம் தத் புலிநம் ஜம்பாலம் பங்ககர்தமௌ ।। ௩௬௦.
மழைத்துளி, நீர்த்துளி, தெறிப்பு, கரை, தடுப்பு, துறை, நீரில் எழும் மணல் தீவு, சேறு, சளி ஆகியவை.
ஜலோச்ச்வாஸாஃ பரீவாஹாஃ கூபகாஸ்து விதாரகாஃ । ஆதரஸ்தரபண்யம் ஸ்யாத்த்ரோணீ காஷ்டாம்புவாஹிநீ ।। ௩௬௦.
நீரோட்டம், பெருக்கம், கிணறு, பிளவு, நீர் தொட்டி, மரப்பெட்டி, நீர் ஓடை ஆகியவை.