மோக்ஷோऽபவர்கோதாஜ்ஞாநமவித்யாஹம்மதிஃ ஸ்த்ரியாம் । விமர்தோத்தே பரிமலோ கந்தே ஜநமநோஹரே ।। ௩௬௦.
விடுதலை, பிழைதீர்வு, ஞானம்; அறியாமை, அகந்தை, புரிதல் பெண்களில்; உராய்ச்சியால் எழும் மணம், வாசனை, மனதை கவரும் நறுமணம்.
. ஆமோதஃ ஸோऽதிநிர்ஹாரீ ஸுரபிர்க்ராணதர்பணஃ । ஶுக்லஶுப்ரஶுசிஶ்யேதவிஶதஶ்வேதபாண்டராஃ ।। ௩௬௦.
அமுதமான மணம், மிக இனிமை, நறுமணம், மூக்கை மகிழ்விக்கும் வாசனை; வெள்ளை, தூய்மை, சுத்தம், பிரகாசம், வெளிர் நிறம்.
அவதாதஃ ஸிதோ கௌரோ பலக்ஷோ தவலோऽர்ஜ்ஜுநஃ । ஹரிணாஃ பாண்டுரஃ பாண்டுரீஷத்பாண்டுஸ்து தூஸரஃ ।। ௩௬௦.
களங்கமில்லாதது, வெள்ளை, வெளிர், பசுமை, பிரகாசம்; மஞ்சள், வெளிர், சிறிது வெளிர், சாம்பல் நிறம்.
க்ரு'ஷ்ணே நீலாஸிதஶ்யாமகாலஶ்யாமலமேசகாஃ । பீதோ கௌரோ ஹரித்ராபஃ பாலாஶோ பரிதோ ஹரித் ।। ௩௬௦.
கருப்பு, நீலம், ஆழ்ந்த கருப்பு, இருண்டது, கருமை, மென்மை; மஞ்சள், வெளிர், மஞ்சள் நிறம், பசுமை, சுற்றிலும் பசுமை.
ரோஹிதோ லோஹிதோ ரக்தஃ ஶோணஃ கோகநதச்சவிஃ । அசவ்யக்தராகஸ்த்வருமஃ ஶ்வேதரக்தஸ்து பாடலஃ ।। ௩௬௦.
சிவப்பு, செம்பு, குருதி நிறம், தீவிர சிவப்பு, தாமரை நிறம்; தெளிவில்லாத சிவப்பு, மிக சிவப்பு, வெள்ளை சிவப்பு என்பது பிங்கு.
ஶ்யாவஃ ஸ்யாதகபிஶோ தூம்ரதூமலௌ க்ரு'ஷ்ணலோஹிதே । க்கஃட²ாரஃ கபிலஃ பிட்கபிஶங்கௌ கத்ருபிங்கலௌ ।। ௩௬௦.
இருண்டது, பழுப்பு, புகை நிறம், புகைபோன்ற நிறம், கருப்பு சிவப்பு; கடினம், பழுப்பு, மஞ்சள் பழுப்பு, பழுப்பு, சிவப்பு பழுப்பு.
சித்ரம் விர்ம்மீரகல்மாஷஶவலைதாஶ்ச கர்வ்வுரே । வ்யாஹார உக்திர்லபிதமபப்ரம்ஶோऽபஶப்தகஃ ।। ௩௬௦.
பல்வேறு நிறம், புள்ளிகள், கலங்கிய நிறம், களங்கம், வண்ணம்; சொல், பேச்சு, அசுத்தமான சொற்கள், தவறான சொற்கள்.
திங்ஸுவந்தவயோ வாக்யம் க்ரியா வா காரகாந்விதா । இதிஹாஸஃ புராவ்ரு'த்தம் புராணம் பஞ்சலக்ஷணம் ।। ௩௬௦.
வினைச்சொற்கள், பெயர்ச்சொற்கள், உரை, செயல், வேற்றுமை உருபு உடையவை; வரலாறு, பழைய நிகழ்வுகள், ஐந்து லட்சணங்கள் உடைய புராணம்.
ஆக்யாதிகோபலப்தார்தா ப்ரபந்தஃ கல்பநா கதா । ஸமாஹாரஃ ஸம்க்ரஹஸ்து ப்ரவஹ்லிகா ப்ரஹேலிகா ।। ௩௬௦.
கதை மூலம் பொருளை எடுத்துரைக்கும் உரைதான் 'ஆக்கியாதி'. கற்பனை கொண்டு அமைக்கப்பட்டது 'பிரபந்தம்'. பல கதைகளை சேர்த்த தொகுப்பை 'சமாஹாரம்' என்பர். புதிரும், மர்மமான கேள்வியும் 'பிரஹேலிகை' என்று அழைக்கப்படும்.
ஸமஸ்யா து ஸமாஸார்தா ஸ்ம்ரு'திஸ்து தர்ம்மஸம்ஹிதா । ஆக்யாஹ்வே சாபிதாநஞ்ச வார்த்தா வ்ரு'த்தாந்த ஈரிதஃ ।। ௩௬௦.
சுருக்கமான பொருளை கொண்ட கேள்வி 'சமஸ்யை'. தர்மம் பற்றிய தொகுப்பு 'ஸ்மிருதி'. கதை சொல்லும் உரை 'ஆக்கியா' என்றும், நிகழ்வுகளை விவரிக்கும் செய்தி 'வார்த்தா' என்றும் அழைக்கப்படும்.
ஹூதிராகாரணாஹ்வாநமுபந்யாஸஸ்து வாங்முகம் । விவாதோ வ்யவஹாரஃ ஸ்யாத் ப்ரதிவாக்யோத்தரே ஸமே ।। ௩௬௦.
காரணமில்லாமல் அழைப்பது 'ஹூதி'. உரையாடல் அல்லது விளக்கம் 'உபன்யாஸம்'. வாதம் என்பது 'விவாதம்', பதிலடி கேள்வி பதில்கள் அடங்கிய விவகாரம் 'வ்யவஹாரம்'.
உபோத்காத உதாஹாரோ ஹ்யத மித்யாபிஸம்ஶநம் । அபிஶாபோ யஶஃ கீர்த்திஃ ப்ரஶ்நஃ ப்ரு'ச்சாநுயோககஃ ।। ௩௬௦.
முன்னுரை 'உபோத்காதம்'. எடுத்துக்காட்டு 'உதாஹாரம்'. பொய்யாக குற்றம் சாட்டுவது 'மித்யாபிசம்ʼசனம்'. சாபம், புகழ், கேள்வி ஆகியவை எல்லாம் விசாரணையாகும்.
ஆம்ரேடிதம் த்விஸ்த்ரிருக்தம் குத்ஸாநிந்தே ச கர்ஹணே । ஸ்யாதாபாஷணமாலாபஃ ப்ரலாபோऽநர்தகம் வசஃ ।। ௩௬௦.
ஒரே வார்த்தையை இருமுறை அல்லது மூன்று முறை சொல்வது 'ஆம்ரெடிதம்'. பழி கூறுதல், குறை கூறுதல் 'குத்ஸா' மற்றும் 'இந்தே'. தெளிவில்லாமல் பேசுவது 'ஆபாஷணம்', அர்த்தமில்லாமல் பேசுவது 'பிரலாபம்'.
அநுலாபோ முஹுர்பாஷா விலாபஃ பரிதேவநம் । விப்ரலாபோ விரோதோக்திஃ ஸம்லாபோ பாபணம் மிதஃ ।। ௩௬௦.
பதில் கூறுவது 'அனுலாபம்'. மீண்டும் மீண்டும் பேசுவது 'முஹுர்பாஷா'. அழுகை, புலம்பல் 'விலாபம்'. எதிராக பேசுவது 'விப்ரலாபம்'. இருவரும் பேசுவது 'சம்லாபம்'.
ஸுப்ரலாபஃ ஸுவசநமபலாபஸ்து நிஹ்நவஃ । உஷதீ வாககல்யாணீ ஸங்கதம் ஹ்ரு'தயங்கமம் ।। ௩௬௦.
நல்ல வார்த்தை பேசுவது 'சுப்ரலாபம்'. இனிமையாக பேசுவது 'சுவசனம்'. மறுப்பது 'அபலாபம்'. இனிய சொல் 'உஷதீ'. மனதை தொடும் ஒத்துழைப்பு நிறைந்த பேச்சு 'சங்கதம்'.
அத்யர்தமதுரம் ஸாந்த்வமபத்தம் ஸ்யாதநர்தகம் । நிஷ்டுராஶ்லீலபருஷம் க்ராம்யம் வை ஸூந்ரு'தம் ப்ரியே ।। ௩௬௦.
அதிகமாக இனிமை பேசுவது 'சாந்த்வம்'. தொடர்பில்லாமல் பேசுவது 'அபத்தம்'. கடுமையான, அருவருப்பான, கம்பீரமான சொற்கள் 'நிஷ்டுரம்', 'ஆஶ்லீலம்', 'பருஷம்'. உண்மை பேசுவது நல்லவர்களுக்கு மிகவும் பிடித்தது.
ஸத்யம் தத்யம்ரு'தம் ஸம்யங்நாதநிஸ்வாநநிஸ்வநாஃ । ஆரவாராவஸம்ராவவிராவா அத மர்ம்மரஃ ।। ௩௬௦.
உண்மை என்பது 'சத்யம்', 'தத்யம்', 'அம்ருதம்', 'சம்யக்'. ஒலியும், நாதமும் 'ஸ்வனம்'. கூச்சல், அலறல், புலம்பல், குலுங்கும் ஒலி ஆகியவை இதில் அடங்கும்.
ஸ்வநிதே வஸ்த்ரபர்ணாநாம் பூஷணாநாந்து ஶிஞ்ஜிதம் । வீணாயா நிக்கணஃ க்காணஃ திரஶ்சாம் வாஶிதம் ருதம் ।। ௩௬௦.
அடைகள், இலைகள் சலசலப்பது 'ஸ்வனிதம்'. ஆபரணங்கள் ஒலிப்பது 'ஷிஞ்ஜிதம்'. வீணையின் ஒலி 'நிக்கணம்' அல்லது 'காணம்'. மிருகங்களின் குரல் 'வாஷிதம்' அல்லது 'ருதம்' என்று அழைக்கப்படும்.
கோலாஹலஃ கலகலோ கீதம் காநமிமே ஸமே । ஸ்த்ரீ ப்ரதிஶ்ருத் ப்ரதித்வாநே தந்த்ரீகண்டாந்நிஸாதகஃ ।। ௩௬௦.
பெரிய சத்தம், குழப்பம் 'கோலாஹலம்', 'கலகலம்'. பாடல் 'கீதம்', 'கானம்'. பெண்கள் உரைக்கும் எதிரொலி, ஸ்திரீ பிரதிச்ருதி, ஸ்திரீ குரல், ஸ்திரீ த்வனி, ஸ்திரீ நாதம், ஸ்திரீ ஸ்வரம், ஸ்திரீ ஸம்ராவம், ஸ்திரீ விராவம், ஸ்திரீ மர்மரம் ஆகியவை இதில் அடங்கும்.
காகலீ து கலே ஸூக்ஷ்மே த்வநௌ து மதுராஸ்புடே । கலோ மந்த்ரஸ்து கம்பீரே தாரோऽத்யுச்சைஸ்த்ரயஸ்த்ரிஷு ।। ௩௬௦.
'காகலி' என்பது மென்மையான இசை ஒலி. 'த்வனி' என்பது இனிமையான ஆனால் தெளிவில்லாத ஒலி. 'கல' என்பது ஆழமான, கம்பீரமான ஒலி. 'தார' என்பது மிக உயர்ந்த சுரம். இவை மூன்று வகை.
ஸமந்விதலயஸ்த்வேகதாலோ வீணா து வல்லகீ । விபஞ்சீ ஸா து தந்த்ரீபிஃ ஸப்தபிஃ பரிவாதிநீ ।। ௩௬௦.
இசையில் தாளம் சேரும்போது அது 'ஏகதாளம்' எனப்படும். வீணை 'வல்லகி' என்றும் அழைக்கப்படும். ஏழு ஸ்திரங்கள் கொண்டது 'விபஞ்சி', அதையே 'பரிவாதினி' என்றும் கூறுவர்.
ததம் வீணாதிகம் வாத்யமாநத்தம் முரஜாதிகம் । வம்ஶ்யாதிகந்து ஶுஷிரம் காம்ஸ்யதாலாதிகம் கநம் ।। ௩௬௦.
வீணை போன்ற ஸ்திரம் கொண்ட இசைக்கருவிகள் 'தத'. மிருதங்கம் போன்ற தோல் போர்த்திய கருவிகள் 'அநத்த'. புல்லாங்குழல் போன்ற காற்று இசைக்கருவிகள் 'சுஷிரம்'. தாளம் போன்ற உலோக இசைக்கருவிகள் 'கணம்'.
சதுர்வ்விதமிதம் வாத்யம் வாதித்ராதாத்யநாமகம் । ம்ரு'தங்கா முரஜா பேதாஸ்த்வங்க்யாலிங்க்யோऽர்த்தகாஸ்த்ரயஃ ।। ௩௬௦.
இந்த நான்கு வகை இசைக்கருவிகள் 'வாத்யம்' அல்லது 'வாதித்ரம்' எனப்படும். மிருதங்கம், முரசு ஆகியவை வேறுபாடுகள். கை, தோளில், அரை கை கொண்டு வாசிக்கப்படும் வகைகள் மூன்று.
ஸ்யாத்யஶஃபடஹோ டக்கா பேர்ய்யாமாநகதுந்துபிஃ । ஆநகஃ பேதா சர்சரீடிண்டிமாதயஃ ।। ௩௬௦.
'யசஸ்படகம்', 'தக்க', 'பெரிய', 'அமானகம்', 'துந்துபி' ஆகியவை மிருதங்க வகைகள். 'ஆனகம்', 'ஜர்ஜரி', 'டிண்டிமம்' போன்ற வேறு வகைகளும் உள்ளன.
மர்த்தலஃ பணவஸ்துல்யௌ க்ரியாமாநந்து தாலகஃ । லயஃ ஸாம்யம் தாண்டவந்து நாட்யம் லாஸ்யஞ்ச நர்த்தநம் ।। ௩௬௦.
'மர்த்தலம்', 'பணவம்' இரண்டும் ஒத்தவை. கை கொண்டு வாசிக்கப்படும் கருவி 'தாளகம்'. 'லயம்' என்பது இசையின் ஒத்திசைவு, 'சாம்யம்' சமநிலை, 'தாண்டவம்' ஆட்டம், 'நாட்யம்', 'லாஸ்யம்', 'நர்த்தனம்' ஆகியவை நடன வகைகள்.
தௌர்ய்யத்ரிகம் ந்ரு'த்யகீதவாத்யம் நாட்யமிதம் த்ரயம் । ராஜா பட்டாரகோ தேவஃ ஸாபிஷேகா ச தேவ்யபி ।। ௩௬௦.
'தௌர்யத்திரிகம்' என்பது நடனம், பாடல், வாசிப்பு ஆகிய மூன்றும் சேர்ந்து நிகழ்வது. இதையே 'நாட்யம்' என்கிறார்கள். அரசர், பெருமாள், தேவன், அபிஷேகம் பெற்ற தேவியும் இதில் அடங்குவர்.
ஶ்ர்ரு'ங்கரவீரகருணாத்புதஹாஸ்யபயாநகாஃ । வீபத்ஸரௌத்ரே ச ரஸாஃ ஶ்ர்ரு'ங்காரஃ ஶுசிருஜ்ஜ்வலஃ ।। ௩௬௦.
காமம், வீரம், கருணை, அதிசயம், நகைச்சுவை, பயங்கரம், அருவருப்பு, கோபம் ஆகியவை ரசங்கள். இதில் காமம் தூயதும் பிரகாசமானதும் ஆகும்.
உத்ஸாஹவர்த்தநோ வீரஃ காருண்யம் கருணா க்ரு'ணா । க்ரு'பா தயா சாநுகம்பாऽப்யநுக்ரோஶோऽப்யதோ ஹஸஃ ।। ௩௬௦.
வீரம் என்பது மனதில் உற்சாகத்தை அதிகரிப்பதாகும்; கருணை என்பது இரக்கம், தயை, பச்சாத்தாபம், அனுதாபம், மனமுள்ளமை, நகை ஆகியவற்றைக் குறிக்கும்.
ஹாஸோ ஹாஸ்யஞ்ச பீபத்ஸம் விக்ரு'தம் த்ரிஷ்விதம் த்வயம் । விஸ்மயோऽத்புதமாஶ்சர்ய்யம் சித்ரமப்யத பைரவம் ।। ௩௬௦.
நகை மற்றும் நகைச்சுவை ஒன்றே; அருவருப்பு என்பது விகாரமானது, இரண்டும் மூன்று வகை; அதிசயம் என்பது ஆச்சரியம், விசித்திரம், அதீதம், அதேபோல் பயங்கரமும் ஆகும்.
தாருணம் பீஷணம் பீஷ்மம் கோரம் பீமம் பயாநகம் । பயங்கரம் ப்ரதிபயம் ரௌத்ரஸ்துக்ரமமீ த்ரிஷு ।। ௩௬௦.
கொடுமை, பயமுறுத்தும், பயங்கரமானது, கொடூரம், அச்சமூட்டும், பதற்றமூட்டும், பயத்தை உண்டாக்கும், கொந்தளிப்பானது ஆகியவை கோப ரசத்தின் வடிவங்கள்.