சதுஃஷஷ்டிகலா த்வேதா கர்ம்மாத்யைர்கீதிகாதிபிஃ । குஹகம் ஸ்ம்ரு'திரப்யேஷாம் ப்ராயோ ஹாஸோபஹாரகஃ ।। ௩௩௯.
அறுபத்து நான்கு கலைகள் இருவகை — செயல், பாடல் போன்றவை. இவற்றின் திறமை, நினைவாற்றல் பெரும்பாலும் நகைச்சுவைக்கு காரணமாகின்றன.
ஆலம்பநவிபாவஸ்ய பாவைருத்வுத்தஸம்ஸ்க்ரு'தைஃ । மநோவாக்புத்திவபுஷாம் ஸ்ம்ரு'தீச்சாத்வேஷயத்நத ।। ௩௩௯.
ஆதார விபாவங்களால் மேம்பட்ட உணர்வுகள் மூலமாக, மனம், வாக்கு, புத்தி, உடல் ஆகியவை நினைவு, ஆசை, வெறுப்பு, முயற்சி ஆகியவற்றால் இயக்கப்படுகின்றன.
ஆரம்ப ஏவ விதுஷாமநுபாவ இதி ஸ்ம்ரு'தஃ । ஸ சாநுபூயதே சாத்ர பவத்யுத நிருச்யதே ।। ௩௩௯.
அறிஞர்களுக்குப் புது தொடக்கம் என்பதே அனுபாவம் என்று அழைக்கப்படுகிறது; அது இங்கே அனுபவிக்கப்படுகிறது என்றும் அதுவாகவே விவரிக்கப்படுகிறது.
மநோவ்யாபாரபூயிஷ்டோ மந ஆரம்ப உச்யதே । த்விவிதஃ பௌருஷஸ்த்ரைண ஈட்டஶோऽபி ப்ரஸித்யதி ।। ௩௩௯.
மனதின் தொடக்கம் என்பது மிக முக்கியமான மன செயல்பாடு எனப்படுகிறது; அது இருவகை, மேலும் மூன்று விதமான ஆண்மைத் தன்மைகளும் பிரபலமாக அறியப்படுகின்றன.
ஶோபா விலாஸோ மாதுர்ய்யம் ஸ்தைர்ய்யம் காம்பீர்ய்யமேவ ச । லலிதஞ்ச ததௌதார்ய்யந்தேஜோऽஷ்டாவிதி பௌருஷாஃ ।। ௩௩௯.
அழகு, கவர்ச்சி, இனிமை, நிலைத்தன்மை, ஆழம், சுறுசுறுப்பு, பெருந்தன்மை, ஒளிர்ச்சி — இவை எட்டும் ஆண்மைத் தன்மைகள்.
நீசநிந்தோத்தமஸ்பர்த்தா ஶௌர்ய்யம் தாக்ஷாதிகாரணம் । மநோதர்ம்மே பவேச்சோபா ஶோபதே பவநம் யதா ।। ௩௩௯.
தாழ்ந்தோர், பழிக்கப்பட்டோர், சிறந்தோர் ஆகியோரிடையே போட்டி, வீரியம், திறமை போன்ற காரணங்கள் — மனத் தன்மைகளில் அழகு வீடு போல வெளிப்படுகிறது.
பாவோ ஹாவஶ்ச ஹேலா ச ஶோபா காந்திஸ்ததைவ ச । தீப்திர்ம்மாதுர்ய்யஶௌர்ய்யே ச ப்ராகலூப்யம் ஸ்யாதுதாரதா ।। ௩௩௯.
உணர்ச்சி, உடல் மொழி, விளையாட்டு நடத்தை, அழகு, ஈர்ப்பு, ஒளிர்ச்சி, இனிமை, வீரியம், துணிச்சல், பெருந்தன்மை ஆகியவை காணப்படுகின்றன.
ஸ்தைர்ய்யம் கம்பீரதா ஸ்த்ரீணாம் விபாவா த்வாதஶேரிதாஃ । பாவோ விலாஸோ ஹாவஃ ஸ்யாத்பாவஃ கிஞ்சிச்ச ஹர்ஷஜஃ ।। ௩௩௯.
நிலைத்தன்மை, ஆழம் ஆகியவை பெண்களின் விபாவங்களில் பன்னிரண்டு எனக் கூறப்படுகிறது; உணர்ச்சி, இனிமை, உடல் மொழி ஆகியவை உணர்வுகள்; சில சந்தோஷத்தால் தோன்றுகின்றன.
விலாபோ துஃகவசநமநுலாபோऽஸக்ரு'த்வசஃ । ஸம்லாப உக்தப்ரத்யுக்தமபலாபோऽந்யதாவசஃ ।। ௩௩௯.
புலம்பல் என்பது துயரமான பேச்சு; மீண்டும் மீண்டும் பேசுவது அனுலாபம்; உரையாடல் என்பது கேள்வி-பதில்; அபலாபம் என்பது வேறு நோக்கில் பேசுவது.
வார்த்தாப்ரயாணம் ஸந்தேஶோ நிர்தேஶஃ ப்ரதிபாதநம் । தத்த்வதேஶோऽதிதேஶோऽயமபதேஶோऽந்யவர்ணநம் ।। ௩௩௯.
செய்தி, பயணம், செய்தி அனுப்புதல், அறிவுறுத்தல், விளக்கம், உண்மை கூறுதல், மேலதிக விளக்கம், மறைமுகமாக பேசுதல் — இவை பேச்சின் பல வகைகள்.
உபதேஶஶ்ச ஶிக்ஷாவாக் வ்யாஜோக்திர்வ்யபதேஶகஃ । வோதாய ஏஷ வ்யாபாரஃ ஸுபுத்த்யாரம்ப இஷ்யதே ।। ௩௩௯.
அறிவை அளிப்பதற்காக, போதனை, கற்றல், மறைமுகமாகச் சொல்வது, குறிப்பிட்டு அழைப்பது ஆகியவை தெளிவான புத்தியுடன் மேற்கொள்ளப்படும் செயல்கள் ஆகும்.
தஸ்ய பேதாஸ்த்ரயஸ்தே ச ரீதிவ்ரு'த்திப்ரவ்ரு'த்தயஃ ।। ௩௩௯.
இதற்குப் பிரிவுகள் மூன்று, அவை நடை, முறைகள் மற்றும் செயல்பாடுகள் எனப்படும்.
அக்நிருவாச வாக்வித்யாஸம்ப்ரதிஜ்ஞநே ரீதிஃ ஸாபி சதுர்விதா । பாஞ்சலீ கௌஃட²தேஶீயா வைதர்பீ லாடஜா ததா ।। ௩௪௦.
அக்னி கூறினார்: பேசும் அறிவையும், அதன் முறையையும் எடுத்துரைக்கும் போது, நடை நான்கு வகைப்படும்; பாஞ்சாலி, கவுடி, வைதர்பி, லாடி என்பவை.
உபசாரயுதா ம்ரு'த்வீ பாஞ்சாலீ ஹ்ரஸ்வவிக்ரஹா । அநவஸ்திதஸந்தர்பா கௌடீயா தீர்கவிக்ரஹா ।। ௩௪௦.
பாஞ்சாலி நடை மென்மையானது, அழகூட்டும் சொற்கள் உடையது, குறுகிய அமைப்புகள் கொண்டது. கவுடி நடை நிலையான சூழ்நிலை இல்லாதது, நீளமான அமைப்புகள் உடையது.
உபசாரைர்ந்ந பஹுபிருபசாரைர்விவர்ஜ்ஜிதா । நாதிகோமலஸந்தர்பா வைதர்பீ முக்தவிம்க்ரஹா ।। ௩௪௦.
வைதர்பி நடை மிக அதிகமாக அழகூட்டும் சொற்கள் இல்லாதது, அதிலிருந்து முற்றிலும் விலகியதும் அல்ல; அதன் அமைப்பு மிக மென்மையல்ல, அதன் கட்டமைப்புகள் சுதந்திரமானவை.
லாஜீயா ஸ்புஜஸந்தர்பா நாதிவிஸ்புரவிக்ராஹா । பரித்யக்தாபி பூயோபிருபசாரைருதாஹ்ரு'தா ।। ௩௪௦.
லாடி நடை தெளிவான சூழ்நிலையைக் கொண்டது, மிக அதிகமாக விரிவான அமைப்புகள் இல்லாதது, சில நேரங்களில் பல அழகூட்டும் சொற்களுடன் வழங்கப்படுகிறது.
க்ரியாஸ்வவிஷமா வ்ரு'த்திர்பாரத்யாரபடீ ததா । கௌஶிகீ ஸாத்வதீ சைதி ஸா சதுர்த்தா ப்ரதிஷ்டிதா ।। ௩௪௦.
செயல்களில் நடை சமமானது; பாரதி, ஆரபட்டி, கௌசிகி, சாத்த்வதி என்று நான்கு வகைகள் நிலைபெற்றுள்ளன.
வாக்ப்ரதாநா நரப்ராயா ஸ்த்ரீயுக்தா ப்ராக்ரு'தோக்திதா । பரதேந ப்ரணீதத்வாத் பாரதீ ரீதிருச்யதே ।। ௩௪௦.
பாரதி நடை பேசும் சொற்கள் முக்கியமானது, பெரும்பாலும் ஆண்கள் பயன்படுத்துவது, சில சமயம் பெண்களும் பயன்படுத்துவர், இயல்பான சொற்கள் உடையது; பாரதனால் நிறுவப்பட்டதால் பாரதி என அழைக்கப்படுகிறது.
சத்வார்ய்யங்காநி பாரத்யா வீதீ ப்ரஹஸநந்ததா । ப்ரஸ்தாவநா நாடகாதேர்வ்வீத்யங்காஶ்ச த்ரயோதஶ ।। ௩௪௦.
பாரதி நடையில் நான்கு அங்கங்கள் உள்ளன: வீதி, பிரஹசனம் மற்றும் பிறவை; நாடகத்தின் முன்னுரை மற்றும் பிற கூறுகள், வீதியின் பதின்மூன்று பகுதிகள்.
உத்காதகம் ததைவ ஸ்யால்லபிதம் ஸ்யாத்த்விதீயகம் । அஸத்ப்ரலாபோ வாக்ஶ்ரேணீ நாம்நிகா விபணந்ததா ।। ௩௪௦.
அவை: உத்காதகம், இரண்டாவது லபிதம், அஸத்பிரலாபம், வாக்ஷ்ரேணி, நாம்னிகா, விப்பணம் ஆகியவை.
வ்யாஹாரஸ்ரிமதஞ்சைவ சலாவஸ்கந்திதே ததா । கண்டோऽத ம்ரு'தவஶ்சைவ த்ரயோதஶமதாசிதம் ।। ௩௪௦.
மேலும், வ்யாஹார, ஸ்ரிமதம், சலாவஸ்கந்திதம், கண்டு, ம்ருதவம், பதின்மூன்றாவது ஆசிதம் ஆகியவை உள்ளன.
தாபஸாதேஃ ப்ரஹஸநம் பரிஹாஸபரம் வசஃ । மாயேந்த்ரஜாலயுத்தாதிபஹுலாரபடீ ஸ்ம்ரு'தா ।। ௩௪௦.
பிரஹசனம் என்பது தபசு முதலியோரின் நகைச்சுவை பேசும் வகை; ஆரபட்டி என்பது மாயை, யுத்தம் போன்றவை அதிகம் உள்ளதாக அறியப்படுகிறது.
ஸங்க்ஷிப்தகாரபாதௌ ச வஸ்தூத்தாபநமேவ ச ।। ௩௪௦.
சுருக்கமான செயல் மற்றும் பொருளை நிறுவுவது ஆகியவை கூட இதில் அடங்கும்.
அக்நிருவாச சேஷ்டாவிஶேஷமப்யங்கப்ரத்யங்கே கர்ம்ம சாநயோஃ । ஶரீராரம்பமிச்சந்தி ப்ராயஃ பூர்வ்வோऽவலாஶ்ரயஃ ।। ௩௪௧.
அக்னி கூறினார்: உறுப்புகளும் அவற்றின் பகுதிகளும் செய்யும் தனித்துவமான இயக்கங்கள் உடல் இயக்கங்கள் என அழைக்கப்படுகின்றன; பொதுவாக, ஆரம்பம் துணை உறுப்பிலிருந்து வருகிறது.
லீலா விலாஸோ விச்சித்திர்விப்ரமம் கிலகிஞ்சிதம் । மோட்டாயிதம் குட்டமிதம் விவ்வோகோ லலிதந்ததா ।। ௩௪௧.
விளையாட்டு, அழகு, வேறுபாடு, குழப்பம், கிலகிஞ்சிதம், மோட்டாயிதம், குட்டமிதம், விவ்வோக, மேலும் லலிதம் ஆகியவை பெயரிடப்பட்டுள்ளன.
விக்ரு'தம் க்ரீஃட²ிதம் கேலிரிதி த்வாதஶதைவ ஸஃ । லீலேஷ்டஜநசேஷ்டாநுகரணம் ஸம்வ்ரு'தக்ஷயே ।। ௩௪௧.
விக்ருதம், கொடூரம், விளையாட்டு என மொத்தம் பன்னிரண்டு வகைகள்; விளையாடும் மனிதர்களின் இயக்கங்களை மறைத்து நடிப்பதும் இதில் அடங்கும்.
விஶேஷாந் தர்ஶயந் கிஞ்சித்விலாஸஃ ஸத்பிரிஷ்யதே । ஹஸிதக்ரந்திதாதீநாம் ஸங்கரஃ கிலகிஞ்சிதம் ।। ௩௪௧.
சில வகையில் வேறுபாடுகளை காட்டுவது அறிவாளர்களால் அழகாகக் கருதப்படுகிறது; சிரிப்பு, அழுகை போன்றவை கலந்திருப்பது கிலகிஞ்சிதம் எனப்படுகிறது.
விகாரஃ கோபி விவ்வோகோ லலிதம் ஸௌகுமார்ய்யதஃ । ஶிரஃ பாணிருபஃ பார்ஶ்வங்கடிரங்க்ரிரிதி க்ரமாத் ।। ௩௪௧.
விகாரம் என்பது ஒரு வகை மாற்றம்; விவ்வோகமும் லலிதமும் மென்மையால் உண்டாகும்; தலை, கை, பக்கம், இடுப்பு, கால் என்பவை வரிசையாக கூறப்படுகின்றன.
அங்கநி ப்ரூலதாதீநி ப்ரத்யங்காந்யபிஜாநதே । அட்கப்ரத்யங்கயோஃ கர்ம்ம ப்ரயலஜநிதம் விநா ।। ௩௪௧.
புருவம் முதலான உடற்கூறுகளும், அவற்றுடன் தொடர்புடைய சிறு உறுப்புகளும் அறியப்படுகின்றன; ஆனால், அவற்றின் செயல்கள் பயிற்சி இல்லாமல் இயல்பாக ஏற்படுவதில்லை.
ந ப்ரயோகஃ க்கசிந்முக்யந்திரஶ்சீநஞ்ச தத் க்கசிச் । ஆகம்பிதம் கம்பிதஞ்ச௧ தூதம் விதூதமேவ ச ।। ௩௪௧.
எங்கும் முக்கியமான செயல்பாடு இல்லை; சில இடங்களில் அது வளைந்ததாக இருக்கும். அதில் நடுங்குதல், அசைவுகள், ஆழ்ந்த அசைவு, வலுவான அசைவு ஆகியவை கூறப்பட்டுள்ளன.