अग्निपुराणम्

समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः । कोहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिन्तय पार्थिव ३८०.

श्रेयोऽर्थमुद्यतः प्रष्ट्रं कपिलर्षिमहं द्विज । तस्याशः कपिलर्षेस्त्वं मत् कृते ज्ञानदो भुवि ३८०.

ब्राह्मण उवाच भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थन्न पृच्छसि । श्रेयांस्यपरमार्थानि अशेषाण्येव भूपते ।। ३८०.

देवताराधनं कृत्वा धनसम्पत्तिमिच्छति । पुत्रानिच्छति राज्यञ्च श्रेयस्तस्यैव किं नृपः ।। ३८०.

विवेकिनस्तु संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः । यज्ञादिका क्रिया न स्यात् नास्ति द्रव्योपपत्तिता ।। ३८०.

परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते । एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।। ३८०.

जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतोऽव्ययः । परं ज्ञानमयोऽसङ्गी गुणजात्यादिभिर्विभुः ।। ३८०.

ऋतुर्ब्रह्मसुतो ज्ञानी तच्छिष्योऽभूत् पुलत्स्यजः ।। ३८०.

निदाघः प्राप्तविद्योऽस्मान्नगरे वै पुरे स्थितः । देविकायास्तटे तञ्च तर्कयामास वै ऋतुः ।। ३८०.

दिव्ये वर्षसहस्रेऽगान्निदाघमवलोकितुं । निदाघो वैश्वदेवान्ते भुक्त्वान्नं शिष्यमब्रवीत् ३८०.

ऋतुरुवाच । क्षुदस्ति यस्य भुक्तेऽन्ने तुष्टिर्ब्राह्मण जायते । न मे क्षुदभवत्तृप्तिं कस्मात्त्वं परिपृच्छसि ।। ३८०.

क्षुत्तृष्णे देहधर्म्माख्ये न ममैते यतो द्विज । पृष्टोहं यत्त्वाया ब्रूयां३ तृप्तिरस्त्येव मे सदा ।। ३८०.

सोऽहं गान्ता५ न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः । त्वं चान्यो न भवेन्नापि नान्यस्त्वक्तोऽस्मि वा प्यहं ।। ३८०.

मृण्मयं हि गृहं यद्वन्मृदालिप्तं स्थिरीभबेत् । पार्थिवोऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः ।। ३८०.

ऋतुरस्मि तवाचार्य्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज । इहागतोऽहं यास्यामि परमार्थस्तवोदितः ।। ३८०.

एकमेवमिदं विद्धि न भेदः सकलं जगत् । वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः ।। ३८०.

ऋतुर्वर्षसहस्रान्ते पुनस्तन्नगरं ययौ । निदाघं नगरप्रान्ते एकान्ते स्थितमव्रवीत् ३८०.

निदाघ उवाच भो विप्र जनसंवादो महानेष नरेश्वर । प्रविवीक्ष्य पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया ।। ३८०.

ऋतुरुवाच नराधिपोऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः । कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वमभिज्ञो द्विजोत्तम ।। ३८०.

गजो योऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्य्येष स भूपतिः । ऋतुराह गजः कोऽत्र राजा चाह निदाघकः ।। ३८०.

ऋतुर्निदाघ आरुढ़ो दृष्टान्तं पश्य वाहनं । उपर्य्यहं यथा राज त्वमधः कुञ्जरो यथा ।। ३८०.

ऋतुः७ प्राह निदाघन्तं कतमस्त्वामहं वदे । उक्तो निदाघस्तन्नत्वा प्राह मे त्वं गुरुर्घ्रुवम् ।। ३८०.

नात्यस्माद्‌द्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा । ऋतुः प्राह निदाघन्तं ब्रह्मज्ञानाय चागतः । परमार्थं सारभूतमद्वैतं दर्शितं मया ।। ३८०.

ब्राह्मण उवाच निदाघोऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् । सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनि ।। ३८०.

अवाप मुक्ति ज्ञानात्स तथा त्वं मुक्तिमाप्स्यसि । एकः समस्तं त्वञ्चाहं विष्णुः सर्वगतो यतः ।। ३८०.

पीतनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते तमः । भ्रान्तिदृष्टिभिरात्मापि तथैकः स पृथक् पृथक् ।। ३८०.

संसाराज्ञानवृक्षारिज्ञानं ब्रह्मेति चिन्तय ।। ३८०.

अग्निरुवाच गीतासारं प्रवक्ष्यामि सर्वगीतोत्तमोत्तमं । कृष्णोऽर्जुनाय यमाह पुरा वै भुक्तिमुक्तिदं ।। ३८१.

श्रीभगवानुवाच गतासुरगतासुर्वा न शोच्यो देहवानजः । आत्माऽजरोऽमरोऽभेद्यस्तस्माच्छोकादिकं त्यजेत् ।। ३८१.