अग्निपुराणम्

गूढ़ार्थता विपर्य्यस्तार्थता संशयितार्थता । अविस्पष्टार्थता भेदास्तत्र गूढ़ार्थतेति सा ।। ३४७.

यत्रार्थो दुःखसंवेद्यो विपर्य्यस्तार्थ्ता पुनः । विवक्षितान्यशब्दार्थप्रतिपत्तिर्मलीमसा ।। ३४७.

अन्यार्थत्वासमर्थत्वे एतामेवोपसर्पतः । सन्दिह्यमानवाच्यत्वमाहुः संशयितार्थतां ।। ३४७.

दोषत्वमनुबध्नाति सज्जनोद्वेजनादृते । असुखोच्चार्य्यमाणत्वं कष्टत्वं समयाच्युतिः ।। ३४७.

असामयितता नेयामेताञ्च मुनयो जगुः । ग्राम्यता तु जघन्यार्थप्रतिपत्तिः शलीकृता ।। ३४७.

वक्तव्यग्राम्यवाच्यस्य वचनात्स्मरणादपि । तद्वाचकपदेनाभिसाम्याद्भवति सा त्रिधा ।। ३४७.

दोषः साधारणः प्रातिस्विकोऽर्थस्य स तु द्विधा । अनेकभागुपालम्भः साधारण इति स्मृतः ।। ३४७.

क्रियाकारकयोर्भ्रंशो विसन्धिः पुनरुक्तता । व्यस्तसम्बन्धता चेति पञ्च साधारणा मताः ।। ३४७.

अक्रियत्वं त्रियाभ्रंशो भ्रष्टकारकता पुनः । सर्त्त्र्यादिकारकाभावो विसन्धिः सन्धिदूषणम् ।। ३४७.

विगतो वा विरुद्धो वा सन्धिः स भवति द्विधा । सन्धेर्व्विरुद्धता कष्टपादादर्थान्तरागमात् ।। ३४७.

पुनरुक्तत्वमाभीक्ष्ण्यादभिधानं द्विधैव तत् । अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरर्थावृत्तिरपि द्विधा ।। ३४७.

प्रयुक्त वरशब्देन तथा शब्दान्तरेण च । नावर्त्तते पदावृत्तौ वाच्यमावर्त्तते पदम् ।। ३४७.

व्यस्तसम्बन्धता सुष्ठुसम्बन्धो व्यवधानतः । सम्बन्धान्तरनिर्भाषात् सम्बन्धान्तरजन्मनः ।। ३४७.

अभावेपि तयोरन्तर्व्यवधानात्त्त्रिधैव सा । अन्तरा पदवाक्याभ्यां पुनर्द्विधा ।। ३४७.

वाच्यमर्थार्थ्यमानत्वात्तद्‌द्विधा पदवाक्ययोः । व्युत्पादितपूर्व्ववाच्यं व्युत्पाद्यञ्चेति भिद्यते ।। ३४७.

इष्टव्याघातकारित्वं हेतोः स्यादसमर्थता । असिद्धत्वं विरुद्धत्वमनैकान्तिकता तथा ।। ३४७.

एवं सत्प्रतिपक्षत्वं कालातीतत्वसङ्करः । पक्षे सपक्षे नास्तित्वं विपक्षेऽस्तित्वमेव तत् ।। ३४७.

काव्येषु परिषद्यानां न भवेदप्यरुन्तुदम् । एकादशनिरर्थत्वं दुष्करादौ न दुष्यति ।। ३४७.

दुःखीकरोति दोषज्ञान् गूढार्थत्वं न दुष्करे । न ग्राम्यतोद्वेगकारी प्रसिद्धेर्ल्लोकशास्त्रयोः ।। ३४७.

क्रियाभ्रंशेन लक्ष्मास्ति क्रियाध्याहारयोगतः । भ्रष्टकारकताक्षेपबलाध्याहृतकारके ।। ३४७.

प्रगृह्यो गृह्यते नैव क्षतं विगतसन्धिना । कष्टपाठाद्विसन्धित्वं दुर्व्वचादौ न दुर्भगम् ।। ३४७.

अनुप्रासे पदावृत्तिर्व्यस्तसम्बन्धता शुभा । नार्थसंग्रहणे दोषो व्युत्क्रमाद्यैर्न्न लिप्यते ।। ३४७.

विभक्तिसंज्ञालिङ्गानां यत्रोद्वेगो न धीमतां । संख्यायास्तत्र भिन्नत्वमुप्मानोपमेययोः ।। ३४७.

अनेकस्य तथैकेन बहूनां बहुभिः शुभा । कवीनां समुदाचारः समयो नाम गीयते ।। ३४७.

सामान्यश्च विशिष्टश्च धर्म्मवद्भवति द्विधा । सिद्धसैद्धान्तिकानाञ्च कवीनाञ्चाविवादतः ।। ३४७.

यः प्रसिध्यति सामान्य इत्यसौ समयो मतः । सर्व्वे सिद्धान्तिका येन सञ्चरन्ति निरत्ययं ।। ३४७.

कियन्त एव वा येन सामान्यस्तेन स द्विधा । छेदसिद्धान्ततोऽन्यः स्यात् केषाञ्चिद्‌ भ्रान्तितो यथा ।। ३४७.

तर्कज्ञानां मुनेः कस्य कस्यचित् क्षणभङ्गिका । भूतचैतन्यता कस्य ज्ञानस्य सुप्रकाशता ।। ३४७.

प्रज्ञातस्थूलताशबप्दानेकान्तत्वं तथार्हतः । शैववैष्णवशाक्तेयसौरसिद्धान्तिनां मतिः ।। ३४७.