अग्निपुराणम्

अग्निरुवाच शब्दार्थयोरलङ्कारो द्वावलङ्कुरुते समं । एकत्र निहितो हारः स्तनं ग्रीवामिव त्रियाः ।। ३४५.

प्रशस्तिः कान्तिरौचित्यं संक्षेपो यावदर्थता । अबिव्यक्तिरिति व्यक्तं षड्‌भेदास्तस्य जाग्रति ।। ३४५.

प्रशस्तिः परवन्मर्म्मद्रवीकरणकर्म्मणः । वाचो युक्तिर्द्विधा सा च प्रेमोक्तिस्तुतिभेदतः ।। ३४५.

प्रेमोक्तिस्तुतिपर्य्यायौ प्रियोक्तिगुणकीर्त्तने । कान्तिः सर्व्वमनोरुच्यवाच्यवाचकसङ्गतिः ।। ३४५.

यथा वस्तु तथा रीतिर्यथा वृत्तिस्तथा रसः । उर्ज्जस्विमृदुसन्दर्भादौचित्यमुपजायते ।। ३४५.

संक्षेणो वाचकैरस्पैर्वहोरर्थस्य संग्रहः । अन्यूनाधिकता शब्दवस्तुनोर्यावदर्थता ।। ३४५.

प्रकटत्वमभिव्यक्तिः श्रुतिराक्षेप इत्यपि । तस्या भेदौ श्रुतिस्तत्र शब्दं स्वार्थसमर्पणम् ।। ३४५.

भवेन्नैमित्तिकी पारिभाषिकी द्विविधैव सा । सङ्केतः परिभाषेति ततः स्यात् पारिभाषिकी ।। ३४५.

मुख्यौपचारिकी चेति सा च सा च द्विधा द्विधा । स्वाभिधेयस्खलद्‌वृत्तिरमुख्यार्थस्य वाचकः ।। ३४५.

यया शब्दो निमित्तेन केनचित्सौपचारिकी । सा च लाक्षणिकी गौणी लक्षणागुणयोगतः ।। ३४५.

अभिधेयाविनाभूता प्रतीतिर्ल्लक्षणोच्यते । अभिधेयेन सम्बन्धात्सामीप्यात्समवायतः ।। ३४५.

वैपरीत्यात्‌क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता । गौणीगुणानामानन्त्यादनन्ता तद्विवक्षया ।। ३४५.

अन्यधर्म्मस्ततोऽन्यत्र लोकसीमानुरोधिना । सम्यगाधीयते यत्र स समाधिरिह स्मृतः ।। ३४५.

श्रुतेरलभ्यमानोऽर्थो यस्माद्भाति सचेतनः । स आक्षएपो ध्वनिः स्याच्च ध्वनिना व्यज्यते यतः ।। ३४५.

शब्देनार्थेन यत्रार्थः कृत्वा स्वयमुपार्जनम् । प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषोऽभिधित्सया ।। ३४५.

तमाक्षेपं ब्रुवन्त्यत्र स्तुतं स्तोत्रमिदं पुनः । अधिकारादपेतस्य वस्तुनोऽन्यस्य या स्तुतिः ।। ३४५.

यत्रोक्तं गम्यते नार्थस्तत्‌समानविशेषणं । सा समासोक्तिरुदिता सङ्‌क्षेपार्थतया बुधैः ।। ३४५.

अपह्नुतिरपह्नुत्य किञ्चिदन्यार्थसूचनम् । पर्य्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेणाभिधीयते ।। ३४५.

एषामेकंतमस्येव समाख्या ध्वनिरित्यतः ।। ३४५.

काव्यगुणविवेकः । अग्निरुवाच । अलंकृतमपि प्रीत्यै न काव्यं निर्गुणं भवेत् । वपुष्य ललिते स्त्रीणां हारो भारयते परं ।। ३४६.

न च वाच्यं गुणो दोषो भाव एव भविष्यति । गुणाः श्लेषादयो दोषा गुढ़ार्थाद्याः पृथक् कृताः ।। ३४६.

यः काव्ये महतीं छायामनुगृह्णात्यसौ गुणः । सम्भवत्येष सामान्यो वैशेषिक इति द्विधा ।। ३४६.

सर्व्वंसाधारणीभूतः सामान्य इति मन्य्ते । शव्दमर्थमुभौ प्राप्तः सामान्यो भवति त्रिधा ।। ३४६.

शब्दमाश्रयते काव्यं शरीरं यः स तद्‌गुणः । श्लेषो लालित्यगाम्भीर्य्यसौकुमार्य्यमुदारता ।। ३४६.

सत्येव यौगिकी चेति गुणाः शब्दस्य सप्तधा । सुश्लिष्टसन्निवेशत्वं शब्दानां श्लेष उच्यते ।। ३४६.

गुणादेशादिना पूर्व्वं पदसम्बद्धमक्षरं । यत्र सन्धीयते नैव तल्लालित्यमुदाहृतं ।। ३४६.

विशिष्टलक्षणोल्लेखलेख्यमुत्तानशब्दकम् । गाम्भीर्य्यं कथयन्त्यार्य्यास्तदेवान्येषु शब्दतां ।। ३४६.

अनिष्ठुराक्षरप्रायशब्दता सुकुमारता । उत्तानपदतौदार्य्ययुतश्लाघ्यैर्विशेषणैः ।। ३४६.

ओजः समासभूयस्त्वमेतत्पद्यादिजीवितं । आब्रह्म स्तम्भपर्य्यन्तमोजसैकेन पौरुषं ।। ३४६.