अग्निपुराणम्

शब्दालङ्कारमाहुस्तान् काव्यमीमांसका विदः । छाया मुद्रा तथोक्तिश्च युक्तिर्गुम्फनया सह ।। ३४२.

वाकोवाक्यमनुप्रासश्चित्रं दुष्करमेव च । क्षेया नवालङ्कृतयः शब्दानामित्यसङ्करात् ।। ३४२.

तत्रान्योक्तेरनुकृतिश्छाया सापि चतुर्व्विधा । लोकच्छेकार्भकोक्तीनामेकोक्तेरनुकारतः ।। ३४२.

आभाणकोक्तिर्लोकोक्तिः सर्व्वसामान्य एव ताः । यानुधावति लोकोक्तिश्छायामिच्छन्ति तां बुधाः ।। ३४२.

छेका विदग्धा वैदग्धयं कलासु कुशला मतिः । तामुल्लिखन्ती छेकोक्तिश्छाया कविभिरिष्यते ।। ३४२.

अव्युत्पन्नोक्तिरखिलैरर्भकोक्त्योपलक्ष्यते । तेनार्भकोक्तिश्छाया तन्मात्रोक्तिमनुकुर्व्यती ।। ३४२.

विप्लुताक्षरमश्लीलं वचो मत्तस्य तादृशी । या सा भवति मत्तोक्तिश्छायोक्ताप्यतिशोभते ।। ३४२.

अभिप्रायविशेषेण कविशक्तिं विवृण्वती । मुत्‌प्रदायिनीति सा मुद्रा सैव शय्यापि नो मते ।। ३४२.

उक्तिः सा कथ्यते यस्वामर्थकोऽप्युपपत्तिमान् । लोकयात्रार्थविधिना धिनोति हृदयं सतां ।। ३४२.

उभौ विधिनिषेधौ च नियमानियमावपि । पिकल्पपरिसङ्ख्ये च तदीयाः पड़थोक्तयः ।। ३४२.

अयुक्तयोरिव मिथो वाच्यवाचकयोर्द्वयोः । योजनायै कल्प्यमाना युक्तिरुत्ता मनीषिभिः ।। ३४२.

पदञ्चैव पदार्थश्च वाक्यार्थमेव च । विष्योऽस्याः प्रकारणं प्रपञ्चश्चेति षड्‌विधः ।। ३४२.

गुम्फना रचनाचर्य्या शब्दार्थक्रमगोचरा । शब्दानुकारादर्थानुपूर्व्वार्थेयं क्रमात्त्रिधा ।। ३४२.

उक्तिपत्युक्तिमद्वाक्यं वाकोवाक्यं द्विधैव तत् । ऋजुवक्रोक्तिभेदेन तत्राद्यं सहजं वचः ।। ३४२.

अग्निरुवाच स्यादावृत्तिरनुप्रासो वर्णानां पदवाक्ययोः । एकवर्णाऽनेकवर्णावृत्तेर्व्वर्णगुणो द्विधा ।। ३४३.

एकवर्णगतावृत्तेर्ज्जायन्ते पञ्च वृत्तयः । मधुरा ललिता प्रौढा भद्रा परुषया सह ।। ३४३.

मधुरायाश्च वर्गान्तादधो वर्ग्या रणौ स्वनौ। ह्रस्वस्वरेणान्तरितौ संयुक्तत्वं नकारयोः ।। ३४३.

न कार्य्या वर्ण्यवर्णानामावृत्तिः पञ्चमाधिका । म्हाप्राणोष्मसंयोगप्रविमुक्तलघूत्तरौ ।। ३४३.

ललिता बलभूयिष्ठा प्रौढा या पणवर्गजा । ऊद्‌र्ध्वं रेफेण युज्यन्ते नटवर्गोनपञ्चमाः ।। ३४३.

भद्रायां परिशिष्टाः स्युः परुषा साऽभिधीयते । भवन्ति यस्यामूष्माणः संयुक्तास्तत्तदक्षरैः ।। ३४३.

अकारवर्ज्जमावृत्तिः स्वराणामतिभूयसी । अनुस्वारविशर्गौ च पारुष्याय निरन्तरौ ।। ३४३.

शषसा रेफसंयुक्ताश्चाकारश्चापि भूयसा । अन्तस्थाभिन्नमाभ्याञ्च हः पारुष्याय संयुतः ।। ३४३.

अन्यथापि गुरुर्वर्णः संयुक्ते परिपन्थिनि । पारुष्यायादिमांस्तत्र पूजिता न तु पञ्चमी ।। ३४३.

द्रावणि माधवी पञ्चवर्णान्तस्थोष्मभिः क्रमात् । अनेकवर्णावृत्तिर्या भिन्नार्थप्रतिपादिका ।। ३४३.

यमकं साव्यपेतञ्च व्यपेतञ्चेति तद्‌द्विधा । आनन्तर्यादव्यपेतं व्यपेतं व्यवधानतः ।। ३४३.

द्वैविध्येनानयोः स्थानपादभेदाच्चतुर्विधम् । आदिपादादिमध्यान्तेष्वेकद्वित्रिनियोगतः ।। ३४३.

सप्तधा सप्तपूर्वेण५ चेत् पादेनोत्तरोत्तरः । एकद्वित्रिपदारम्भस्तुल्यः षोढा तदापरं ।। ३४३.

तृतीयं त्रिविधं पादस्यादिमध्यान्तगोचरम् । पादान्तयमकञ्चैव काञ्चीयमकमेव च ।। ३४३.

संसर्गयमकञ्चैव विक्रान्तयमकन्तथा । पादादियमकञ्चैव तथाम्रेडितमेव च ।। ३४३.