अग्निपुराणम्

गजदन्तो वहिस्तम्भो वर्द्धमानोऽपरे कराः । उरः पञ्चविधं स्यात्तु आभुग्ननर्त्तनादिकम् ।। ३४१.

उदरन्दुरतिक्षामं खण्डं पूर्णमिति त्रिधा । पार्श्वयोः पञ्चकर्म्माणि जङ्घाकर्म च पञ्चवा ।। ३४१.

अग्निरुवाच आभिमुख्यन्नयन्नर्थान्विज्ञेयोऽभिनयो बुधैः । चतुर्द्धा सम्भवः सत्त्वावागङ्गाहरणाश्रयः ।। ३४२.

स्तम्भादिः सात्त्विको वागारम्भो वाचिक आङ्गिकः । शरीरारम्भ आहार्य्यो बुद्ध्यारम्भप्रवृत्तयः ।। ३४२.

रसादिविनियोगोऽथ कथ्यते ह्यभिमानतः । तमन्तरेण सर्व्वेषामपार्थैव स्वतन्त्रता ।। ३४२.

सम्भोगो विप्रलम्भश्च श्रृङ्गारः स चतुर्विधः । पूर्व्वानुरागमानाख्यः प्रवासकरुणात्मकः ।। ३४२.

विप्रलम्भाभिदानो यः श्रृङ्गार उपचीयते । आलम्वनविशेषैश्च तद्विशेषैर्न्निरन्तरः ।। ३४२.

एतेभ्योऽन्यतरं जायमानसम्भोगलक्षणम् । विवर्त्तते चतुर्द्धैव न च प्रागतिवर्त्तते ।। ३४२.

स्त्रीपुंसयोस्तदुदयस्तस्य निर्विर्त्तिकारतिः । निखिलाः सात्त्विकास्तत्र वैवर्ण्यप्रलयौ विना ।। ३४२.

धर्म्मार्थकाममोक्षैश्च श्रृङ्गार उपचीयते । आलम्वनविशेषैश्च तद्विशेषैर्न्निरन्तरः ।। ३४२.

श्रृङ्गारं द्विविधं विद्याद्वाङ्‌नेपथ्यक्रियात्मकम् । हासश्चतुर्व्विधोऽलक्षयदन्तः स्मित इतीरितः ।। ३४२.

किञ्चिल्लक्षितदन्ताग्रं हसितं फुल्ललोचनम् । विहसितं सस्वनं स्याज्जिह्मोपहसितन्तु तत् ।। ३४२.

सशब्दं पापहसितमशब्दमतिहासितं । यश्चासौ करुणो नाम स रसस्त्रिविधो भवेत् ।। ३४२.

धर्म्मोपघातजश्चित्तविलासजनितस्तथा । शोकः शोकाद्भवेत् स्थायीकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवेपथुः ।। ३४२.

अङ्कनेपथ्यवाक्यैश्च रौद्रोऽपि त्रिविधो रसः । तस्य निर्वर्त्तकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवेपथुः ।। ३४२.

दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीर इति त्रयम् । वीरस्तस्य च निष्पत्तिहेतुरुत्साह इष्यते ।। ३४२.

आरम्भेषु भवेद्यत्र वीरमेवानुवर्त्तते । भयानको नाम रसस्तस्य निर्वर्तकं भयं ।। ३४२.

उद्वेजनः क्षोभणश्य वीभत्सो द्विविधः स्मृतः । उद्वेजनः स्यात् प्लुत्याद्यैः क्षोभणो रुधिरादिभिः ।। ३४२.

जुगुप्सारम्भिका तस्य सात्त्विकांशो निवर्त्तते । काव्यशोभाकरान् धर्म्मानलङ्कारान् प्रचक्ष्यते ।। ३४२.

अलङ्करिष्णवस्ते च शब्दमर्थमुभौ त्रिधा । ये व्युत्पत्त्यादिना शब्दमलङ्कर्त्तुमिह क्षमाः ।। ३४२.

शब्दालङ्कारमाहुस्तान् काव्यमीमांसका विदः । छाया मुद्रा तथोक्तिश्च युक्तिर्गुम्फनया सह ।। ३४२.

वाकोवाक्यमनुप्रासश्चित्रं दुष्करमेव च । क्षेया नवालङ्कृतयः शब्दानामित्यसङ्करात् ।। ३४२.

तत्रान्योक्तेरनुकृतिश्छाया सापि चतुर्व्विधा । लोकच्छेकार्भकोक्तीनामेकोक्तेरनुकारतः ।। ३४२.

आभाणकोक्तिर्लोकोक्तिः सर्व्वसामान्य एव ताः । यानुधावति लोकोक्तिश्छायामिच्छन्ति तां बुधाः ।। ३४२.

छेका विदग्धा वैदग्धयं कलासु कुशला मतिः । तामुल्लिखन्ती छेकोक्तिश्छाया कविभिरिष्यते ।। ३४२.

अव्युत्पन्नोक्तिरखिलैरर्भकोक्त्योपलक्ष्यते । तेनार्भकोक्तिश्छाया तन्मात्रोक्तिमनुकुर्व्यती ।। ३४२.

विप्लुताक्षरमश्लीलं वचो मत्तस्य तादृशी । या सा भवति मत्तोक्तिश्छायोक्ताप्यतिशोभते ।। ३४२.

अभिप्रायविशेषेण कविशक्तिं विवृण्वती । मुत्‌प्रदायिनीति सा मुद्रा सैव शय्यापि नो मते ।। ३४२.

उक्तिः सा कथ्यते यस्वामर्थकोऽप्युपपत्तिमान् । लोकयात्रार्थविधिना धिनोति हृदयं सतां ।। ३४२.