अग्निपुराणम्

ललितञ्चेति विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः । भ्रूकर्म्म सप्तधा ज्ञेयं पातनं भ्रूकुटीमुखं ।। ३४१.

दृष्टिस्त्रिधा रसस्थायिसञ्चारिप्रतिबन्धना । षट्‌त्रिंशद्‌भेदविधुरा रसजा तत्र चाष्टधा ।। ३४१.

नवधा तारकाकर्म्म भ्रमणञ्चलनादिकं । षोढ़ा च नासिका ज्ञेया निश्वासो नवदा मतः ।। ३४१.

षोढौष्ठकर्म्मकं पापं सप्तधा चिवुकक्रिया । कलुषादिमुखं षोढ़ा ग्रीवा नवविधा स्मृता ।। ३४१.

असंयुतः संयुतश्च भूम्ना हस्तः प्रमुच्यते । पताकस्त्रिपताकश्च तथा वै कर्त्तरीमुखः ।। ३४१.

अर्द्धचन्द्रोत्करालश्च शुक्तुण्डस्तथैव च । मुष्टिश्च शिखरश्चैव कपित्थः खेटकामुखः ।। ३४१.

सूच्यास्यः पद्मकोषो हि शिराः समृगशीर्षकाः । कांमूलकालपद्मौ च चतुरभ्रमरौ तथा ।। ३४१.

हंसास्यहंसपक्षौ च सन्दंशमुकुलौ तथा । उर्णनाभस्तात्रचूडश्चतुर्विंशतिरित्यमी ।। ३४१.

असंयुतकराः प्रोक्ताः संयुतास्तु त्रयोदश । अञ्जलिश्च कपोतश्च कर्कटः स्वस्तिकस्तथा ।। ३४१.

कटको वर्द्धमानश्चाप्यसङ्गो निषधस्तथा । दोलः पुष्पपुटश्चैव तथा मकर एव च ।। ३४१.

गजदन्तो वहिस्तम्भो वर्द्धमानोऽपरे कराः । उरः पञ्चविधं स्यात्तु आभुग्ननर्त्तनादिकम् ।। ३४१.

उदरन्दुरतिक्षामं खण्डं पूर्णमिति त्रिधा । पार्श्वयोः पञ्चकर्म्माणि जङ्घाकर्म च पञ्चवा ।। ३४१.

अग्निरुवाच आभिमुख्यन्नयन्नर्थान्विज्ञेयोऽभिनयो बुधैः । चतुर्द्धा सम्भवः सत्त्वावागङ्गाहरणाश्रयः ।। ३४२.

स्तम्भादिः सात्त्विको वागारम्भो वाचिक आङ्गिकः । शरीरारम्भ आहार्य्यो बुद्ध्यारम्भप्रवृत्तयः ।। ३४२.

रसादिविनियोगोऽथ कथ्यते ह्यभिमानतः । तमन्तरेण सर्व्वेषामपार्थैव स्वतन्त्रता ।। ३४२.

सम्भोगो विप्रलम्भश्च श्रृङ्गारः स चतुर्विधः । पूर्व्वानुरागमानाख्यः प्रवासकरुणात्मकः ।। ३४२.

विप्रलम्भाभिदानो यः श्रृङ्गार उपचीयते । आलम्वनविशेषैश्च तद्विशेषैर्न्निरन्तरः ।। ३४२.

एतेभ्योऽन्यतरं जायमानसम्भोगलक्षणम् । विवर्त्तते चतुर्द्धैव न च प्रागतिवर्त्तते ।। ३४२.

स्त्रीपुंसयोस्तदुदयस्तस्य निर्विर्त्तिकारतिः । निखिलाः सात्त्विकास्तत्र वैवर्ण्यप्रलयौ विना ।। ३४२.

धर्म्मार्थकाममोक्षैश्च श्रृङ्गार उपचीयते । आलम्वनविशेषैश्च तद्विशेषैर्न्निरन्तरः ।। ३४२.

श्रृङ्गारं द्विविधं विद्याद्वाङ्‌नेपथ्यक्रियात्मकम् । हासश्चतुर्व्विधोऽलक्षयदन्तः स्मित इतीरितः ।। ३४२.

किञ्चिल्लक्षितदन्ताग्रं हसितं फुल्ललोचनम् । विहसितं सस्वनं स्याज्जिह्मोपहसितन्तु तत् ।। ३४२.

सशब्दं पापहसितमशब्दमतिहासितं । यश्चासौ करुणो नाम स रसस्त्रिविधो भवेत् ।। ३४२.

धर्म्मोपघातजश्चित्तविलासजनितस्तथा । शोकः शोकाद्भवेत् स्थायीकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवेपथुः ।। ३४२.

अङ्कनेपथ्यवाक्यैश्च रौद्रोऽपि त्रिविधो रसः । तस्य निर्वर्त्तकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवेपथुः ।। ३४२.

दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीर इति त्रयम् । वीरस्तस्य च निष्पत्तिहेतुरुत्साह इष्यते ।। ३४२.

आरम्भेषु भवेद्यत्र वीरमेवानुवर्त्तते । भयानको नाम रसस्तस्य निर्वर्तकं भयं ।। ३४२.

उद्वेजनः क्षोभणश्य वीभत्सो द्विविधः स्मृतः । उद्वेजनः स्यात् प्लुत्याद्यैः क्षोभणो रुधिरादिभिः ।। ३४२.

जुगुप्सारम्भिका तस्य सात्त्विकांशो निवर्त्तते । काव्यशोभाकरान् धर्म्मानलङ्कारान् प्रचक्ष्यते ।। ३४२.