अग्निपुराणम्

सहिताः सूत्रधारेण संलापं यत्र कुर्व्वते । चित्रैर्व्वाक्यैः स्वकार्य्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथ ।। ३३८.

आमुखं तत्तु विज्ञेयं बुधैः प्रस्तावनापि सा । प्रवृत्तकं कथोद्‌घातः प्रयोगातिशयस्तथा ।। ३३८.

आमुखस्य त्रयो भेदा वीजांशेषूपजायते । कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत् ।। ३३८.

तदाश्रयश्च पात्रस्य प्रवेशस्तत् प्रवृत्तकं । सूत्रधारस्य वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव वा ।। ३३८.

गृहीत्वा प्रविशेत् पात्रं कथोद्‌घातः स उच्यते । प्रयोगेषु प्रयोगन्तु सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत् ।। ३३८.

ततश्च प्रविशेत् पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः । शरीरं नाटकादीनामितिवृत्तं प्रचक्षते ।। ३३८.

सिद्धमुत्प्रेक्षितञ्चेति तस्य भेदाबुभौ स्मृतौ । सिद्धमागमदृष्टञ्च सृष्टमुत्प्रेक्षइतं कवेः ।। ३३८.

वीजं विन्दुः पताका च प्रकरी कार्य्यमेव च । अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्च चेष्टा अपि क्रमात् ।। ३३८.

प्रारम्भश्च प्रयत्नश्च प्राप्तिः सद्भाव एव च । नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश्च पञ्चमः ।। ३३८.

मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्षश्च तथैव च । तथा निर्व्वहणञ्चेति क्रमात् पञ्चैव सन्धयः ।। ३३८.

अल्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यत् प्रसर्पति । फलावसानं यच्चैव वीजं तदभिधीयते ।। ३३८.

यत्र वीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा । काव्ये शरीरानुगतं तन्मुखं परिकीर्त्तितं ।। ३३८.

इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः । रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानाञ्चैव गूहनम् ।। ३३८.

आस्चर्य्यवदभिख्यातं प्रकाशानां प्रकाशनम् । अङ्गहीनं नरो यद्वन्न श्रेष्ठं काव्यमेच च ।। ३३८.

देशकालौ विना किञ्चिन्नेतिवृत्तं प्रवर्त्तते । अतस्तयोरुपादाननियमात् पदभुच्यते ।। ३३८.

देशेषु भारतं वर्षं काले कृतयुगत्रयं । नर्त्ते ताम्यां प्राणभृतां सुखदुःखोदयः क्कचित् ।। ३३८.

सर्गे सार्गादिवार्त्ता च प्रसज्जन्ती न दुष्यति ।। ३३८.

अग्निरुवाच अक्षरं परमं ब्र्ह्म सनातनमजं विभुं । वेदान्तेषु वदन्त्येकं चैतन्यं ज्योतिरीश्वरम् ।। ३३९.

आनन्दः सहजस्तस्य व्यज्यते स कदाचन । व्यक्तिः सा तस्य चैतन्यचमत्‌काररसाह्वया ।। ३३९.

आद्यस्तस्य विकारो यः सोऽहङ्कार इति स्मृतः । ततोऽभिमानस्तत्रेदं समाप्तं भुवनत्रयं ।। ३३९.

अभिमानाद्रतिः सा च परिपोषमुपेयुषी । व्यभिचार्य्यादिसामान्यात् श्रृङ्गार इति गीयते ।। ३३९.

तद्भेदाः काममितरे हास्याद्या अप्यनेकशः । स्वस्वस्थादिविशेषोत्थपरिघोषस्वलक्षणाः ।। ३३९.

सत्त्वादिगुणसन्तानाज्जायन्ते परमात्मनः । रागाद्बवति श्रृङ्गारो रौद्रस्तैक्षणात् प्रजायते ।। ३३९.

वीरोऽवष्टम्भजः सङ्कोचभूर्व्वीभत्स इष्यते । श्रृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः ।। ३३९.

वीराच्चाद्भुतनिष्पत्तिः स्याद्वीभत्साद्भयानकः । श्रृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः ।। ३३९.

वीभत्साद्भुतशान्ताख्याः स्वभावाच्चतुरो रसाः । लक्ष्मीरिव विना त्यागान्न वाणी भाति नीरसा ।। ३३९.

अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः । यथा वै रोचते विश्वं तथेवं परिवर्त्तते ।। ३३९.

अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः । यथा वै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्त्तते ।। ३३९.

न भावहीनोऽस्ति रसो न भावो रसवर्ज्जितः । भावयन्ति रसानेभिर्भाव्यन्ते च रसा इति ।। ३३९.