अग्निपुराणम्

आकाशं व्यापकं न्यस्य करे देहे तु पूर्ववत्। अङ्गुलीषु च वाय्वादि शिरोहृद्‌गुह्यपादके

वायुर्ज्योतिर्जलं पृथ्वी पञ्चव्यूहः समीरितः। मनः श्रोत्रन्त्वग्दृग्जिह्वा घ्राणं षड्‌व्यूह ईरितः

व्यापकं मानसं न्यस्य ततोङ्गुष्ठादितः क्रमात्। मूर्द्धास्यहृद्‌गुह्यपत्सु कथितः करुणात्मकः

आदिमूर्त्तिस्तु सर्वत्र व्यापको जीवसञ्‌ज्ञितः। भूर्भुवः स्वर्म्महर्ज्जनस्तपः सत्यञ्च सप्तधा

करे देहे न्यसेदाद्यमङ्गुष्ठादिक्रमेण तु। तलसंस्थः सप्तमश्च लोकेशो देहके क्रमात्

देहे शिरोललाटास्यहृद्‌गुह्याङ्‌घ्रिषुसंस्थितः। अग्निष्टोमस्तथोक्थस्तु षोडशी वाजपेयकः

अतिरात्राप्तोर्यामञ्च यज्ञात्मा सप्तरूपकः। धीरहं मनः शब्दश्च स्पर्शरूपरसास्तत

गन्धो बुद्धिर्व्यापकं तु करे देहे न्यसेत् क्रमात्। न्यसेदन्त्यौ च तलयोः के ललाटे मुखे हृदि

नाभौ गुह्ये च पादे च अष्टव्यूहः पुमान् स्मृत । जीवो बुद्धिरहङ्कारो मनः शब्दो गुणोनिलः

रूपं रसो नवात्मायं जीव अह्‌गुष्ठकद्वये। तर्जन्यादिक्रमाच्छेषं यावद्वामप्रदेशिनीम्

देहे शिरोललाटास्यहृन्नाभिगुह्यजानुषु। पादयोश्च दशात्मायं इन्द्रो व्यापी समास्थितः

अङ्‌गुष्टकद्वये वह्निस्तर्जन्यादौ परेषु च। शिरोललाटवक्त्रेषु हृन्नाभिगुह्यजानुषु

पादयोरेकादशात्मा मनः श्रोत्रं त्वगेव च। चक्षुर्जिह्वा तथा घ्राणं वाक्‌पाण्यङ्घ्रिश्च पायुकः

उपस्थं मानसो व्यापी श्रोत्रमङ्गुष्ठकद्वये। तर्जन्यादिक्रमादष्टौ अतिरिक्तं तलद्वये

उत्तमाङ्गललाटास्यहृन्नाभावथ गुह्यके। ऊरुयुग्मे तथा जङ्घे गुल्फपादेषु च क्रमात् ।। ३७ विष्णुर्म्मधुहरश्चैव त्रिविक्रमकवामनौ। श्रीधरोथ हृषीकेशः पद्मनाभस्तथैव च

दामोदरः केशवश्च नारायणस्ततः परः। माधवश्चाथ गोविन्दो विष्णुं वै व्यापकं न्यसेत्

अङ्‌गुष्ठादौ तले द्वौ च पादे जानुनि वै कटौ। शिरः शिखरकट्याञ्च जानुपादादिषु न्यसेत्

द्वादशात्मा पञ्चविंशः षड्‌विंशव्यूहकस्तथा। पुरुषो धीरहङ्कारो मनश्चित्तञ्च शब्दकः

तथा स्पर्शो रसो रूपं गन्धः श्रोत्रं त्वचस्तथा। चक्षुर्जिह्वा नासिका च वाक्‌पाण्यङ्घ्रिश्च पायवः

उपस्थो भूर्जलन्तेजो वायुराकाशमेव च। पुरुषं व्यापकं न्यस्य अङ्गुष्ठादौ दश न्यसेत्

शेषान् हस्ततले न्यस्य शिरस्यथ ललाटके। मुखहृन्नाभिगुह्योरुजान्वङ्घ्रौ करणोदूतौ

पादे जान्वोरुपस्थे च हृदये मूद्‌र्ध्नि च क्रमात्। परश्च पुरुषात्मादौ षड्‌विंशे पूर्ववत्परम्

सञ्चिन्त्य मण्डलैके तु प्रकृतिं पूजयेद्‌बुधः। पूर्वयाम्याप्यसौम्येषु हृदयादीनि पूजयेत्

अस्त्रमग्न्यादिकोणेषु वैनतेयादि पूर्ववत्। दिक्‌पालांश्च विधिस्त्वन्यः त्रिव्यूहेग्निश्च मध्यतः

पूर्वादिदिग्‌बलावासोराज्यादिभिरलङ्‌कृतः। कर्णिकायां नाभसश्च मानसः कर्णिकास्थितः

विश्वरूपं सर्वस्थित्यै यजेद्राज्यजयाय च। सर्वव्यूहैः समायुक्तमङ्गैरपि च पञ्चभिः

गरुडद्यैस्तथेन्द्राद्यैः सर्वान् कामानवाप्नुयात्। विष्वक्‌सेनं यजेन्नाम्ना वै बीजं व्योमसंस्थितम्

नारद उवाच मुद्राणां लक्षणं वक्ष्ये सान्निध्यादिप्रकारकम्। अञ्चलिः प्रथमा मुद्रा वन्दनी हृदयानुगा

ऊद्धर्वाङ्गुष्ठो वाममुष्टिर्द्दक्षिणाङ्गुष्ठबन्धनम्। सव्यस्य तस्य चाङ्गुष्ठो यस्य चोद्धर्वे प्रकीर्त्तितः