अग्निपुराणम्

धन्वन्तरिरुवाच शारीरमानसागन्तुसहजा व्याधयो मताः । शारीरा ज्वरकुष्ठाद्याः क्रोधाद्या मानसा मताः ।। २८०.

आगन्तवो विघातोत्थाः सहजाः क्षुज्जरादयः । शारीरागन्तुनाशाय सूर्य्यवारे घृतं गुड़म् ।। २८०.

लवणं सहिरण्यञ्च विप्रायापूपमर्पयेत् । चन्द्रे चाभ्यङ्गदो विप्रे सर्वरोगैः प्रमुच्यते ।। २८०.

तैलं शनैश्चरे दद्यादाश्विने गोरसान्नदः । घृतेन पयसा लिङ्गं संस्नाप्य स्याद्रुगुज्झितः ।। २८०.

गायत्र्या हावयेद्वह्नौ दूर्वान्त्रिमधुराप्लुताम् । यस्मिन् भे व्याधिमाप्नोति तस्मिन् स्नानं बलिः शुभे ।। २८०.

मानसानां रुजादीनां विष्णोः स्तोत्रं हरं भवेत् । वातपित्तकफा दोषा धातवश्च तथा श्रृणु ।। २८०.

भुक्तं पक्काशयादन्नं द्विधा याति च सुश्रुत । अंशेनैकेन किट्टत्वं रसताञ्चापरेण च ।। २८०.

किट्टभागो मलस्तत्र विण्मूत्रस्वेददूषिकाः । नासामलह्कर्णमलं तथा देहमलञ्च यत् ।। २८०.

रसभागाद्रसस्तत्र समाच्छोणिततां व्रजेत् । मांसं रक्तात्ततो मेदो मेदसोऽस्थ्नश्च सम्भवः ।। २८०.

अस्थनो मज्जा ततः शुक्रं शुक्राद्रागस्तथौजसः । देशमार्त्ति बलंशक्तिं कालं प्रकृतिमेव च ।। २८०.

ज्ञात्वा चिकित्सितं कुर्य्याद्‌भेषजस्य तथा बलम् । तिथिं रिक्तान्त्यजेद् भौमं मन्द्भन्दारुणोग्रकम् ।। २८०.

हरिगोद्विजचन्द्रार्क्कसुरादीन् प्रतिपूज्य च । श्रृणु मन्त्रमिमं विद्वन् भेषजारम्भमाचरेत् ।। २८०.

ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्क्काऽनिलानलाः । ऋषयश्चौषधिग्रामा भूतसकङ्घाश्च पान्तु ते ।। २८०.

रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा । सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते ।। २८०.

बातश्लेष्मातको देशो वहुवृक्षो वहूदकः । अनूपइतिविख्यातो जाङ्गलस्तद्विवर्ज्जितः ।। २८०.

किञ्चिद्वृक्षोदको देशस्तथा साधारणः स्मृतः । जाङ्गलः पित्तबहुलो मध्यः साधारणः स्मृतः ।। २८०.

सूक्ष्मः शीतश्चलो वायुः पित्तमुष्णं कटुत्रयम् । स्थिराम्लस्निग्धमधुरं बलाशञ्च प्रचक्षते ।। २८०.

वृद्धिः समानैरेतेषां विपरीतैर्विपर्य्ययः । रसाः स्वाद्वम्ललवणाः श्लेष्मला वायुनाशनाः ।। २८०.

कटुतिक्तकषायाश्य वातलाः श्लेष्मनाशनाः । कट्‌वम्‌ललवणा ज्ञेयास्तथा पित्तविवर्द्धनाः ।। २८०.

तिक्तस्वादुकषायाश्च तथा पित्तविनाशनाः । रसस्यैतद्‌गुणं नास्ति विपाकस्यैतदिष्यते ।। २८०.

वीर्य्योष्णाः कफवातघ्नाः शीताः पित्तविनाशनाः । प्रभावतस्तथा कर्म्म ते कुर्वन्ति च सुश्रुत ।। २८०.

शिशिरे च वसन्ते च निदाघे च तथा क्रमात् । चयप्रकोपप्रशमाः कफस्य तु प्रकीर्त्तिताः ।। २८०.

निदाघवर्षारात्रौ च तथा शरदि सुश्रुत । चयप्रकोपप्रशमाः पवनस्य प्रकीर्त्तिताः ।। २८०.

मेघकाले च शरदि हेमन्ते च यथाक्रमात् । चयप्रकोपप्रशमास्तथा पित्तस्य कीर्त्तिताः ।। २८०.

वर्षादयो विसर्गास्तु हेमन्ताद्यास्तथा त्रयः । शिशिराद्यास्तथादानं ग्रीष्मान्ता ऋतवस्त्रयः ।। २८०.

सौम्यो विसर्गस्त्वादानमाग्नेयं परिकीर्त्तितम् । वर्षादीस्त्रीनृतून् सोमश्चरन् पर्य्यायशो रसान् ।। २८०.

जनयत्यम्ललवणमधुरांस्त्रीन् यथाक्रमम् । शिशिरादीनृतूनर्कश्चरन् पर्य्यायशो रसान् ।। २८०.

विवर्द्धयेत्तथा तिक्तकषायकटुकान् क्रमात् । यथा रजन्यो वर्द्धन्ते बलमेकं हि वर्द्धते ।। २८०.

क्रमशोऽथ मनुष्याणां हीयमानासु हीयते । रात्रिभुक्तदिनानाञ्च वयसश्च तथैव च ।। २८०.