अग्निपुराणम्

देशे त्वदृश्यः शत्रूणां कुर्य्यात् प्रकृतिकल्पनां । संहतान् योधयेदल्पान् कामं विस्तारयेद्‌बहून् ।। २३६.

सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह। व्यूहाः प्राण्यङ्गरूपाश्च द्रव्यरूपाश्च कीर्त्तिताः ।। २३६.

गरुडो मकरव्यूहश्चक्रः श्येनस्तथैव च । अर्द्धचन्द्रश्च वज्रश्च शकटव्यूह एव च ।। २३६.

मण्डलः सर्वतोभद्रः सूचीव्यूहश्च ते नराः । व्यूहानामथ सर्वेषां पञ्चधा सैन्यकल्पना ।। २३६.

द्वौ पक्षावनुपक्षौ द्वाववश्यं पञ्चमं भवेत् । एकेन यदि वा द्वाभ्यां भागाभ्यां युद्धमाचरेत् ।। २३६.

भागत्रयं स्थापयेत्तु तेषां रक्षार्थमेव च । न व्यूहकल्पना कार्य्या राज्ञो भवति कर्हिंचित् ।। २३६.

मूलच्छेदे विनाशः स्यान्न युध्येच्च स्वयन्नृपः । सैन्यस्य पश्चात्तिष्ठेत्तु क्रोशमात्रे महीपतिः ।। २३६.

भग्नसन्धारणं तत्र योधानां परिकीर्त्तितं । प्रधानभङ्गे सैन्यस्य नावस्थानं विधीयते ।। २३६.

न संहतान्न विरलान्योधान् व्यूहे प्रकल्पयेत् । आयुधानान्तु सम्मर्द्दो यथा न स्यात् परस्परं ।। २३६.

भेत्तुकामः परनीकं संहतैरेव भेदयेत् । भेदरक्ष्याः परेणापि कर्त्तव्याः संहतास्तथा ।। २३६.

व्यूहं भेदावहं कुर्य्यात् परव्यूहेषु चेच्छया । गजस्य पादरक्षार्थाश्चत्वारस्तु तथा द्विज ।। २३६.

रथस्य चाश्वाश्चत्वारः समास्तस्य च चर्म्मिणः । धन्विनश्चर्मिभिस्तुल्याः पुरस्ताच्चर्म्मिणो रणे ।। २३६.

वृष्ठतो धन्विनः पश्चाद्धन्विनान्तुरगा रथाः । रथानां कुञ्जराः पश्चाद्धातव्याः पृथिवीक्षिता ।। २३६.

पदातिकुञ्जराश्वनां धर्म्मकार्य्यं प्रयत्नतः । शूराः प्रमुखतो देयाः स्कन्धमात्रप्रदर्शनं ।। २३६.

कर्त्तव्यं भीरुसङ्घेन शत्रुविद्रावकारकं । दारयन्ति पुरस्तात्तु न देया भीरवः पुरः ।। २३६.

प्रोत्साहयन्त्येव रणे भीरून् शूगः पुरस्थिताः । प्रांशवः शुकनाशाश्च ये चाजिह्मेक्षणा२ नराः ।। २३६.

संहतभ्रयुगाश्चैव क्रोधनाः कलहप्रियाः । नित्यहृष्टाः प्रहृष्टाश्च शूरा ज्ञेयाश्य कामिनः ।। २३६.

प्रप्तियुद्धं गजानाञ्च तोयदानादिकश्च यत् ।। २३६.

आयुधानयनं चैव पत्तिकर्म्मं विधीयते । रिपूणां भेत्तुकामानां स्वसैन्यस्य तु रक्षणं ।। २३६.

भेदनं संहतानाञ्च चर्मिणां कर्म्म कीर्त्तिंतं । विमुखीकरणं युद्धे धन्विनां च तथोच्यते ।। २३६.

दूरापसरणं यानं सुहतस्य तथोच्यते । त्रासनं रिपुसैन्यानां रथकर्म्म तथोच्यते ।। २३६.

भेदनं संहतानाञच भेदानामपि संहतिः । प्राकारतोरणाट्टालद्रुमभङ्गश्च सद्‌गजे ।। २३६.

पत्तिभूर्विषमा ज्ञेया रथाश्वस्य तथा सभा । सकर्द्दमा च नागानां युद्धभूमिरुदाहृता ।। २३६.

एवं विरचितव्यूहः कृतपृष्ठदिवाकरः । तथानुलोपशुक्रार्किदिक्पालमृदुमारुताः ।। २३६.

योधानुत्तेजयेत्सर्व्वान्नामगोत्रावदानतः । भोगप्राप्त्या च विजये स्वर्गप्राप्त्या मृतस्य च ।। २३६.

जित्वारीन् भोगसम्प्राप्तिः मृतस्य च परा गतिः । निष्कृतिः स्वामिपिण्डस्य नास्ति युद्धसमा गतिः ।। २३६.

शूराणां रक्तमायाति तेन पापन्त्यजन्ति ते । घातादिदुःखसहनं रणे तत् परमन्तपः ।। २३६.

वराप्सरः सहस्राणि यान्ति शूरं रणे मृतं । स्वामी सुकृतमादत्ते भग्नानां विनिवर्त्तिनां ।। २३६.

ब्रह्महत्याफलं तेषां तथा प्रोक्तं पदे पदे । त्यक्त्वा सहायान् यो गच्छेद्देवास्तस्य विनष्टये ।। २३६.