अग्निपुराणम्

गायत्रीनिर्वाणं अग्निरुवाच एवं सन्ध्याविधिं कृत्वा गायत्रीञ्च जपेत्स्मरेत् ।०१ गायञ्च्छिष्यान् यतस्त्रायेत्भार्यां प्राणांस्तथैव च(१) ॥०१ ततः स्मृतेयं गायत्री सावित्रीय ततो यतः ।०२ प्रकाशनात्सा सवितुर्वाग्रूपत्वात्सरस्वती ॥०२ तज्ज्योतिः परमं ब्रह्म भर्गस्तेजो यतः स्मृतं ।०३ भा दीप्ताविति रूपं हि भ्रस्जः पाकेऽथ तत्स्मृतं ॥०३ ओषध्यादिकं पचति भ्राजृ दीप्तौ तथा भवेत् ।०४ भर्गः स्याद्भ्राजत इति बहुलं छन्द ईरितं ॥०४ वरेण्यं सर्वतेजोभ्यः श्रेष्ठं वै परमं पदं ।०५ स्वर्गापवर्गकामैर्वा वरणीयं सदैव हि ॥०५ वृणोतेर्वरणार्थत्वाज्जाग्रत्स्वप्नादिवर्जितं ।०६ नित्यशुद्धबुद्धमेकं सत्यन्तद्धीमहीश्वरं ॥०६ अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्ध्ययेमहि विमुक्तये ।०७ तज्ज्योतिर्भगवान् विष्णुर्जगज्जन्मादिकारणं ॥०७ शिवं केचित्पठन्ति स्म शक्तिरूपं पठन्ति च ।०८ केचित्सूर्यङ्केचिदग्निं वेदगा अग्निहोत्रिणः ॥०८ टिप्पणी १ कायान् प्राणांस्तथैव चेति ञ.. अग्न्यादिरूपो विष्णुर्हि वेदादौ ब्रह्म गीयते ।०९ तत्पदं परमं विष्णोर्देवस्य सवितुः स्मृतं ॥०९ महदाज्यं सूयते हि स्वयं ज्योतिर्हरिः प्रभुः ।१० पर्जन्यो वायुरादित्यः शीतोष्णाद्यैश्च पाचयेत् ॥१० अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते ।११ आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नन्ततः प्रजाः ॥११ दधातेर्वा धीमहीति मनसा धारयेमहि ।१२ नोऽस्माकं यश्च भर्गश्च सर्वेषां प्राणिनां धियः ॥१२ चोदयात्प्रेरयेद्बुद्धीर्भोक्तॄणां सर्वकर्मसु ।१३ दृष्टादृष्टविपाकेषु विष्णुसूर्याग्निरूपवान् ॥१३ ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं वाश्वभ्रमेव वा ।१४ ईशावास्यमिदं सर्वं महदादिजगद्धरिः ॥१४ स्वर्गाद्यैः क्रीडते देवो योऽहं स पुरुषः प्रभुः ।१५ आदित्यान्तर्गतं यच्च भर्गाख्यं वै मुमुक्षुभिः ॥१५ जन्ममृत्युविनाशाय दुःखस्य त्रिविधस्य च ।१६ ध्यानेन पुरुषोऽयञ्च द्रष्टव्यः सूर्यमण्डले ॥१६ तत्त्वं सदसि चिद्ब्रह्म विष्णोर्यत्परमं पदं ।१७ देवस्य सवितुर्भर्गो वरेण्यं हि तुरीयकं ॥१७ देहादिजाग्रदाब्रह्म अहं ब्रह्मेति धीमहि ।१८ योऽसावादित्यपुरुषः सोऽसावहमनन्त ओं ॥१८ ज्ञानानि शुभकर्मादीन् प्रवर्तयति यः सदा

गायत्रीनिर्वाणं अग्निरुवाच लिङ्गमूर्तिं शिवं स्तुत्वा गायत्र्या योगमाप्तवान् ।२१७.००१ निर्वाणं(१) परमं ब्रह्म वसिष्ठोऽन्यश्च शङ्करात्(२) ॥२१७.००१ नमः कनकलिङ्गाय(३) वेदलिङ्गाय वै नमः ।२१७.००२ नमः परमलिङ्गाय(४) व्योमलिङ्गाय वै नमः ॥२१७.००२ नमः सहस्रलिङ्गाय वह्निलिङ्गाय वै नमः ।२१७.००३ नमः पुराणलिङ्गाय श्रुतिलिङ्गाय वै नमः ॥२१७.००३ नमः पाताललिङ्गाय ब्रह्मलिङ्गाय वै नमः ।२१७.००४ नमो रहस्यलिङ्गाय सप्तद्वीपोर्धलिङ्गिने ॥२१७.००४ नमः सर्वात्मलिङ्गाय सर्वलोकाङ्गलिङ्गिने ।२१७.००५ नमस्त्वव्यक्तलिङ्गाय बुद्धिलिङ्गाय वै नमः ॥२१७.००५ नमोऽहङ्कारकिङ्गाय भूतलिङ्गाय वै नमः ।२१७.००६ नम इन्द्रियलिङ्गाय नमस्तन्मात्रलिङ्गिने ॥२१७.००६ नमः पुरुषलिङ्गाय भावलिङ्गाय वै नमः ।२१७.००७ टिप्पणी १ निर्मलमिति ख.. २ वशिष्तोप्येव शङ्करादिति ख.. , घ.. च ३ कमललिङ्गायेति ट.. ४ नमः पवनलिङ्गायेति ख.. , ग.. , घ.. , ङ.. , ट.. च नमो रजोर्धलिङ्गाय सत्त्वलिङ्गाय(१) वै नमः(२) ॥२१७.००७ नमस्ते भवलिङ्गाय नमस्त्रैगुण्यलिङ्गिने ।२१७.००८ नमोऽनागतलिङ्गाय तेजोलिङ्गाय वै नमः ॥२१७.००८ नमो वायूर्ध्वलिङ्गाय(३) श्रुतिलिङ्गाय वै नमः ।२१७.००९ नमस्तेऽथर्वलिङ्गाय सामलिङ्गाय(४) वै नमः ॥२१७.००९ नमो यज्ञाङ्गलिङ्गाय यज्ञलिङ्गाय वै नमः ।२१७.०१० नमस्ते तत्त्वलिङ्गाय देवानुगतलिङ्गिने(५) ॥२१७.०१० दिश नः परमं योगमपत्यं मत्समन्तथा ।२१७.०११ ब्रह्म चैवाक्षयं देव शमञ्चैव परं विभो(६) ॥२१७.०११ अक्षयन्त्वञ्च वंशस्य धर्मे च मतिमक्षयां ।२१७.०१२ अग्निरुवाच वसिष्ठेन स्तुतः शम्भुस्तुष्टः श्रीपर्वते पुरा ॥२१७.०१२ वसिष्ठाय वरं दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत

अग्निरुवाच पुष्करेण च रामाय राजधर्म्मं हि पृच्छते। यथादौ कथितं तद्वद्वशिष्ठ कथयामि ते ।। २१८.

पुष्कर उवाच राजधर्मं प्रवक्ष्यामि सर्वस्मात् राजधर्मतः । राजा भवेत्१ शत्रुहन्ता प्रजापालः सुदण्डवान् ।। २१८.

मन्त्रिणश्चाखिलान्मज्ञान्महिषीं धर्म्मलक्षणां । संवत्सरं नृपः काले ससन्भारोऽभिषेचनं ।। २१८.

कुर्य्यान्मृते नृते नात्र कालस्य नियमः स्मृतः । तिलैः सिद्धार्थकैः स्नानं सांवत्सरपुरोहितौ ।। २१८.

घोषयित्वा जयं राज्ञो राजा भद्रासने स्थितः । अभयं घोषयेद् दुर्गान्मोचयेद्राज्यपालके ।। २१८.

पुरोधसाऽभिषेकात् प्राक् कार्य्यैन्द्री शान्तिरेव च । उपवास्यभिषेकाहे वेद्यग्नौ जुहुयान्मनून्

वैष्णवानैन्द्रमन्त्रांस्तु सावित्रान् वैश्वदैवतान् । सौम्यान् स्वस्त्ययनं शर्म्मआयुष्याभयदाम्मनून् ।। २१८.

अपराजिताञ्च कलसं वह्नेर्दक्षिणपार्श्वगं । सम्पातवन्तं हैमञ्च पूजयेद्‌गन्धषुष्पकैः ।। २१८.

प्रदक्षिणावर्त्तशिखस्तप्तजाम्बूनदप्रभः । रथौघमेघनिर्घोषो विधूमश्च हुताशनः ।। २१८.

अनुलोमः सुगन्धश्च स्वस्तिकाकारसन्निभः । प्रसन्नाचिर्म्महाज्वालः स्फुलिङ्गरहितो हितः ।। २१८.

न व्रजेयुश्च मध्येन मार्जारमृगपक्षिणः । पर्वताग्रमृदा तावन्मूर्द्धानं शोधयेन्नृपः ।। २१८.

वल्मीकाग्रमृदा कर्णौ वदनं केशवालयात् । इन्द्रालयमृदा४ ग्रीवां हृदयन्तु नृपाजिरात् ।। २१९.

करिदन्तोद्‌धृतमृदा दक्षिणन्तु तथा भुजं । वृषश्रृङ्गोद्‌धृतमृदा वामश्चैव तथा भुजं ।। २२०.

वेश्याद्वारमृदा राज्ञः कटिशौचं विधीयते । यज्ञस्थानाथैवोरू गोस्थानाज्जानुनी तथा ।। २१८.

अश्वस्थानात्तथा जङ्घे रथचक्रमृदाङ्‌घ्रिके । मूर्द्धानं पञ्चगव्येन भद्रासनगतं नृपं ।। २१८.

अभिषिञ्चेदमात्यानां चतुष्टयमथो घटैः । पूर्वतो हेमकुम्भेन घृतपूर्णेन ब्रह्मणः ।। २१८.

रूप्यकुम्भेन याम्ये च क्षीरपूर्णेन क्षत्रियः । दध्ना च ताम्रकुम्भेन वैश्यः पश्चिमगेन च ।। २१९.

मृण्मयेन जलेनोदक् शूद्रामात्योऽभिषेचयेत् । ततोऽभिषेकं नृपतेर्बह्वृ चप्रवरो द्विजः ।। २१८.

कुर्वीत मधुना विप्रश्छन्दोगद्य कुशोदकैः । सम्पातवन्तं कलशं तथा गत्वा पुरोहितः ।। २१८.

विधाय वह्निरक्षान्तु सदस्येषु यथाविधि । राजश्रियाभिषेके च ये मन्त्राः परिकीर्त्तिताः ।। २१८.

शतच्छिद्रेण पात्रेण सौवर्णेनाभिषेचयेत्। या ओषधीत्योषधीभीरथेत्युक्तेति गन्धकैः ।। २१८.

पुष्पैः पुष्पवतीत्येव ब्राह्मणेति च वीजकैः

रत्नैराशः शिशानश्च ये देवाश्च कुशोदकैः ।। २१८.

यजुर्वेद्ययर्व्ववेदी८ गन्धद्वारेति संस्पृशेत् । शिरः कण्ठं रोचनया सर्वतीर्थोदकैर्द्विजाः ।। २१८.

गीतवाद्यादिनीर्घोषैश्चामरव्यजनादिभिः । सर्वौषधिमयं कुम्भं धारयेयुर्नृपाग्रतः ।। २१८.

व्याघ्रचर्म्मोत्तरां शय्यामुपविष्ठः पुरोहितः । मधुपर्क्कादिकं दत्त्वा पट्टबन्धं प्रकारयेत् ।। २१८.

राज्ञोमुकुटबन्धञ्च पञ्चक्षन्मात्तरं ददेत् । ध्रुवाद्यैरिति च विशेद वृषजं वृषदंशजं ।। २१८.