अग्निपुराणम्

गुर्वादिसहितो वासो रात्रौ नियमपूर्वकम्। अदिवासः स वसतेवधेर्भावः समीरितः

गयायात्राविधिः अग्निरुवाच गायत्र्यैव महानद्यां स्नातः(१) सन्ध्यां समाचरेत् ।११६.००१ गायत्र्या अग्रतः प्रातः श्राद्धं पिण्डमथाक्षयं ॥११६.००१ मध्याह्ने चोद्यति(२) स्नात्वा गीतवाद्यैर्ह्युपास्य च ।११६.००२ सावित्रीपुरतः सन्ध्यां पिण्डदानञ्च तत्पदे ॥११६.००२ अगस्त्यस्य पदे कुर्याद्योनिद्वारं प्रविश्य च ।११६.००३ निर्गतो न पुनर्योनिं प्रविशेन्मुच्यते भवात्(३) ॥११६.००३ टिप्पणी १ प्रात इति क.. २ मध्याह्ने सरसीति ग.. ३ मुच्यते भयादिति छ.. , झ.. च बलिं काकशिलायाञ्च कुमारञ्च नमेत्ततः(१) ।११६.००४ स्वर्गद्वार्यां सोमकुण्डे वायुतीर्थेऽथ पिण्डदः ॥११६.००४ भवेदाकशगङ्गायां कपिलायाञ्च पिण्डदः ।११६.००५ कपिलेशं शिवं नत्वा रुक्मिकुण्डे च पिण्डदः ॥११६.००५ कोटीतीर्थे च कोटीशं नत्वामोघपदे नरः(२) ।११६.००६ गदालोले वानरके गोप्रचारे च पिण्डदः(३) ॥११६.००६ नत्वा गावं वैतरण्यामेकविंशकुलोद्धृतिः ।११६.००७ श्राद्धपिण्डप्रदाता(४) स्यात्क्रौञ्चपदे च पिण्डदः(५) ॥११६.००७ तृतीयायां विशालायां निश्चिरायाञ्च पिण्डदः ।११६.००८ ऋणमोक्षे पापमोक्षे भस्मकुण्डेऽथ भस्मना ॥११६.००८ स्नानकृन्मुच्यते पापान्नमेद्देवं जनार्दनम् ।११६.००९ एष पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन ॥११६.००९ परलोकगते मह्यमक्ष्यय्यमुपतिष्ठतां ।११६.०१० गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्दनः ॥११६.०१० तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते वै ऋणत्रयात् ।११६.०११ मार्कण्डेयेश्वरं नत्वा नमेद्गृध्रेश्वरं नरः(६) ॥११६.०११ मूलक्षेत्रे महेशस्य धारायां पिण्डदो भवेत् ।११६.०१२ टिप्पणी १ नमेन्नर इति ख.. , ग.. , घ.. , ङ.. , छ.. च २ मासपदेऽन्नद इति ख.. , घ.. च ३ कपिलेशमित्यादिः, गोप्रचारे च पिण्डद इत्यन्तः पाठो ग.. पुस्तके नास्ति ४ श्राद्धे पिण्डप्रदतेति ख.. ५ भवेदाकाशगङ्गायामैत्यादिः, क्रौञ्चपादे च पिण्डद इत्यन्तः पाठः छ.. पुस्तके नास्ति ६ नमेद्भूतेश्वरं नर इति घ.. (१)गृध्रकूटे गृध्रवटे धौतपादे च पिण्डदः ॥११६.०१२ पुष्करिण्यां कर्दमाले रामतीर्थे च पिण्डदः ।११६.०१३ प्रभासेशन्नमेत्प्रेतशिलायां पिण्डदो भवेत् ॥११६.०१३ दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठाः पितरो बान्धवादयः ।११६.०१४ प्रेतादिरूपा मुक्ताः(२) स्युः पिण्डैर्दत्तैर्मयाखिलाः ॥११६.०१४ स्थानत्रये प्रेतशिला गयाशिरसि पावनी ।११६.०१५ प्रभासे प्रेतकुण्डे च पिण्डदस्तारयेत्कुलम् ॥११६.०१५ वसिष्ठेशन्नमस्कृत्य तदग्रे पिण्डदो भवेत् ।११६.०१६ गयानाभौ सुषुम्णायां महाकोष्ट्याञ्च पिण्डदः ॥११६.०१६ गदाधराग्रतो मुण्डपृष्ठे देव्याश्च सन्निधौ ।११६.०१७ मुण्दपृष्ठं नमेदादौ क्षेत्रपालादिसंयुतम् ॥११६.०१७ पूजयित्वा भयं न स्याद्विषरोगादिनाशनम् ।११६.०१८ ब्रह्माणञ्च नमस्कृत्य ब्रह्मलोकं नयेत्कुलम् ॥११६.०१८ सुभद्रां बलभद्रञ्च प्रपूज्य पुरुषोत्तमम् ।११६.०१९ सर्वकामसमायुक्तः कुलमुद्धृत्य नाकभाक्(३) ॥११६.०१९ हृषीकेशं नमस्कृत्य तदग्रे पिण्डदो भवेत् ।११६.०२० माधवं पूजयित्वा च देवो वैमानिको(४) भवेत् ॥११६.०२० महालक्ष्मीं प्रार्च्य गौरीं मङ्गलाञ्च सरस्वतीम् ।११६.०२१ पितॄनुद्धृत्य स्वर्गस्थो भुक्तभोगोऽत्र शास्त्रधीः ॥११६.०२१ टिप्पणी १ सर्वकामसमायुक्तः कुलमुद्धृत्य लोकभागिति पाठोत्र झ.. पुस्तकेऽधिकोऽस्ति २ प्रेतादिरूपमुक्ता इति ख.. , ग.. , घ.. , ङ.. , ज.. च ३ कुलमुद्धृत्य लोकभागिति ग.. , ज.. च । वशिष्ठेशमित्यादिः, कुलमुद्धृत्य नाकभागित्यन्तः पाठो झ.. पुस्तके नास्ति ४ देवैर्वैमानिक इति छ.. द्वादशादित्यमभ्यर्य वह्निं रेवन्तमिन्द्रकम् ।११६.०२२ रोगादिमुक्तः स्वर्गी स्याच्छ्रीकपर्दिविनायकम् ॥११६.०२२ प्रपूज्य कार्त्तिकेयञ्च निर्विघ्नः सिद्धिमाप्नुयात् ।११६.०२३ सोमनाथञ्च कालेशङ्केदारं प्रपितामहम् ॥११६.०२३ सिद्धेश्वरञ्च रुद्रेशं रामेशं ब्रह्मकेश्वरम् ।११६.०२४ अष्टलिङ्गानि गुह्यानि पूजयित्वा तु(१) सर्वभाक् ॥११६.०२४ नारायणं वराहञ्च नारसिंहं नमेच्छ्रिये ।११६.०२५ ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं त्रिपुरघ्नमशेषदम् ॥११६.०२५ सीतां रामञ्च गरुडं वामनं सम्प्रपूज्य च ।११६.०२६ सर्वकामानवाप्नोति ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् ॥११६.०२६ देवैः सार्धं सम्प्रपूज्य देवमादिगदाधरम् ।११६.०२७ ऋणत्रयविनिर्मुक्तस्तारयेत्सकलं कुलम् ॥११६.०२७ देवरूपा शिला पुण्या तस्माद्देवमयी शिला ।११६.०२८ गयायां नहि तत्स्थानं यत्र तीर्थं न विद्यते ॥११६.०२८ यन्नाम्ना पातयेत्पिण्डं तन्नयेद्ब्रह्म शाश्वतम् ।११६.०२९ फल्ग्वीशं फल्गुचण्डीं च प्रणम्याङ्गारकेश्वरम् ॥११६.०२९ मतङ्गस्य पदे श्राद्धी भरताश्रमके भवेत् ।११६.०३० हंसतीर्थे कोटितीर्थे यत्र पाण्डुशिलान्नदः ॥११६.०३० तत्र स्यादग्निधारायां मधुस्रवसि पिण्डदः ।११६.०३१ रुद्रेशं किलिकिलेशं नमेद्वृद्धिविनायकम्(२) ॥११६.०३१ पिण्डदो धेनुकारण्ये पदे धेनोर्नमेच्च गाम् ।११६.०३२ टिप्पणी १ पूजयित्वाथेति क.. , घ.. , ङ.. , ज.. च २ नमेद्बुद्धिविनायकमिति ख.. , ग.. , छ.. च । नमेद्वृद्धविनायकमिति घ.. सर्वान् पितॄंस्तारयेच्च सरस्वत्याञ्च पिण्डदः ॥११६.०३२ सन्ध्यामुपास्य सायाह्ने नमेद्देवीं सरस्वतीम् ।११६.०३३ त्रिसन्ध्याकृद्भवेद्विप्रो वेदवेदाङ्गपारगः ॥११६.०३३ गयां प्रदक्षिणीकृत्य गयाविप्रान् प्रपूज्य च ।११६.०३४ अन्नदानादिकं सर्वं कृतन्तत्राक्षयं भवेत् ॥११६.०३४ स्तुत्वा सम्प्रार्थयेदेवमादिदेवं गदाधरम् ।११६.०३५ गदाधरं गयावासं पित्रादीनां गतिप्रदम् ॥११६.०३५ धर्मार्थकाममोक्षार्थं योगदं प्रणमाम्यहम् ।११६.०३६ देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितम् ॥११६.०३६ नित्यशुद्धं बुद्धियुक्तं(१) सत्यं ब्रह्म नमाम्यहम् ।११६.०३७ आनन्दमद्वयं देवं देवदानववन्दितम् ॥११६.०३७ देवदेवीवृन्दयुक्तं सर्वदा प्रणमाम्यहम् ।११६.०३८ कलिकल्मषकालार्तिदमनं(२) वनमालिनम् ॥११६.०३८ पालिताखिललोकेशं(३) कुलोद्धरणमानसम् ।११६.०३९ व्यक्ताव्यक्तविभक्तात्माविभक्तात्मानमात्मनि ॥११६.०३९ स्थितं स्थिरतरं(४) सारं वन्दे घोराघमर्दनम्(५) ।११६.०४० आगतोऽस्मि गयां देव पितृकार्ये गदाधरः ॥११६.०४० त्वं मे साक्षी भवाद्येह अनृणोऽहमृणत्रयात् ।११६.०४१ टिप्पणी १ नित्यशुद्धबुद्धियुक्तमिति घ.. , छ.. च २ कालार्तिनाशनमिति घ.. । कालार्तिदलनमिति ग.. , ङ.. , घ.. , ज.. च ३ पालिताखिलदेवेशमिति घ.. ४ स्थिततरमिति ग.. , घ.. , ङ.. च ५ वन्देहमरिमर्दनमिति ङ.. । वन्दे संसारमर्दनमिति ज.. साक्षिणः सन्तु मे देवा ब्रह्मेशानादयस्तथा ॥११६.०४१ मया गयां समासाद्य पितॄणां निष्कृतिः कृता ।११६.०४२ गयामाहात्म्यपठनाच्छ्राद्धादौ ब्रह्मलोकभाक् ॥११६.०४२ पितॄणामक्षयं श्राद्धमक्षयं ब्रह्मलोकदम्

श्राद्धकल्पः thumb|पार्वणश्राद्ध. [https://www.youtube.com/watch?v=Vmk_20EaOS8 पार्वण श्राद्ध विधि] अग्निरुवाच कात्यायनो मुनीनाह यथा श्राद्धं तथा वदे ।११७.००१ गयादौ श्राद्धं कुर्वीत सङ्क्रान्त्यादौ विशेषतः ॥११७.००१ काले वापरपक्षे च चतुर्थ्या ऊर्ध्वमेव व ।११७.००२ सम्याद्य च पदर्क्षे च(१) पूर्वेद्युश्च निमन्त्रयेत् ॥११७.००२ यतीन् गृहस्थसाधून् वा स्नातकाञ्छ्रोत्रियान् द्विजान् ।११७.००३ अनवद्यान् कर्मनिष्ठान् शिष्टानाचारसंयुतान्(२) ॥११७.००३ टिप्पणी १ सम्पाद्य परमर्क्षे चेति छ.. २ आचारसंस्कृतानिति ग.. , ज.. च वर्जयेच्छित्रिकुष्ठ्यादीन्न गृह्णीयान्निमन्त्रितान् ।११७.००४ स्नाताञ्छुचींस्तथा दान्तान् प्राङ्मुखान् देवकर्मणि ॥११७.००४ उपवेशयेत्त्रीन् पित्र्यादीनेकैकमुभयत्र वा ।११७.००५ एवं मातामहादेश्च शाकैरपि च कारयेत् ॥११७.००५ तदह्नि ब्रह्मचारी स्यादकोपोऽत्वरितो मृदुः(१) ।११७.००६ सत्योऽप्रमत्तोऽनध्वन्यो अस्वाध्यायश्च(२) वाग्यतः ॥११७.००६ सर्वांश्च पङ्क्तिमूर्धन्यान् पृच्छेत्प्रश्ने तथासने ।११७.००७ दर्भानास्तीर्य द्विगुणान् पित्रे देवादिकञ्चरेत् ॥११७.००७ विश्वान्देवानावाहयिष्ये पृच्छेदावाहयेति च ।११७.००८ विश्वेदेवास आवाह्य विकीर्याथ यवान् जपेत् ॥११७.००८ विश्वे देवाः शृणुतेमं पितॄनावाहयिष्ये च ।११७.००९ पृच्छेदावाहयेत्युक्ते उशन्तस्त्वा समाह्वयेत् ॥११७.००९ तिलान् विकीर्याथ जपेदायान्त्वित्यादि पित्रके ।११७.०१० सपित्रित्रे निषिञ्चेद्वा शन्नो देवीरभि तृचा ॥११७.०१० यवोऽसीति यवान् दत्वा पित्रे सर्वत्र वै तिलान् ।११७.०११ तिलोऽसि सोमदेवत्यो गोसवो देवनिर्मितः ।११७.०११ प्रत्नमद्भिः पृक्तः स्वधया पितॄन् लोकान् प्रीणाहि नः स्वधा । इति श्रीश्च तेति ददेत्पुष्पं पात्रे हैमेऽथ राजते ॥११७.०११ औदुम्वरे वा खड्गे वा पर्णपात्रे प्रदक्षिणम् ।११७.०१२ देवानामपसव्यं तु पितॄणां सव्यमाचरेत् ॥११७.०१२ टिप्पणी १ अत्वरितोऽत्यृजुरिति ङ.. २ सत्ये प्रपन्नोऽनध्वन्यो ह्यस्वाध्यायश्चेति ख.. , घ.. च एकैकस्य एकैकेन सपवित्रकरेषु च ।११७.०१३ या दिव्या आपः पयसा सम्बभूवुर्या अन्तरिक्षा उतपार्थिवीर्याः हिरण्यवर्णा यज्ञियास्ता न आपः शिवाः संश्योनाः सुहवा भवन्तु ११७.०१३ अवधैवं पितामहदेः संस्रवात्प्रथमे चरेत्(१) ।११७.०१४ पितृभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः ॥११७.०१४ अत्र गन्धपुष्पधूपदीपाच्छादनदानकं ।११७.०१५ घृताक्तमन्नमुद्धृत्य पृच्छत्यग्नौ करिष्ये च ॥११७.०१५ कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो जुहुयात्साग्निकोऽनले ।११७.०१६ अनग्निकः पितृहस्ते(२) सपवित्रे तु मन्त्रतः ॥११७.०१६ अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहेति(३) प्रथमाहुतिः ।११७.०१७ सोमाय पितृमतेऽथ यमायाङ्गिरसे परे ॥११७.०१७ हुतशेषं चान्नपात्रे दत्वा पात्रं समालभेत् ।११७.०१८ पृथिवी ते पात्रन्द्यौः पिधानं ब्राह्मणस्य मुखे अमृते अमृतं जुहोमि स्वाहेति जप्त्वेदं विष्णुरित्यन्ने द्विजाङ्गुष्ठन्निवेशयेत् ॥११७.०१८ अपहतेति च तिलान् विकीर्यान्नं प्रदाययेत् ।११७.०१९ जुषध्वमिति चोक्त्वाथ गायत्र्यादि ततो जपेत् ॥११७.०१९ टिप्पणी १ एकैकस्येत्यादिः, प्रथमे चरेदित्यन्तः पाठो झ.. पुस्तके नास्ति २ अनग्निको जले चैवेति ङ.. ३ स्वधेति क.. देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च ।११७.०२० नमः स्वधायै स्वाहयै नित्यमेव नमो नमः(१) ॥११७.०२० तृप्तान् ज्ञात्वान्नं विकिरेदपो दद्यात्सकृत्सकृत् ।११७.०२१ गायत्रीं पूर्ववज्जप्त्वा मधु मध्विति वै जपेत् ॥११७.०२१ तृप्ताः स्थ इति सम्पृच्छेत्तृप्ताः स्म इति वै वदेत् ।११७.०२२ शेषमन्नमनुज्ञाप्य सर्वमन्नमथैकतः ॥११७.०२२ उद्धृत्योच्छिष्टपार्श्वे तु कृत्वा चैवावनेजनं ।११७.०२३ दद्यात्कुशेषु त्रीन् पिण्डानाचान्तेषु परे जगुः ॥११७.०२३ आचान्तेषूदकं पुष्पाण्यक्षतानि प्रदापयेत् ।११७.०२४ अक्षय्योदकमेवाथ आशिषः प्रार्थयेन्नरः(२) ॥११७.०२४ अघोराः पितरः सन्तु गोत्रन्नो वर्धतां सदा ।११७.०२५ दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च ॥११७.०२५ श्रद्धा च नो माव्यगमद्बहुदेयं च नोऽस्त्विति ।११७.०२६ अन्नञ्च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि ॥११७.०२६ याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिस्म कञ्चन ।११७.०२७ स्वधावाचनीयान् कुशानास्तीर्य सपवित्रकान्(३) ॥११७.०२७ स्वधां वाचयिष्ये पृच्छेदनुज्ञातश्च वाच्यतां ।११७.०२८ पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहमुख्यके ॥११७.०२८ स्वधोच्यतामस्तु स्वधा उच्यमानस्तथैव च ।११७.०२९ अपो निषिञ्चेदुत्तानं पात्रं कृत्वाथ दक्षिणां ॥११७.०२९ टिप्पणी १ स्वाहायै नित्यमेव भवन्त्विति इति ख.. , छ.. च २ प्रार्थयेत्तत इति घ.. , ज.. , झ.. च ३ अघोराः पितर इत्यादिः, आस्तीर्य सपवित्रकानित्यन्तः पाठः ख.. , छ.. पुस्तकद्वये नास्ति यथाशक्ति प्रदद्याच्च दैवे पैत्रेऽथ वाचयेत् ।११७.०३० विश्वे देवाः प्रीयन्ताञ्च वाजे विसर्जयेत् ॥११७.०३० आमावाजस्येत्यनुव्रज्य कृत्वा विप्रान् प्रदक्षिणं ।११७.०३१ गृहे विशेदमावास्यां मासि मासि चरेत्तथा ॥११७.०३१ एकोद्दिष्टं प्रवक्ष्यामि श्राद्धं पूर्ववदाचरेत् ।११७.०३२ एकं पवित्रमेकार्धं एकं पिण्डम्प्रदापयेत् ॥११७.०३२ नावाहनाग्नौकरणं विश्वे देवा न चात्र हि ।११७.०३३ तृप्तिप्रश्ने स्वदितमिति वदेत्सुखदितं द्विजः ॥११७.०३३ उपतिष्ठतामित्यक्षय्ये विसर्गे चाभिरम्यतां ।११७.०३४ अभिरताः स्म इत्यपरे शेषं पूर्ववदाचरेत् ॥११७.०३४ सपिण्डीकरणं वक्ष्ये अब्दान्ते मध्यतोऽपि वा ।११७.०३५ पितॄणां त्रीणि पात्राणि एकम्प्रेतस्य पात्रकं ॥११७.०३५ सपवित्राणि चत्वारि तिलपुष्पयुतानि च ।११७.०३६ गन्धोदकेन युक्तानि(१) पूरयित्वाभिषिञ्चति ॥११७.०३६ प्रेतपात्रं पितृपात्रे ये समना इति द्वयात् ।११७.०३७ पूर्ववत्पिण्डदानादि प्रेतानां पितृता भवेत् ॥११७.०३७ अथाभ्युदयिकं श्राद्धं वक्ष्ये सर्वं तु पूर्ववत् ।११७.०३८ जपेत्पितृमन्त्रवर्जं पूर्वाह्णे तत्प्रदक्षिणं ॥११७.०३८ उपचारा ऋजुकुशास्तिलार्थैश्च यवैरिह(२) ।११७.०३९ तृप्तिप्रश्नस्तु सम्पन्नं सुसम्पन्नं वदेद्द्विजः ॥११७.०३९ टिप्पणी १ गन्धोदकेन सिक्तानि इति ज.. २ अथाभ्युदयिकमित्यादिः, यवैरिह इत्यन्तः पाठो झ.. पुस्तके नास्ति दध्यक्षतवदराद्याः(१) पिण्डा नान्दीमुखान् पितॄन् ।११७.०४० आवाहयिष्ये पृच्छेच्च प्रीयन्तामिति चाक्षये ॥११७.०४० नान्दीमुखाश्च पितरो वाचयिष्येऽथ पृच्छति ।११७.०४१ नान्दीमुखान् पितृगणान् प्रीयन्तामित्यथो वदेत् ॥११७.०४१ नान्दीमुखाश्च पितरस्तत्पिता प्रपितामहः ।११७.०४२ मातामहः प्रमातामहो वृद्धप्रमातृकामहः ॥११७.०४२ स्वधाकारन्न युञ्जीत युग्मान् विप्रांश्च भोजयेत् ।११७.०४३ तृप्तिं वक्ष्ये पितॄणां च ग्राम्यैरोषधिभिस्तथा ॥११७.०४३ मासन्तृप्तिस्तथारण्यैः(२) कन्दमूलफलादिभिः ।११७.०४४ मत्स्यैर्मासद्वयं मार्गैस्त्रयं वै शाकुनेन च ॥११७.०४४ चतुरो रौरवेणाथ(३) पञ्च षट्छागलेन तु(४) ।११७.०४५ कूर्मेण सप्त चाष्टौ च वाराहेण नवैव तु ॥११७.०४५ मेषमांसेन दश च माहिषैः पार्षतैः शिवैः ।११७.०४६ संवत्सरन्तु गव्येन पयसा पायसेन वा ॥११७.०४६ वार्धीनसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी ।११७.०४७ खड्गमांसं कालशाकं लोहितच्छागलो(५) मधु ॥११७.०४७ महाशल्काश्च वर्षासु मघाश्राद्धमथाक्षयं(६) ।११७.०४८ मन्त्राध्याय्यग्निहोत्री च शाखाध्यायी षडङ्गवित् ॥११७.०४८ तृणाचिकेतः त्रिमधुर्धर्मद्रोणस्य(७) पाठकः ।११७.०४९ त्रिषुपर्णज्येष्ठसामज्ञानी स्युः पङ्क्तिपावनाः ॥११७.०४९ टिप्पणी १ दध्यक्षतवदर्याद्या इति ग.. , छ.. च २ तथा वन्यैरिति ख.. , ङ.. च ३ वत्सरं रौरवेणाथेति घ.. ४ पञ्चकं छागस्तेन तु इति ङ.. ५ लोहितच्छागक इति ग.. , घ.. , ङ.. च ६ मघाश्राद्धमिहाक्षयमिति झ.. ७ जलद्रोणस्येति झ.. कम्यानां कल्पमाख्यास्ये(१) प्रतिपत्सु धनं बहु ।११७.०५० स्त्रियः परा द्वितीयायाञ्चतुर्थ्यां धर्मकामदः ॥११७.०५० पञ्चम्यां पुत्रकामस्तु षष्ठ्याञ्च श्रैष्ठ्यभागपि(२) ।११७.०५१ कृषिभागी च सप्तम्यामष्टम्यामर्थलाभकः ॥११७.०५१ नवम्याञ्च एकशफा(३) दशम्याङ्गोगणो भवेत् ।११७.०५२ एकदश्यां परीवारो द्वादश्यान्धनधान्यकं ॥११७.०५२ ज्ञातिश्रेष्ठ्यं त्रयोदश्यां चतुर्दश्याञ्च शस्त्रतः(४) ।११७.०५३ मृतानां श्राद्धं सर्वाप्तममावास्यां समीरितं(५) ॥११७.०५३ सप्त व्याधा दशारण्ये(६) मृगाः कालञ्जरे गिरौ ।११७.०५४ चक्रवाकाः शरद्वीपे हंसाः सरसि मान्से ॥११७.०५४ तेऽपि जाताः(७) कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः ।११७.०५५ प्रस्थिता दूरमध्वानं यूयन्तेभ्योऽवसीदत ॥११७.०५५ श्राद्धादौ पठिते श्राद्धं पूर्णं स्याद्ब्रह्मलोकदं ।११७.०५६ श्राद्धं कुर्याच्च पुत्रादिः(८) पितुर्जीवति तत्पितुः ॥११७.०५६ तत्पितुस्तत्पितुः कुर्याज्जीवति प्रपितामहे ।११७.०५७ पितुः पितामस्हस्याथ परस्य प्रपितामात्(९) ॥११७.०५७ टिप्पणी १ कालमाख्यास्ये इति झ.. च २ श्रेष्ठभाग्यपि इति ख.. , ग.. , ङ.. , छ.. च । ज्येष्ठभागपि इति घ.. ३ नवम्यां वै शफपतिरिति ज.. ४ चतुर्दश्याञ्च शास्त्रत इति ख.. , घ.. च ५ मृतानां श्राद्धं सर्वाप्तिरमावास्या समीरिता इति क.. ६ दशार्णेषु इति ख.. , ग.. , ङ.. , छ.. च ७ तेऽभिजाता इति ख.. , घ.. च ८ कुर्यात्सुपुत्रोऽपि इति छ.. ९ तत्पितुरित्यादिः, प्रपितामहादित्यन्तः पाठो झ.. पुस्तके नास्ति एवं मात्रादिकस्यापि तथा मातामहादिके ।११७.०५८ श्राद्धकल्पं पठेद्यस्तु स लभेत्श्राद्धकृत्फलं(१) ॥११७.०५८ तीर्थे युगादौ मन्वादौ श्राद्धं दत्तमथाक्षयं ।११७.०५९ अश्वयुच्छुक्लनवमी द्वादशी कर्तिके तथा ॥११७.०५९ तृतीया चैव माघस्य तथा भाद्रपदस्य च ।११७.०६० फाल्गुनस्याप्यमावास्या पौषयैकादशी तथा ॥११७.०६० आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी ।११७.०६१ श्रावणे चाष्टमी कृष्णा तथाषाढे च पूर्णिमा ॥११७.०६१ कर्तिकी फाल्गुनी तद्वज्ज्यैष्ठे पञ्चदशी सिता ।११७.०६२ स्वायम्भुवाद्या मनवस्तेषामाद्याः किलाक्षयाः ॥११७.०६२ गया प्रयागो गङ्गा च कुरुक्षेत्रं च नर्मदा ।११७.०६३ श्रीपर्वतः प्रभासश्च शालग्रामो वराणसी(२) ॥११७.०६३ गोदावरी तेषु श्राद्धं स्त्रीपुरुषोत्तमादिषु

भारतवर्षं अग्निरुवाच उत्तरं यत्समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणं ।११८.००१ वर्षं तद्भारतं नाम नवसाहस्रविस्तृतं ॥११८.००१ कर्मभूमिरियं स्वर्गमपवर्गं च गच्छतां ।११८.००२ टिप्पणी १ यस्तु लभेच्छ्राद्धकृतं फलमिति ख.. , छ.. , ज.. च २ वाराणसी इति ख.. , ङ.. , छ.. , ज.. च महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् हेमपर्वतः(१) ॥११८.००२ विन्ध्यश्च पारिपात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः ।११८.००३ इन्द्रद्वीपः कसेरुश्च ताम्रवर्णो गभस्तिमान् ॥११८.००३ नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वस्त्वथ वारुणः ।११८.००४ अयं तु नवमस्तेषु द्वीपः सागरसंवृतः ॥११८.००४ योजनानां सहस्राणि द्वीपोयं दक्षिणोत्तरात् ।११८.००५ नव भेदा भारतस्य(२) मध्यभेदेऽथ पूर्वतः ॥११८.००५ किराता यवनाश्चापि ब्राह्मणाद्याश्च मध्यतः ।११८.००६ वेदस्मृतिमुखा नद्यः पारिपात्रोद्भवास्तथा ॥११८.००६ विन्ध्याच्च नर्मदाद्याः स्युः सह्यात्तापी पयोष्णिका ।११८.००७ गोदावरीभीमरथीकृष्णवेणादिकास्तथा ॥११८.००७ मलयात्कृतमालाद्यास्त्रिसामाद्या महेन्द्रजाः ।११८.००८ कुमाराद्याः शुक्तिमतो(३) हिमाद्रेश्चन्द्रभागका ॥११८.००८ पश्चिमे कुरुपाञ्चालमध्यदेशादयःस्थिताः

भुवनकोषः अग्निरुवाच विस्तारस्तु स्मृतो भूमेः सहस्राणि च सप्ततिः ।१२०.००१ उच्छ्रायो दशसाहस्रं पातालञ्चैकमेककं ॥१२०.००१ अतलं वितलञ्चैव नितलञ्च गभस्तिमत् ।१२०.००२ महाख्यं सुतलञ्चाग्र्यं पातालञ्चापि सप्तमं ॥१२०.००२ कृष्णपीतारुणाः शुक्लशर्कराशैलकाञ्चनाः ।१२०.००३ भूमयस्तेषु रम्येषु सन्ति दैत्यादयः सुखं ॥१२०.००३ पातालानामधश्चास्ते शेषो विष्णुश्च तामसः ।१२०.००४ गुणानन्त्यात्स चानन्ततः शिरसा धारयन्महीं ॥१२०.००४ भुवोऽधो नरका नैके न पतेत्तत्र वैष्णवः ।१२०.००५ रविणा भासिता पृथ्वी यावत्तायन्नभो मतं ॥१२०.००५ भूमेर्योजनलक्षन्तु विशिष्ठरविमण्डलं ।१२०.००६ रवेर्लक्षेण चन्द्रश्च लक्षान्नाक्षत्रमिन्दुतः ॥१२०.००६ द्विलक्षाद्भाद्बुधश्चास्ते बुधाच्छुक्रो द्विलक्षतः ।१२०.००७ द्विलक्षेण कुजः शुक्राद्भौमाद्द्विलक्षतो गुरुः ॥१२०.००७ गुरोर्द्विलक्षतः सौरित्ल्लक्षात्सप्तर्षयः शनेः ।१२०.००८ लक्षाद्ध्रुवो ह्यृषिभ्यस्तु त्रैलोक्यञ्चोच्छ्रयेण च ॥१२०.००८ ध्रुवात्कोट्या महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः ।१२०.००९ जनो द्विकोटितस्तस्माद्यत्रासन् सनकादयः ॥१२०.००९ जनात्तपश्चाष्तकोट्या वैराजा यत्र देवताः ।१२०.०१० षणवत्या तु कोटीनान्तपसः सत्यलोककः ॥१२०.०१० अपुनर्मारका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः ।१२०.०११ पादगम्यस्तु भूल्लोको भुवः सूर्यान्तरः स्मृतः ॥१२०.०११ स्वर्गलोको ध्रुवान्तस्तु नियुतानि चतुर्दश ।१२०.०१२ एतदण्डकटाहेन वृतो ब्रह्माण्डविस्तरः ॥१२०.०१२ वारिवह्न्यनिलाकाशैस्ततो भूतादिना वहिः ।१२०.०१३ वृतं दशगुणैरण्डं भूतादिर्महता तथा ॥१२०.०१३ दशोत्तराणि शेषाणि एकैकस्मान्मामुने ।१२०.०१४ महान्तञ्च समावृत्य प्रधानं समवस्थितं ॥१२०.०१४ अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं नापि विद्यते ।१२०.०१५ हेतुभूतमशेषस्य प्रकृतिः सा परा मुने ॥१२०.०१५ असङ्ख्यातानि शाण्डानि तत्र जातानि चेदृशां ।१२०.०१६ दारुण्यग्निर्यथा तैलं तिले तद्वत्पुमानिति ॥१२०.०१६ प्रधाने च स्थितो व्यापी चेतनात्मात्मवेदनः ।१२०.०१७ प्रधानञ्च पुमांश्चैव सर्वभूतात्मभृतया ॥१२०.०१७ विष्णुशक्त्या महाप्राज्ञ वृतौ संश्रयधर्मिणौ ।१२०.०१८ तयोः सैव पृथग्भावे कारणं संश्रयस्य च ॥१२०.०१८ क्षोभकारणभूतश्च सर्गकाले महामुने ।१२०.०१९ यथा शैत्यं जले वातो विभर्ति कणिकागतं ॥१२०.०१९ जगच्छक्तिस्तथा विष्णोः प्रधानप्रतिपादिकां ।१२०.०२० विष्णुशक्तिं समासाद्य देवाद्याः सम्भवन्ति हि ॥१२०.०२० स च विष्णुः स्वयं ब्रह्म यतः सर्वमिदं जगत् ।१२०.०२१ योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव ॥१२०.०२१ ईशादण्डस्तथैवास्य द्विगुणो मुनिसत्तम ।१२०.०२२ सार्धकोटिस्तथा सप्तनियुतान्यधिकानि वै ॥१२०.०२२ योजनानान्तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितं ।१२०.०२३ त्रिनाभिमतिपञ्चारं षण्णेमि द्व्ययनात्मकं ॥१२०.०२३ संवत्सरमयं कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितं ।१२०.०२४ चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयाक्षो विवस्वतः ॥१२०.०२४ पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य महामते ।१२०.०२५ अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणन्तदद्युगार्धयोः ॥१२०.०२५ ह्रस्वोऽक्षस्तद्युगार्धञ्च ध्रुवाधारं रथस्य वै ।१२०.०२६ हयाश्च सप्त छन्दांसि गायत्र्यादीनि सुव्रत ॥१२०.०२६ उदयास्तमनं ज्ञेयं दर्शनादर्शनं रवेः ।१२०.०२७ यावन्मात्रप्रदेशे तु वशिष्ठोऽवस्थितो ध्रुवः ॥१२०.०२७ स्वयमायाति तावत्तु भूमेराभूतसम्प्लवे ।१२०.०२८ ऊर्ध्वोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्र व्यवस्थितः ॥१२०.०२८ एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरं ।१२०.०२९ निर्धूतदोषपङ्कानां यतीनां स्थानमुत्तमं ॥१२०.०२९ ततो गङ्गा प्रभवति स्मरणात्पाशनाशनी ।१२०.०३० दिवि रूपं हरेर्ज्ञेयं शिशुमाराकृति प्रभो ॥१२०.०३० स्थितः पुच्छे ध्रुवस्तत्र भ्रमन् भ्रामयति ग्रहान् ।१२०.०३१ स रथोऽधिष्ठिता देवैरादित्यैर्ऋषिभिर्वरैः ॥१२०.०३१ गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः ।१२०.०३२ हिमोष्णवारिवर्षाणां कारणं भगवान् रविः ॥१२०.०३२ ऋग्वेदादिमयो विष्णुः स शुभाशुभकारणं ।१२०.०३३ रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः ॥१२०.०३३ वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्यसौ ।१२०.०३४ त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च ॥१२०.०३४ त्रयस्त्रिंशत्तथा देवाः पिबन्ति क्षणदाकरं ।१२०.०३५ एकां कलाञ्च पितर एकामारश्मिसंस्थिताः ॥१२०.०३५ वाय्वग्निद्रव्यसम्भूतो रथश्चन्द्रसुतस्य च ।१२०.०३६ अष्टाभिस्तुरगैर्युक्तो बुधस्तेन चरत्यपि ॥१२०.०३६ शुक्रस्यापि रथोऽष्टाश्वो भौमस्यापि रथस्तथा ।१२०.०३७ बृहस्पते रथोऽष्टाश्वः शनेरष्टाश्वको रथः ॥१२०.०३७ स्वर्भानोश्च रथोऽष्टाश्वः केतोश्चाष्टाश्वको रथः ।१२०.०३८ यदद्य वैष्णवः कायस्ततो विप्र वसुन्धरा ॥१२०.०३८ पद्माकरा समुद्भूता पर्वताद्यादिसंयुता ।१२०.०३९ ज्योतिर्भुवननद्यद्रिसमुद्रवनकं हरिः ॥१२०.०३९ यदस्ति नास्ति तद्विष्णुर्विष्णुज्ञानविजृम्भितं(१) ।१२०.०४० न विज्ञानमृते किञ्चिज्ज्ञानं विष्णुः परम्पदं ॥१२०.०४० तत्कुर्याद्येन विष्णुः स्यात्सत्यं ज्ञानमनन्तकं ।१२०.०४१ पठेद्भुवनकोषं हि यः सोऽवाप्तसुखात्मभाक् ॥१२०.०४१ ज्योतिःशास्त्रादिविध्याश्च शुभाशुभाधिपो हरिः(२)

कालगणनं अग्निरुवाच कालः समागणो वक्ष्ये गणितं कालबुद्धये ।१२२.००१ कालः समागणोऽर्कघ्नो(१) मासैश्चैत्रादिभिर्युतः ॥१२२.००१ द्विघ्नो द्विस्ट्ःः सवेदः स्यात्पञ्चाङ्गष्टयुतो गुणः(२) ।१२२.००२ त्रिष्ठो मध्यो वसुगुणः पुनर्वेदगुणश्च सः ॥१२२.००२ अष्टरन्ध्राग्निहीनः(३) स्यादधः सैकरसाष्टकैः ।१२२.००३ मध्यो हीनः षष्टिहतो(४) लब्धयुक्तस्तथोपरि ॥१२२.००३ न्यूनः सप्तकृतो वारस्तदधस्तिथिनाडयः ।१२२.००४ सगुणो द्विगुणश्चोरोद्ध्वं त्रिभिरूनो गुणः पुनः ॥१२२.००४ अधः स्वरामसंयुक्तो रसार्काष्टफलैर्युतः ।१२२.००५ अष्टाविंशच्छेषपिण्डस्तिथिनाड्या अधः स्थितः ॥१२२.००५ टिप्पणी १ समागणोर्काब्द इति ख.. , छ.. च २ पञ्चदशयुतो गण इति ज.. ३ अष्टचन्द्राग्निहीन इति ज.. ४ षष्टिहत इति ङ.. गुणस्तिसृभिरूनोर्धं द्वाभ्यां च गुणयेत्पुनः ।१२२.००६ मध्ये रुद्रगुणः कार्यो ह्यधः सैको नवाग्निभिः(१) ॥१२२.००६ लब्धहीनो(२) भवेन्मध्यो द्वाविंशतिविवर्जितः ।१२२.००७ षष्टिशेषे ऋणं ज्ञेयं लब्धमूर्ध्वं विनिक्षिपेत् ॥१२२.००७ सप्तविंशतिशेषस्तु ध्रुवो नक्षत्रयोगयोः ।१२२.००८ मासि मासि क्षिपेद्वारन्द्वात्रिंशद्घटिकास्तिथौ ॥१२२.००८ द्वे पिण्डे द्वे च नक्षत्रे नाड्य एकादश ह्यृणे ।१२२.००९ वारस्थाने तिथिन्दद्यात्सप्तभिर्भार्गवमाहरेत् ॥१२२.००९ शेषवाराश्च सूर्याद्या घटिकासु च पातयेत् ।१२२.०१० पिण्डिकेषु तिथिन्दद्याद्धरेच्चैव चतुर्दश ॥१२२.०१० ऋणं धनं धनमृणं क्रमाज्ज्ञेयं चतुर्दशे ।१२२.०११ प्रथमे त्रयोदशे पञ्च द्वितीयद्वादशे दश ॥१२२.०११ पञ्चदशस्तृतीये च तथाचैकादशे स्मृतां ।१२२.०१२ चतुर्थे दशमे चैव भवेदेकोनविंशतिः ॥१२२.०१२ पञ्चमे नवमे चैव द्वाविंशतिरुदाहृताः ।१२२.०१३ षष्ठाष्टमे त्वखण्डाः स्युश्चतुर्विंशतिरेव च ॥१२२.०१३ सप्तमे पञ्चविंशः स्यात्खण्डशः पिण्डिकाद्भवेत्(३) ।१२२.०१४ कर्कटादौ हरेद्राशिमृतुवेदत्रयैः क्रमात् ॥१२२.०१४ तुलादौ प्रातिलोम्येन त्रयो वेदरसाः क्रमात् ।१२२.०१५ टिप्पणी १ सैकेन सप्तकैरिति ख.. , ग.. च २ ऋतुहीन इति ङ.. ३ खण्डकः पिण्डकाद्भवेदिति ख.. , ग.. , घ.. , ङ.. , छ.. , ज.. च मकरादौ दीयते च रसवेदत्रयः क्रमात् ।१२२.०१५ मेषादौ प्रातिलोम्येन त्रयो वेदरसाः क्रमात्(१) ।१२२.०१६ खेषवः खयुगा मैत्रं मेषादौ विकला धनम् ॥१२२.०१६ कर्कटे प्रातिलोम्यं स्यादृणमेतत्तुलादिके ।१२२.०१७ चतुर्गुणा तिथिर्ज्ञेया विकलाश्चेह सर्वदा ॥१२२.०१७ हन्याल्लिप्तागतागामिपिण्डसङ्ख्याफलन्तरैः ।१२२.०१८ षष्ट्याप्तं प्रथमोच्चार्ये हानौ देयन्धने धनम् ॥१२२.०१८ द्वितीयोच्चरिते वर्गे वैपरीत्यमिति स्थितिः ।१२२.०१९ तिथिर्द्विगुणिता कार्या षड्भागपरिवर्जिता ॥१२२.०१९ रविकर्मविपरीता तिथिनाडीसमायुता ।१२२.०२० ऋणे शुद्धे तु नाड्यः स्युर्ऋणं शुध्येत नो यदा ॥१२२.०२० सषष्टिकं प्रदेयन्तत्षष्ट्याधिक्ये च तत्त्यजेत्(२) ।१२२.०२१ नक्षत्रं तिथिमिश्रं स्याच्चतुर्भिर्गुणिता तिथिः ॥१२२.०२१ तिथिस्त्रिभागसंयुक्ता ऋणेन च तथान्विता ।१२२.०२२ तिथिरत्र चिता कार्या तद्वेदाद्योगशोधनं ॥१२२.०२२ रविचन्द्रौ समौ कृत्वा योगो भवति निश्चलः ।१२२.०२३ एकोना तिथिर्द्विगुणा सप्तभिन्ना कृतिर्द्विधा(३) ॥१२२.०२३ तिथिश्च द्विगुणैकोना कृताङ्गैः करणन्निशि ।१२२.०२४ टिप्पणी १ मकरादौ इत्यादिः, वेदरसाः क्रमादित्यन्तः पाठः छ.. पुस्तके नास्ति २ सन्त्यजेदिति घ.. ३ सप्तभिन्ना गतिर्द्विधेति ख.. । सप्तच्छिन्ना कृतिर्द्विधेति घ.. , ज.. च कृष्णचतुर्दश्यन्ते शकुनिः पर्वणीह चतुष्पदं ॥१२२.०२४ प्रथमे तिथ्यर्धतो हि किन्तुघ्नं प्रतिपन्मुखे

युद्धजयार्णवीयनानायोगाः वक्ष्ये जयशुभाद्यर्थं सारं युद्धजयार्णवे ।१२३.००१ अ+इ+उ+ए+ओ स्वराः स्युः क्रमान्नन्दादिका तिथिः ॥१२३.००१ कादिहान्ता भौमरवी ज्ञसोमौ गुरुभार्गवौ ।१२३.००२ {| class="wikitable" | स्वराः || अ || इ || उ || ए || ओ |- | तिथयः|| नन्दा || भद्रा || जया || रिक्ता || पूर्णा |- | ||

अथ चतुर्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः युद्धजयार्णवीयज्योतिःशास्त्रसारः अग्निरुवाच ज्योतिःशास्त्रादिसारञ्च वक्ष्ये युद्धजयार्णवे । विना मन्त्रोषधाद्यञ्च यथ्योमामीश्वरोऽब्रवीत्(१) ॥१ देव्युवाच देवैर्जिता दानवाश्च(२) येनोपायेन तद्वद । शुभाशुभविवेकाद्यं ज्ञानं युद्धजयार्णवं ॥२ ईश्वर उवाच मूलदेवेच्चया जाता शक्तिः पञ्चादशाक्षरा । चराचरं ततो जातं यामाराध्याखिलार्थवित्(३) ॥३ मन्त्रपीठं प्रवक्ष्यामि पञ्चमन्त्रसमुद्भवं । ते मन्त्राः सर्वमन्त्राणां जीविते मरणे स्थिताः ॥४ ऋग्यजुःसामाथर्वाख्यदेवमन्त्राः क्रमेण ते । सद्योजातादयो मन्त्रा ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रकः ॥५ ईशः सप्तशिखा देवाः शक्राद्याः पञ्च च स्वराः । अ+इ+उ+ए+ओ कलाश्च मूलं ब्रह्मेति कीर्तितं ॥६ काष्ठमध्ये तथा वह्निरप्रवृद्धो न दृश्यते । विद्यमाना तथा देहे शिवशक्तिर्न दृश्यते ॥७ आदौ शक्तिः समुत्पन्ना ओङ्कारस्वरभूषिता । ततो बिन्दुर्महादेवि एकारेण व्यवस्थितः ॥८ - - - - - - -- - -- - - - - - - - -- टिप्पणी १ ईश्वरोऽवदतिति घ.. २ दानवाद्या इति ज.. ३ यामाराध्याखिलात्मविदिति ख.. , ग.. च - - - - - - -- - -- - - - - - - - -- जातो नाद उकारस्तु नदते हृदि संस्थितः । अर्धचन्द्र इकारस्तु मोक्षमार्गस्य बोधकः ॥९ अकारो व्यक्त उत्पन्नो भोगमोक्षप्रदः परः(१) । अकार ऐश्वरे भूमिर्निवृत्तिश्च कला स्मृता ॥१० गन्धो नबीजः प्राणाख्य इडाशक्तिः स्थिरा स्मृता । इकारश्च प्रतिष्ठाख्यो रसो पालश्च पिङ्गला ॥११ क्रूरा शक्तिरीबीजः स्याद्धरबीजोऽग्निरूपवान् । विद्या समाना गान्धारी शक्तिश्च दहनी स्मृता ॥१२ प्रशान्तिर्वार्युपस्पृशो यश्चोदानश्चला क्रिया । ओङ्कारः शान्त्यतीताख्यः खशब्दयूथपाणिनः ॥१३ {| class="wikitable" |- ! अ !! इ!! उ!! ए !! ओ |- | मंगल|| बुध || गुरु || शुक्र|| शनि |- | क|| च|| ट|| त || प |- | ख|| छ|| ठ|| थ || फ |- | ग|| ज || ड || द|| ब |- | घ || झ|| ढ || ध || भ |- | ङ|| ञ || ण|| न|| म |- |} पञ्च वर्गाः स्वरा जाताः कुजज्ञगुरुभार्गवाः । शनिः क्रमादकाराद्याः ककाराद्यास्त्वधः स्थिताः ॥१४ एतन्मूलमतः सर्वं ज्ञायते सचराचरं । विद्यापीठं प्रवक्ष्यामि प्रणवः शिव ईरितः ॥१५ उमा सोमः स्वयं शक्तिर्वामा ज्येष्ठा च रौद्र्यपि । ब्रह्मा विष्णुः क्रमाद्रुद्रो गुणाः सर्गादयस्त्रयः ॥१६ रत्ननाडीत्रयञ्चैव(२) स्थूलः सूक्ष्मः परोऽपरः । चिन्तयेच्छ्वेतवर्णन्तं मुञ्चमानं परामृतं ॥१७ प्लव्यमानं यथात्मानं चिन्तयेत्तं दिवानिशं । अजरत्वं भवेद्देवि शिवत्वमुपगच्छति(३) ॥१८ - - - - -- - - -- - -- - -- - - -- - - टिप्पणी १ भोगमोक्षप्रदः शुभ इति ज.. २ बहुनाडीत्रयञ्चैवेति क.. , ङ.. च ३ शिवत्वमधिगच्छतीति ज.. - - - - - - -- - -- - - - - - - - -- अङ्गुष्ठादौ न्यसेदङ्गान्नेत्रं मध्येऽथ देहके । मृत्युञयं ततः प्रार्च्य रणादौ विजयी भवेत् ॥१९ शून्यो निरालयः शब्दः स्पर्शं तिर्यङ्नतं स्पृशेत् । रूपस्योर्ध्वगतिः प्रोक्ता जलस्याधः समाश्रिता ॥२० सर्वस्थानविनिर्मुक्तो गन्धो मध्ये च मूलकं । नाभिमूले(१) स्थितं कन्दं शिवरूपन्तु मण्डितं ॥२१ शक्तिव्यूहेन सोमोऽर्को हरिस्तत्र व्यवस्थितः । दशवायुसमोपेतं पञ्चतन्मात्रमण्डितं ॥२२ कालानलसमाकारं प्रस्फुरन्तं शिवात्मकं । तज्जीवं जीवलोकस्य(२) स्थावरस्य चरस्य च ॥२३ तस्मिन्नष्टे(३) मृतं मन्ये मन्त्रपीठेऽनिलात्मकम्

युद्धजयार्णवीयनानाचक्राणि ईश्वर उवाच ओं ह्रीं कर्णमोटानि बहुरूपे बहुदंष्ट्रे ह्रूं फट्ओं हः ओं ग्रस ग्रस कृन्त कृन्त छक छक छक ह्रूं फट् नमः पठ्यमानो ह्ययं मन्त्रः क्रुद्धः संरक्तलोचनः ।१२५.००१ मारणे पातने वापि मोहनोच्चाटने भवेत् ॥१२५.००१ कर्णमोटी महाविद्या सर्ववर्णेषु रक्षिका ।१२५.००२ नानाविद्या पञ्चोदयं प्रवक्ष्यामि स्वरोदयसमश्रितं ॥१२५.००२ नाभिहृद्यन्तरं यावत्तावच्चरति मारुतः ।१२५.००३ उच्चाटयेद्रणादौ तु कर्णाक्षीणि प्रभेदयेत् ॥१२५.००३ करोति साधकः क्रुद्धो जपहोमपरायणः ।१२५.००४ हृदयात्पायुकं कण्ठं ज्वरदाहारिमारणे ॥१२५.००४ कण्ठोद्भवो रसो वायुः शान्तिकं पौष्टिकं रसं ।१२५.००५ दिव्यं स्तम्भं समाकर्षं गन्धो नासान्तिको भ्रुवः ॥१२५.००५ गन्धलीनं मनः कृत्वा स्तम्भयेन्नात्र संशयः ।१२५.००६ स्तम्भनं कीलनाद्यञ्च करोत्येव हि साधकः ॥१२५.००६ चण्डघण्टा कराली च सुमुखी दुर्मुखी तथा ।१२५.००७ रेवती प्रथमा घोरा वायुचक्रेषु ता यजेत् ॥१२५.००७ उच्चाटकारिका देव्यः स्थितास्तेजसि संस्थिताः ।१२५.००८ सौम्या च भीषणी देवी जया च विजया तथा ॥१२५.००८ अजिता चापराजिता महाकोटी च रौद्रया ।१२५.००९ शुष्ककाया प्राणहरा रसचक्रे स्थिता अमूः ॥१२५.००९ विरूपाक्षी परा दिव्यास्तथा चाकाशमातरः ।१२५.०१० संहारी जातहारी च दंष्ट्राला शुष्करेवती ॥१२५.०१० पिपीलिका पुष्टिहरा महापुष्टिप्रवर्धना ।१२५.०११ भद्रकाली सुभद्रा च हद्रभीमा सुभद्रिका ॥१२५.०११ स्थिरा च निष्ठुरा दिव्या निष्कम्पा गदिनी तथा ।१२५.०१२ द्वात्रिंशन्मातरश्चक्रे अष्टाष्टक्रमशः स्थिताः ॥१२५.०१२ एक एव रविश्चन्द्र एकश्चैकैकशक्तिका ।१२५.०१३ भूतभेदेन तीर्थानि यथा तोयं महीतले ॥१२५.०१३ प्राण एको मण्डलैश्च भिद्यते भूतपञ्जरे ।१२५.०१४ वामदक्षिणयोगेन दशधा सम्प्रवर्तते ॥१२५.०१४ बिन्दुमुण्डविचित्रञ्च तत्त्ववस्त्रेण वेष्टितं ।१२५.०१५ ब्रह्माण्डेन कपालेन पिवेत परमामृतं ॥१२५.०१५ पञ्चवर्गबलाद्युद्धे जयो भवति तच्छृणु ।१२५.०१६ अ+आकचटतपयाः श आस्यो वर्ग ईरितः ॥१२५.०१६ इ+ईखछठथफराः षो वर्गश्च द्वितीयकः ।१२५.०१७ उ+ऊगजडदबलाः सो वर्गश्च तृतीयकः ॥१२५.०१७ ए+ऐघझढधभवाः सो वर्गश्च चतुर्थकः ।१२५.०१८ ओ औ अं अः ङञणना मो वर्गः पञ्चमो भवेत् ॥१२५.०१८ वर्णाश्चाभ्युदये नॄणां चत्वारिंशच्च पञ्च च ।१२५.०१९ बालः कुमारो युवा स्याद्वृद्धो मृत्युश्च नामतः ॥१२५.०१९ आत्मपीडा शोषकः स्यादुदासीनश्च कालकः ।१२५.०२० कृत्तिका प्रतिपद्भौम आत्मनो लाभदः स्मृतः ॥१२५.०२० षष्ठी भौमो मघा पीडा आर्द्रा चैकादशी कुजः ।१२५.०२१ मृत्युर्मघा द्वितीया ज्ञो लाभश्चार्द्रा च सप्तमी ॥१२५.०२१ बुधे हानिर्भरणी ज्ञः श्रवणं काल ईदृशः ।१२५.०२२ जीवो लाभाय च भवेत्तृतीया पूर्वफल्गुनी ॥१२५.०२२ जीवोऽष्टमी धनिष्ठार्द्रा जीवोऽश्लेषा त्रयोदशी ।१२५.०२३ मृत्यौ शुक्रश्चतुर्थी स्यात्पूर्वभाद्रपदा श्रिये ॥१२५.०२३ पूर्वाषाढा च नवमी शुक्रः पीडाकरो भवेत् ।१२५.०२४ भरणी भूतजा शुक्रो यमदण्डो हि हानिकृत् ॥१२५.०२४ कृत्तिकां पञ्चमी मन्दो लाभाय तिथिरीरिता ।१२५.०२५ अश्लेषा दशमी मन्दो योगः पीडाकरो भवेत् ॥१२५.०२५ मघा शनिः पूर्णिमा च योगो भृत्युकरः स्मृतः ।१२५.०२६ तिथियोगः पूर्वोत्तराग्निनैर्ऋत्यदक्षिणानिलचन्द्रमाः ॥१२५.०२६ ब्रह्माद्याः स्युर्दृष्टयः स्युः प्रतिपन्नवमीमुखाः ।१२५.०२७ राशिभिः सहिता दृष्टा ग्रहाद्याः सिद्धये स्मृताः ॥१२५.०२७ मेषाद्याश्चतुरः कुम्भा जयः पूर्णेऽन्यथा मृतिः ।१२५.०२८ सूर्यादिरिक्ता पूर्णा च क्रमादेवम्प्रदापयेत् ॥१२५.०२८ रणे सूर्ये फलं नास्ति सोमे भङ्गः प्रशाम्यति ।१२५.०२९ कुजेन कलहं विद्याद्बुधः कामाय वै गुरुः ॥१२५.०२९ जयाय मनसे शुक्रो मन्दे भङ्गो रणे भवेत् ।१२५.०३० देयानि पिङ्गलाचक्रे सूर्यगानि च भानि हि ॥१२५.०३० मुखे नेत्रे ललाटेऽथ शिरोहस्तोरुपादके ।१२५.०३१ पादे मृतिस्त्रिऋक्षे स्यान्त्रीणि पक्षेऽर्थनाशनम् ॥१२५.०३१ मुखस्थे च भवेत्यौडा शिरस्थे कार्यनाशनम् ।१२५.०३२ कुक्षिस्थिते फलं स्याच्च राहुचक्रं वदाम्यहम् ॥१२५.०३२ इन्द्राच्च नैर्ऋतङ्गच्छेन्नैर्ऋतात्सोममेव च ।१२५.०३३ सोमाद्धुताशनं वह्नेराप्यमाप्याच्छिवालयं ॥१२५.०३३ रुद्राद्यमं यमाद्वायुं वायोश्चन्द्रं व्रजेत्पुनः ।१२५.०३४ भुङ्क्ते चतस्रो नाड्यस्तु राहुपृष्ठे जयो रणे ॥१२५.०३४ अग्रतो मृत्युमाप्नोति तिथिराहुं वदामि ते ।१२५.०३५ आग्नेयादिशिवान्तं च पूर्णिमामादितः प्रिये ॥१२५.०३५ पूर्वे कृष्णाष्टमीं यावद्राहुदृष्टौ भयो भवेत् ।१२५.०३६ ऐशान्याग्नेयनैर्ऋत्यवायव्ये फणिराहुकः ॥१२५.०३६ मेषाद्या दिशि पूर्वादौ यत्रादित्योऽग्रतो मृतिः ।१२५.०३७ तृतीया कृष्णपक्षे तु सप्तमी दशमी तथा ॥१२५.०३७ चतुर्दशी तथा शुक्ले चतुर्थ्येकादशी तिथिः ।१२५.०३८ पञ्चदशी विष्टयः स्युः पूर्णिमाग्नेयवायवे ॥१२५.०३८ अकचटतपयशा वर्गाः सूर्यादयो ग्रहाः ।१२५.०३९ गृध्रोलूकश्येनकाश्च पिङ्गलः कौशिकः क्रमात् ॥१२५.०३९ सारसश्च मयूरश्च गोरङ्कुः पक्षिणः स्मृताः ।१२५.०४० आदौ साध्यो हुतो मन्त्र उच्चाटे पल्लवः स्मृतः ॥१२५.०४० वश्ये ज्वरे तथाकर्षे प्रयोगः सिद्धिकारकः ।१२५.०४१ शान्तो प्रीतो नमस्कारो वौषट्पुष्टौ वशादिषु ॥१२५.०४१ हुं मृत्यौ प्रीतिसन्नाशे विद्वेषोच्चाटने च फट् ।१२५.०४२ वषट् सुते च दीप्त्यादौमन्त्राणां जातयश्च षट् ॥१२५.०४२ ओषधीः सम्प्रवक्ष्यामि महारक्षाविधायिनीः ।१२५.०४३ महाकाली तथा चण्डी वाराही चेश्वरी तथा ॥१२५.०४३ सुदर्शना तथेन्द्राणी गात्रस्था रक्षयन्ति तम् ।१२५.०४४ बला चातिबला भीरुर्मुसली सहदेव्यपि ॥१२५.०४४ जाती च मल्लिका यूथौ गारुडी भृङ्गराजकः ।१२५.०४५ चक्ररूपा महोषध्यो धारिता विजयादिदाः ॥१२५.०४५ ग्रहणे च महादेवि उद्धृताः शुभदायिकाः ।१२५.०४६ मृदा तु कुञ्जरङ्कृत्वा सर्वलक्षणलक्षितम् ॥१२५.०४६ तस्य पादतले कृत्वा स्तम्भयेच्छत्रुमात्मनः ।१२५.०४७ नगाग्रे चैकवृक्षे च वज्राहतप्रदेशके ॥१२५.०४७ वल्मीकमृदामाहृत्य मातरौ योजयेत्ततः ।१२५.०४८ ओं नमो महाभैरवाय विकृतदंष्ट्रोग्ररूपाय पिङ्गलाक्षाय त्रिशूलखड्गधराय वौषट् पूजयेत्कर्दमं देवि स्तम्भयेच्छस्त्रजालकम् ॥१२५.०४८ अग्निकार्यं प्रवक्ष्यामि रणादौ जयवर्धनम् ।१२५.०४९ श्मशाने निशि काष्ठाग्नौ नग्नी मुक्तशिखो नरः ॥१२५.०४९ दक्षिणास्यस्तु जुहुयान्नृमांसं रुन्धिरं विषं ।१२५.०५० तुषास्थिखण्डमिश्रन्तु शत्रुनाम्ना शताष्टकम् ॥१२५.०५० ओं नमो भगवति कौमारि लल लल लालय लालय घण्टादेवि अमुकं मारय सहसा नमोऽस्तु ते भगवति विद्ये स्वाहा अनया विद्यया होमाद्बन्धत्वञ्जायते रिपोः ।१२५.०५१ ओं वज्रकाय वज्रतुण्ड कपिलपिङ्गल करालवदन ऊर्ध्वकेश महाबल रक्तमुख तडिज्जिह्व महारौद्र दंष्ट्रोत्कट कह करालिन महादृढप्रहार लङ्गेश्वरसेतुबन्ध शैलप्रवाह गगनचर एह्येहि भवगन्महाबलपराक्रम भैरवो ज्ञापयति एह्येहि महारौद्र दीर्घलाङ्गूलेन अमुकं वेष्टय वेष्टय जम्भय जम्भय खन खन वैते ह्रूं फट् अष्टत्रिंशच्छतन्देवि हनुमान् सर्वकुम्भकृत् ॥१२५.०५१ पटे हनूमत्सन्दर्शनाद्भङ्गमायान्ति शत्रवः

नानाबलानि ईश्वर उवाच(२) विष्कुम्भे घटिकास्तिस्रः शूले पञ्च विवर्जयेत्(३) ।१२७.००१ षट्षट्(४) गण्डेऽनिगण्डे च नव व्याद्यातवज्रयोः ॥१२७.००१ परिघे च व्यतीपाते उभयोरपि तद्दिनम् ।१२७.००२ वैधृते तद्दिनञ्चैव यात्रायुद्धादिकन्त्यजेत् ॥१२७.००२ ग्रहैः शुभाशुभं वक्ष्ये देवि मेषादिराशितः(५) ।१२७.००३ चन्द्रशुक्रौ च जन्मस्थ्यौ वर्जितौ शुभदायकौ ॥१२७.००३ टिप्पणी २ अग्निरुवाचेति छ.. ३ पञ्च च वर्जयेदिति ख.. , ग.. , घ.. , ङ.. च ४ षट्च गण्डेऽतिगण्डे चेति ख.. , घ.. , छ.. च । सप्त गण्डेतिगण्डे चेति ग.. , ङ.. च ५ मेषादिराशिभिरिति ज.. द्वितीयो मङ्गलोऽथार्कः सौरिश्चैव तु सैंहिकः ।१२७.००४ द्रव्यनाशमलाभञ्च आहवे भङ्गमादिशेत् ॥१२७.००४ सोमो बुधो भृगुर्जीमो द्वितीयस्थाः शुभावहाः ।१२७.००५ तृतीयस्थो यदा भानुः शनिर्भौमो भृगुस्तथा ॥१२७.००५ बुधश्चैवेन्दू राहुश्च सर्वे ते फलदा ग्रहाः ।१२७.००६ बुधशुक्रौ चतुर्थौ तु शेषाश्चैव भयावहाः ॥१२७.००६ पञ्चमस्थो यदा जीवः शुक्रः सौम्यश्च चन्द्रमाः ।१२७.००७ ददेत(१) चेप्सितं लाभं षष्ठे स्थाने शुभो रविः ॥१२७.००७ चन्द्रः सौरिर्मङ्गलश्च ग्रहा देवि स्वराशितः ।१२७.००८ बुधश्च शुभदः षष्ठे त्यजेत्षष्ठं गुरुं भृगुं ॥१२७.००८ सप्तमोऽर्कः शनिर्भौमो राहुर्हान्यै सुखाय च ।१२७.००९ जीवो भृगुश्च सौम्यश्च ज्ञशुक्रो चाष्टमौ शुभौ ॥१२७.००९ शेषा ग्रहास्तथा हान्यै ज्ञभृगू नवमौ शुभौ ।१२७.०१० शेषा हान्यै च लाभाय दशमौ भृगुभास्करौ ॥१२७.०१० शनिर्भौमश्च राहुश्च चन्द्रः सौम्यः शुभावहः ।१२७.०११ शुभाश्चैकादशे सर्वे वर्जयेद्दशमे(२) गुरुम् ॥१२७.०११ बुधशुक्रौ द्वादशस्थौ शेषान् द्वादशगांस्त्यजेत् ।१२७.०१२ अहोरात्रे द्वादश स्यू राशयस्तान् वदाम्यहम् ॥१२७.०१२ मीनो मेषोऽथ मिथुनञ्चतस्रो नाडयो वृषः ।१२७.०१३ षट्कर्कसिंहकन्याश्च तुला पञ्च च वृश्चिकः ॥१२७.०१३ धनुर्नक्रो घटश्चैव सूर्यगो राशिराद्यकः ।१२७.०१४ टिप्पणी १ ददातीति ख.. २ वर्जयेद्दशमिति ख.. , ग.. , घ.. , ङ.. च चरस्थिरद्विःस्वभावा मेषाद्याः स्युर्यथाक्रमम् ॥१२७.०१४ कुलीरो मकरश्चैव तुलामेषादयश्चराः ।१२७.०१५ चरकार्यं जयं काममाचरेच्च शुभशुभम् ॥१२७.०१५ स्थिरो वृषो हरिः कुम्भो वृश्चिकः स्थिरकार्यके ।१२७.०१६ शीघ्रः समागमो नास्ति रोगार्तो नैव मुच्यते ॥१२७.०१६ मिथुनं कन्यका मौनी धनुश्च द्विःस्वभावकः ।१२७.०१७ द्विःस्वभावाः शुभाश्चैते सर्वकार्येषु नित्यशः ॥१२७.०१७ यात्रावाणिज्यसङ्ग्रामे विवाहे राजदर्शने ।१२७.०१८ वृद्धिं जयन्तथा लाभं युद्धे जयमवाप्नुयात् ॥१२७.०१८ अश्विनी विंशताराश्च तुरगस्याकृतिर्यथा ।१२७.०१९ यद्यत्र कुरुते वृष्टिमेकरात्रं प्रवर्षति ॥१२७.०१९ यमभे तु यदा वृष्टिः पक्षमेकन्तु वर्षति

कोटचक्रम् ईश्वर उवाच कोटचक्रं प्रवक्ष्यामि चतुरस्रं पुरं लिखेत् ।१२८.००१ चतुरस्रं पुनर्मध्ये तन्मध्ये चतुरस्रकम् ॥१२८.००१ नाडीत्रितयचिह्नाढ्यं मेषाद्याः पूर्वदिङ्मुखाः ।१२८.००२ कृत्तिका पूर्वभागे तु अश्लेषाग्नेयगोचरे ॥१२८.००२ भरणी दक्षिणे देया विशाखां नैर्ऋते न्यसेत् ।१२८.००३ अनुराधां पश्चिमे च श्रवणं वायुगोचरे ॥१२८.००३ धन्बिष्ठाञ्चोत्तरे न्यस्य ऐशान्यां रेवतीं तथा ।१२८.००४ वाह्यनाड्यां स्थितान्येव अष्टौ ह्यृक्षाणि यत्नतः ॥१२८.००४ रोहिणीपुष्यफल्गुण्यः स्वाती ज्येष्ठा क्रमेण तु ।१२८.००५ अभिजिच्छततारा तु अश्विनी मध्यनाडिका ॥१२८.००५ कोटमध्ये तु या नाडी कथयामि प्रयत्नतः ।१२८.००६ मृगश्चाभ्यन्तरे पूर्वं तस्याग्नेये पुनर्वसुः ॥१२८.००६ उत्तराफल्गुनी याम्ये चित्रा नैर्ऋतसंस्थिता ।१२८.००७ मूलन्तु पश्चिमे न्यस्योत्तराषाढान्तु वायवे ॥१२८.००७ पूर्वभाद्रपदा सौम्ये रेवती ईशगोचरे ।१२८.००८ कोटस्याभ्यन्तरे नाडी ह्यृक्षाष्टकसमन्विता ॥१२८.००८ आर्द्रा हस्ता तथाषाढा चतुष्कञ्चोत्तरात्रिकम् ।१२८.००९ मध्ये स्तम्भचतुष्कन्तु दद्यात्कोटस्य कोटरे ॥१२८.००९ एवं दुर्गस्य विन्यासं वाह्ये स्थानं दिशाधिपात् ।१२८.०१० आगन्तुको यदा योद्धा ऋक्षवान् स्यात्फलान्वितः ॥१२८.०१० कोटमध्ये ग्रहाः सौम्या यदा ऋक्षान्विताः पुनः ।१२८.०११ जयं मध्यस्थितानान्तु भङ्गमागामिनो विदुः ॥१२८.०११ प्रवेशभे प्रवेष्टव्यं निर्गमभे च निर्गमेत् ।१२८.०१२ भृगुः सौम्यस्तथा भौम ऋक्षान्तं सकलं यदा ॥१२८.०१२ तदा भङ्गं विजानीयाज्जयमागन्तुकस्य च ।१२८.०१३ प्रवेशर्क्षचतुष्के तु सङ्ग्रामञ्चारभेद्यदा ॥१२८.०१३ तदा सिद्ध्यति तद्दुर्गं न कुर्यात्तत्र विस्मयम्

सेवाचक्रम् सेवाचक्रं प्रवक्ष्यामि लाभालाभानुसूचकं(२) ।१३२.००१ पिता माता तथा भ्राता दम्पती च विशेषतः ॥१३२.००१ टिप्पणी २ लाभालाभार्थसूचकमिति झ.. , ञ.. च तस्मिंश्चक्रे तु विज्ञेयं यो यस्माल्लभते फलं ।१३२.००२ षडूर्ध्वाः स्थापयेद्रेखा भिन्नाश्चाष्तौ तु तिर्यगाः ॥१३२.००२ कोष्ठकाः पञ्चत्रिंशच्च तेषु वर्णान् समालिखेत् ।१३२.००३ स्वरान् पञ्च समुद्धृत्य स्पर्शान् पश्चात्समालिखेत् ॥१३२.००३ ककारादिहकारान्तान् हीनाङ्गांस्त्रीन्विवर्जयेत् ।१३२.००४ सिद्धः साध्यः सुसिद्धश्च अरिर्मृत्युश्च नामतः ॥१३२.००४ अरिर्मृत्युअश्च द्वावेतौ वर्जयेत्सर्वकर्मसु ।१३२.००५ एषां मध्ये यदा नाम लक्षयेत्तु प्रयत्नतः ॥१३२.००५ आत्मपक्षे(१) स्थिताः सत्त्वाः सर्वे ते शुभदायकाः ।१३२.००६ द्वितीयः पोषकाश्चैव तृतीयश्चार्थदायकः ॥१३२.००६ आत्मनाशश्चतुर्थस्तु(२) पञ्चमो मृत्युदायकः ।१३२.००७ स्थानमेवार्थलाभाय मित्रभृत्यादिवान्धवाः ॥१३२.००७ सिद्धः साध्यः सुसिद्धश्च सर्वे ते फलदायकाः ।१३२.००८ अरिर्भृत्यश्च द्वावेतौ वर्जयेत्सर्वकर्मसु(३) ॥१३२.००८ अकारान्तं यथा प्रोक्तं अ+इ+उ+ए+ओ विदुस्तथा ।१३२.००९ पुनश्चैवांशकान् वक्ष्ये वर्गाष्टकसुसंस्कृतान् ॥१३२.००९ देवा अकारवर्गे दैत्याः कवर्गमाश्रिताः ।१३२.०१० नागाश्चैव चवर्गाः स्युर्गन्धवाश्च टवर्गजाः ॥१३२.०१० टिप्पणी १ स्वार्थपक्षे इति ख.. , घ.. , ज.. , ञ.. च । स्वात्मपक्षे इति झ.. २ स्वार्थनाशश्चतुर्थस्तु इति ख.. , घ.. , ङ.. , ज.. , ञ.. च ३ अरिर्मृत्युरित्यादिः, सर्वकर्मसु इत्यन्तः पाठः छ.. पुस्तके नास्ति तवर्गे ऋषयः प्रोक्ताः पवर्गे राक्षसाः स्मृताः ।१३२.०११ पिशाचाश्च यवर्गे च शवर्गे मानुषाः स्मृताः ॥१३२.०११ देवेभ्यो बलिनो दैत्या दैत्येभ्यः पन्नगास्तथा(१) ।१३२.०१२ पन्नगेभ्यश्च गन्धर्वा गन्धर्वादृषयो वराः ॥१३२.०१२ ऋषिभ्यो राक्षसाः शूरा राक्षसेभ्यः पिशाचकाः ।१३२.०१३ पिशाचेभ्यो मानुषाः स्युर्दुर्बलं वर्जयेद्बली ॥१३२.०१३ पुनर्मित्रविभागन्तु ताराचक्रं क्रमाच्छृणु ।१३२.०१४ नामाद्यक्षरमृक्षन्तु स्फुटं कृत्वा तु पर्वतः ॥१३२.०१४ ऋक्षे तु संस्थितास्तारा नवत्रिका यथाक्रमात् ।१३२.०१५ जन्म सम्पद्विपत्क्षेमं नामर्क्षात्तारका इमाः ॥१३२.०१५ प्रत्यरा धनदा षष्ठी नैधनामैत्रके परे ।१३२.०१६ परमैत्रान्तिमा तारा जन्मतारा त्वशोभना ॥१३२.०१६ सम्पत्तारा महाश्रेष्ठा विपत्तारा तु निष्फला ।१३२.०१७ क्षेमतारा सर्वकार्ये प्रत्परा अर्थनाशिनी(२) ॥१३२.०१७ धनदा राज्यलाभादि नैधना कार्यनाशिनी ।१३२.०१८ मैत्रतारा च मित्राय परमित्रा हितावहा(३) ॥१३२.०१८ ताराचक्रम् । मात्रा वै स्वरसञ्ज्ञा स्यान्नाममध्ये क्षिपेत्प्रिये ।१३२.०१९ विंशत्या च हरेद्भागं यच्छेषं तत्फलं भवेत् ॥१३२.०१९ उभयोर्त्रासमध्ये तु लक्षयेच्च धनं ह्यृणं ।१३२.०२० हीनमात्रा ह्यृणं ज्ञेयन्धनं मात्राधिकं पुनः ॥१३२.०२० टिप्पणी १ पन्नगास्तत्र इति क.. , ग.. , घ.. , ङ.. , ञ.. च । पन्नगाः स्मृता इति झ.. २ प्रत्यरा चात्मनाशिनी इति छ.. ३ हिताय चेति ङ.. धनेन मित्रता नॄणां ऋणेनैव ह्युदासता ।१३२.०२१ सेवाचक्रमिदं प्रोक्तं लाभालाभादिदर्शकं ॥१३२.०२१ मेषमिथुनयोः प्रीतिर्मैत्री मिथुनसिंहयोः ।१३२.०२२ तुलासिंहौ महामैत्री एवं धनुर्घटे पुनः ॥१३२.०२२ मित्रसेवां न कुर्वीत मित्रौ मीनवृषौ मतौ ।१३२.०२३ वृषकर्कटयोर्मैत्री कुलीरघटयोस्तथा ॥१३२.०२३ कन्यावृश्चिकयोरेवन्तथा मकरकीटयोः ।१३२.०२४ मीनमकरयोर्मैत्री तृतीयैकादशे स्थिता ॥१३२.०२४ तुलामेषौ महामैत्री विद्विष्टो वृषवृश्चिकौ ।१३२.०२५ मिथुनधनुषोः प्रीतिः कर्कटमकरयोस्तथा ॥१३२.०२५ मृगकुम्भकयोः प्रीतिः कनामीनौ तथैव च

त्रैलोक्यविजयविद्या ईश्वर उवाच त्रैलोक्यविजयां वक्ष्ये सर्वयन्त्रविमर्दनीं(१) ।१३४.००१ ओं हूं क्षूं ह्रूं ओं नमो भगवति दंष्ट्रिणि भीमवक्त्रे महोग्ररूपे हिलि हिलि रक्तनेत्रे किलि किलि महानिस्वने कुलु ओं विद्युज्जिह्वे कुलु ओं निर्मांसे कट कट गोनसाभरणे चिलि चिलि शवमालाधारिणि द्रावय ओं महारौद्रि सार्द्रचर्मकृताच्छदे(२) विजृम्भ ओं नृत्य असिलताधारिणि भृकुटीकृतापाङ्गे विषमनेत्रकृतानने वसामेदोविलिप्तगात्रे कह २ ओं हस २ क्रुद्ध २ ओं नीलजीमूतवर्णे ओं ह्रां ह्रीं ह्रूं रौद्ररूपे हूं ह्रीं क्लीं ओं ह्रीं हूं ओं आकर्ष ओं धून २ ओं हे हः खः वज्रिणि हूं क्षूं क्षां क्रोधरूपिणि प्रज्वल २ ओं भीमभीषणे भिन्द ओं महाकाये च्छिन्द ओं करालिनि किटि २ महाभूतमातः सर्वदुष्टनिवारिणि जये ओं विजये ओं त्रैलोक्यविजये हूं फट्स्वाहा टिप्पणी १ सर्वमन्त्रविमर्दनीमिति ख.. २ सार्द्रचर्मकृताम्बरे इति झ.. नीलवर्णां प्रेतसंस्थां विंशहस्तां यजेज्जये ॥१३४.००१ न्यासं कृत्वा तु पञ्चाङ्गं रक्तपुष्पाणि होमयेत् ।१३४.००२ सङ्ग्रामे सैन्यभङ्गः स्यात्त्रैलोक्यविजयापठात् ॥१३४.००२ ओं बहुरूपाय स्तम्भय स्तम्भय ओं मोहय ओं सर्वशत्रून् द्रावय ओं ब्रह्माणमाकर्षय विष्णुमाकर्षय ओं माहेश्वरमाकर्षय ओं इन्द्रं टालय ओं पर्वतान् चालय ओं सप्तसागरान् शोषय ओं छिन्द छिन्द बहुरूपाय नमः भुजङ्गं नाम मृन्मूर्तिसंस्थं विद्यादरिं ततः

महामारीविद्या ईश्वर उवाच महामारीं प्रवक्ष्यामि विद्यां शत्रुविमर्दिनीं ।१३७.००१ ओं ह्रीं महामारि रक्ताक्षि कृष्णवर्णे यमस्याज्ञाकरिणि सर्वभूतसंहारकारिणि अमुकं हन २ ओं दह २ पच २ ओं छिन्द २ ओं मारय २ ओं उत्सादय २ ओं सर्वसत्त्ववशङ्करि सर्वकामिके हुं फट्स्वाहेति ओं मारि हृदयाय नमः । ओं महामारि शिरसे स्वाहा । ओं कालरात्रि शिखायै वौषट् । ओं कृष्णवर्णे खः कवचाय हुम् । ओं तारकाक्षि विद्युज्जिह्वे सर्वसत्त्वभयङ्करि रक्ष २ सर्वकार्येषु ह्रं त्रिनेत्राय चषट् । ओं महामारि सर्वभूतदमानि महाकालि अस्त्राय हुं फट् एष न्यासी महादेवि कर्तव्यः साधकेन तु ॥१३७.००१ शवादिवस्त्रमादाय चतुरस्रन्त्रिहस्तकं ।१३७.००२ कृष्णवर्णां त्रिवक्त्राञ्च चतुर्बाहुं समालिखेत् ॥१३७.००२ पटे विचित्रवर्णैश्च धनुः शूलञ्च कर्तृकां ।१३७.००३ खट्वाङ्गन्धारयन्तीं च कृष्णाभं पूर्वमाननं ॥१३७.००३ तस्य दृष्टिनिपातेन भक्षयेदग्रतो नरं ।१३७.००४ द्वितीयं याम्यभागे तु रक्तजिह्वं भयानकं ॥१३७.००४ लेलिहानं करालं च दंष्ट्रोत्कटभयानकं ।१३७.००५ तस्य दृष्टिनिपातेन भक्ष्यमाणं हयादिकं ॥१३७.००५ तृतीयं च सुखं देव्याः श्वेतवर्णं गजादिनुत् ।१३७.००६ गन्धपुष्पादिमध्वाज्यैः पश्चिमाभिमुखं यजेत् ॥१३७.००६ मन्त्रस्मृतेरक्षिरोगशिरोरोगादि नश्यति ।१३७.००७ वश्याः स्युर्यक्षरक्षाश्च नाशमायान्ति शत्रवः ॥१३७.००७ समिधो निम्बवृक्षस्य ह्यजारक्तविमिश्रिताः ।१३७.००८ मारयेत्क्रोधसंयुक्तो होमादेव न संशयः ॥१३७.००८ परसैन्यमुखो भूत्वा सप्ताहं जुहुयाद्यदि ।१३७.००९ व्याधिभिर्गृह्यते सैन्यम्भङ्गो भवति वैरिणः ॥१३७.००९ समिधोऽष्टसहस्रन्तु यस्य नाम्ना तु होमयेत् ।१३७.०१० अचिरान्म्रियते सोपि ब्रह्मणा यदि रक्षितः ॥१३७.०१० उन्मत्तसमिधो रक्तविषयुक्तसहस्रकं ।१३७.०११ दिनत्रयं ससैन्यश्च नाशमायाति वै रिपुः ॥१३७.०११ राजिकालवर्णैर्होमाद्भङ्गोऽरेः स्याद्दिनत्रयात् ।१३७.०१२ खररक्तसमायुक्तहोमादुच्चाटयेद्रिपुं ॥१३७.०१२ काकरक्तसमायोगाद्धोमादुत्सादनं ह्यरेः ।१३७.०१३ बधाय कुरुते सर्वं यत्किञ्चिन्मनसेप्सितं ॥१३७.०१३ अथ सङ्ग्रामसमये गजारूढस्तु साधकः ।१३७.०१४ कुमारीद्वयसंयुक्तो मन्त्रसन्नद्धविग्रहः ॥१३७.०१४ दूरशङ्खादिवाद्यनि विद्यया ह्याभिमन्त्रयेत् ।१३७.०१५ महामायापटं गृह्य उच्छेत्तव्यं रणाजिरे ॥१३७.०१५ परसैन्यमुखो भूत्वा दर्शयेत्तं महापटं ।१३७.०१६ कुमारीर्भोजयेत्तत्र पश्चात्पिण्डीञ्च भ्रामयेत् ॥१३७.०१६ साधकश्चिन्तयेत्सैन्यम्पाषाणमिव निश्चलं ।१३७.०१७ निरुत्साहं विभग्नञ्च मुह्यमानञ्च भावयेत् ॥१३७.०१७ एष स्तम्भो मया प्रोक्तो न देयो यस्य कस्य चित् ।१३७.०१८ त्रैलोक्यविजया माया दुर्गैवं भैरवी तथा ॥१३७.०१८ कुब्जिका भैरवो रुद्रो नारसिंहपटादिना

षट्कर्माणि ईश्वर उवाच षट्कर्माणि प्रवक्ष्यामि सर्वमन्त्रेषु तच्छृणु ।१३८.००१ आदौ साध्यं लिखेत्पूर्वं चान्ते मन्त्रसमन्वितं ॥१३८.००१ पल्लवः स तु विज्ञेयो महोच्चाटकरः परः ।१३८.००२ आदौ मन्त्रः ततः साध्यो मध्ये साध्यः पुनर्मनुः ॥१३८.००२ योगाख्यः सम्प्रदायोऽयङ्कुलोत्सादेषु योजयेत् ।१३८.००३ आदौ मन्त्रपदन्दद्यान्मध्ये साध्यं नियोजयेत् ॥१३८.००३ पुनश्चान्ते लिखेन्मन्त्रं साध्यं मन्त्रपदं पुनः ।१३८.००४ रोधकः सम्प्रदायस्तु स्तम्भनादिषु योजयेत् ॥१३८.००४ अधोर्ध्वं याम्यवामे तु(१) मध्ये साध्यन्तु योजयेत् ।१३८.००५ सम्पुटः सतु विज्ञेयो वश्याकर्षेषु योजयेत् ॥१३८.००५ मन्त्राक्षरं यदा साध्यं प्रथितञ्चाक्षराक्षरं ।१३८.००६ प्रथमः सम्प्रदायः स्यादाकृष्टिवशकारकः ॥१३८.००६ मन्त्राक्षरद्वयं लिख्य एकं साध्यक्षरं पुनः ।१३८.००७ विदर्भः सतु विज्ञेयो वश्याकाकर्षेषु योजयेत् ॥१३८.००७ आकर्षणाद्यत्कर्म वसन्ते चैव कारयेत् ।१३८.००८ तापज्वरे तथा वश्ये स्वाहा चाकर्षणे शुभं ॥१३८.००८ नमस्कारपदञ्चैव शान्तिवृद्धौ प्रयोजयेत् ।१३८.००९ पौष्टिकेषु वषट्कारमाकर्षे वशकर्मणि ॥१३८.००९ विद्वेषोच्चाटने मृत्यौ फट्स्यात्खण्डीकृतौ शुभे ।१३८.०१० लाभादौ मन्त्रदीक्षादौ वषट्कारस्तु सिद्धिदः ॥१३८.०१० यमोऽसि यमाराजोऽसि कालरूपोऽसि धर्मराट् ।१३८.०११ मयादत्तमिमं शत्रुमचिरेण निपातय ॥१३८.०११ निपातयामि यत्नेन निवृत्तो भव साधक ।१३८.०१२ संहृष्टमनसा(२) ब्रूयाद्देशिकोऽरिप्रसूदनः ॥१३८.०१२ पद्मे शुक्ले यमं प्रार्च्य होमादेतत्प्रसिद्ध्यति ।१३८.०१३ आत्मानम्भैरवं ध्यात्वा ततो मध्ये कुलेश्वरीं ॥१३८.०१३ रात्रौ वार्तां विजानाति आत्मनश्च परस्य च ।१३८.०१४ टिप्पणी १ अध ऊर्ध्वं याम्यवामे इति ख.. २ संरम्भमन्सेति छ.. दुर्गे दुर्गे रक्षणीति दुर्गां प्रार्च्यारिहा भवेत् ॥१३८.०१४ जप्त्वा हसक्षमलवरयुम्भैरवीं घातयेदरिम्

वश्यादियोगाः ईश्वर उवाच वश्यादियोगान् वक्ष्यामि लिखेद्द्व्यष्टपदे त्विमान् ।१४०.००१ भृङ्गराजः सहदेवी(१) मयूरस्य शिखा तथा ॥१४०.००१ पुत्रञ्जीवकृतञ्जली ह्यधःपुष्पा रुदन्तिका ।१४०.००२ कुमारी रुद्रजटा(२) स्याद्विष्णुक्रान्ता शितोऽर्ककः ॥१४०.००२ लज्जालुका मोहलता कृष्णधुस्तूरसञ्ज्ञिता(३) ।१४०.००३ गोरक्षः कर्कटो चैव मेषशृङ्गी स्नुही तथा ॥१४०.००३ ऋत्विजो १६ वह्नये ३ नागाः ८ पक्षौ २ मुनि ३ मनू १४ शिवः

१४०.००४ वसवो ८ दिक्१० रसा ६ वेदा ४ ग्रह ९ र्तु६ अवि १२ चन्द्रमाः

मन्त्रौषधादिः ईश्वर उवाच मन्त्रौषधानि चक्राणि वक्ष्ये सर्वप्रदानि च ।१४२.००१ चौरनाम्नो वर्णगुणो द्विघ्नो मात्राश्चतुर्गुणाः ॥१४२.००१ नाम्ना हृते भवेच्छेषः चौरोऽथ जातकं वदे ।१४२.००२ प्रश्ने ये विषमा वर्णास्ते गर्भे पुत्रजन्मदाः ॥१४२.००२ नामवर्णैः समैः काणो वामेऽक्ष्णि विषमैः पुनः ।१४२.००३ दक्षिणाक्षि भवेत्काणं स्त्रीपुन्नामाक्षरस्य च ॥१४२.००३ मात्रावर्णाश्चतुर्निघ्ना वर्णपिण्डे गुणे कृते ।१४२.००४ समे स्त्री विषमे ना स्याद्विशेषे चमृतिः स्त्रियाः ॥१४२.००४ प्रथमं रूपशून्येऽथ प्रथमं म्रियते पुमान् ।१४२.००५ प्रश्नं सूक्ष्माक्षरैर्गृह्य द्रव्यैर्भागेऽखिले मतम् ॥१४२.००५ शनिचक्रं प्रवक्ष्यामि तस्य दृष्टिं परित्यजेत् ।१४२.००६ राशिस्थः सप्तमे दृष्टिश्चतुर्दशशतेर्धिका ॥१४२.००६ एकद्व्यष्टद्वादशमः पाददृष्टिश्च तं त्यजेत् ।१४२.००७ दिनाधिपः प्रहरभाक्शेषा यामार्धभागिनः ॥१४२.००७ शनिभागन्त्यजेद्युद्धे दिनराहुं वदामि ते ।१४२.००८ रवौ पूर्वेऽनिले मन्दे गुरौ याम्येऽनले भृगौ ॥१४२.००८ अग्नौ कुजे भवेत्सोम्ये स्थिते राहुर्बुधे सदा ।१४२.००९ फणिराहुस्तु प्रहरमैशे वह्नौ च राक्षसे ॥१४२.००९ वायौ संवेष्टयित्वा च शत्रुं हन्तीशसन्मुखं ।१४२.०१० तिथिराहुं प्रवक्ष्यामि पूर्णिमाग्नेयगोचरे ॥१४२.०१० अमावास्या वायवे च राहुः सम्मुखशत्रुहा ।१४२.०११ काद्या जान्ताः सम्मुखे स्युः साद्या दान्ताश्च दक्षिणे ॥१४२.०११ अक्ले त्यजेत्कुजगणान् धाद्या मान्ताश्च पूर्वतः ।१४२.०१२ याद्या हान्ता उत्तरे स्युस्तिथिदृष्टिं विवर्जयेत् ॥१४२.०१२ पूर्वाश्च दक्षिणास्तिस्रो रेखा वै मूलभेदके ।१४२.०१३ सूर्यराश्यादि संलिख्य दृष्टौ हानिर्जयोऽन्यथा ॥१४२.०१३ विष्टिराहुं प्रवक्ष्यामि अष्टौ रेखास्तु पातयेत् ।१४२.०१४ शिवाद्यमं यमाद्वायुं वायोरिन्द्रं ततोऽम्बुपं ॥१४२.०१४ नैर्ऋताच्च नयेच्चन्द्रं चन्द्रादग्निं ततो जले ।१४२.०१५ जलादीशे चरेद्राहुर्विष्ट्या सह महाबलः ॥१४२.०१५ ऐशान्यां च तृतीयादौ सप्तम्यादौ च याम्यके ।१४२.०१६ एवं कृष्णे सिते पक्षे वायौ राहुश्च हन्त्यरीन् ॥१४२.०१६ इन्द्रादीन् भैरवादींश्च ब्रह्माण्यादीन् ग्रहादिकान् ।१४२.०१७ अष्टाष्टकञ्च पूर्वादौ याम्यादौ वातयोगिनीं ॥१४२.०१७ यान्दिशं वहते वायुस्तत्रस्थो घातयेदरीन् ।१४२.०१८ दृढीकरणमाख्यास्ये कण्ठे बाह्वादिधारिता ॥१४२.०१८ पुष्योद्धृता काण्डलक्ष्यं वारयेत्शरपुङ्खिका ।१४२.०१९ तथा ऽपराजिता पाठा द्वाभ्यां खड्गं निवारयेत् ॥१४२.०१९ ओं नमो भगवति वज्रशृङ्खले हन २ ओं भक्ष २ ओं खाद ओं अरे रक्तं पिब कपालेन रक्ताक्षि रक्तपटे भस्माङ्गि भस्मलिप्तशरीरे वज्रायुधे वज्राकारनिचिते पूर्वां दिशं बन्ध २ ओं दक्षिणां दिशम्बन्ध २ ओं पश्चिमां दिशम्बन्ध २ उत्तरां दिशम्बन्ध २ नागान् बन्ध २ नागपत्नीर्बन्ध २ ओं असुरान् बन्ध २ ओं यक्षराक्षसपिशाचान् बन्ध २ ओं प्रेतभूतगन्धर्वादयो ये केचिदुपद्रवास्तेभ्यो रक्ष २ ओं ऊर्धवं रक्ष २ अधा रक्ष २ ओं क्षुरिक बन्ध २ ओं ज्वल महाबले घटि २ ओं मोटि २ सटावलिवज्जाग्निवज्रप्राकारे हुं फठ्रीं ह्रूं श्रीं फठ्रीं हः फूं फें फः सर्वग्रहेभ्यः सर्वव्याधिभ्यः सर्वदुष्टोपद्रवेभ्यो ह्रीं अशेषेभ्यो रक्ष २ ग्रहज्वरादिभूतेषु सर्वकर्मसु योजयेत्

मालिनीनानामन्त्राः ईश्वर उवाच नानामन्त्रान् प्रवक्ष्यामि षोढान्यासपुरःसरम् ।१४५.००१ न्यासस्त्रिधा तु षोढा स्युः शाक्तशाम्भवयामलाः ॥१४५.००१ शाम्भवे शब्दराशिः षट्षोडशग्रन्थिरूपवान् ।१४५.००२ त्रिविद्या तद्ग्रहो न्यासस्त्रितत्त्वात्माभिधानकः ॥१४५.००२ चतुर्थो वनमालायाः श्लोकद्वादशरूपवान् ।१४५.००३ पञ्चमो रत्नपञ्चात्मा नवात्मा षष्ठ ईरितः ॥१४५.००३ शाक्ते पक्षे च मालिन्यास्त्रिविद्यात्मा द्वितीयकः ।१४५.००४ अधोर्यष्टकरूपोऽन्यो द्वादशाङ्गश्चतुर्थकः ।१४५.००४ पञ्चमस्तु षडङ्गः स्याच्छक्तिश्चान्यास्त्रचण्डिका ।१४५.००५ क्रीं ह्रौं क्लीं श्रीं क्रूं फट्त्रयं स्यात्तुर्याख्यं सर्वसाधकं ॥१४५.००५ मालिन्या नादिकान्तं स्यात्नादिनी च शिखा स्मृता ।१४५.००६ अग्रसेनी शिरसि स्यात्शिरोमालानिवृत्तिः शः ॥१४५.००६ ट शान्तिश्च शिरो भूयाच्चामुण्डा च त्रिनेत्रगा ।१४५.००७ ढ प्रियदृष्टिर्द्विनेत्रे च नासागा गुह्यशक्तिनी ॥१४५.००७ न नारायणी द्विकर्णे च दक्षकर्णे त मोहनौ ।१४५.००८ ज प्रज्ञा वामकर्नस्था वक्त्रे च वज्रिणी स्मृता ॥१४५.००८ क कराली दक्षदंष्ट्रा वामांसा ख कपालिनी ।१४५.००९ ग शिवा ऊर्ध्वदंष्ट्रा स्याद् घ घोरा वामदंष्ट्रिका ॥१४५.००९ उ शिखा दन्तविन्यासा ई माया जिह्वया स्मृता ।१४५.०१० अ स्यान्नागेश्वरी वाचि व कण्ठे शिखिवाहिनी ॥१४५.०१० भ भीषणी दक्षस्कन्धे वायुवेगा म वामके ।१४५.०११ डनामा दक्षबाहौ तु ढ वामे च विनायका ॥१४५.०११ प पूर्णिमा द्विहस्ते तु ओकाराद्यङ्गुलीयके ।१४५.०१२ अं दर्शनी वामाङ्गुल्य अः स्यात्सञ्जीवनी करे ॥१४५.०१२ ट कपालिनी कपालं शूलदण्डे त दीपनी ।१४५.०१३ त्रिशूले ज जयन्ती स्याद्वृद्धिर्यः साधनी स्मृता ॥१४५.०१३ जीवे श परमाख्या स्याद् हः प्राणे चाम्बिका स्मृता ।१४५.०१४ दक्षस्तने छ शरीरा न वामे पूतना स्तने ॥१४५.०१४ अ स्तनक्षीरा आ मोटो लम्बोदर्युदरे च थ ।१४५.०१५ नाभौ संहारिका क्ष स्यान्महाकाली नितम्बम् ॥१४५.०१५ गुह्ये स कुसुममाला ष शुक्रे शुक्रदेविका ।१४५.०१६ उरुद्वये त तारास्यादज्ञाना दक्षजानुनि ॥१४५.०१६ वामे स्यादौ क्रियाशक्तिरो गायत्री च जङ्घगा ।१४५.०१७ ओ सावित्री वामजङ्घा दक्षे दो दोहनी पदे ॥१४५.०१७ फ फेत्कारी वामपादे नवात्मा मालिनी मनुः ।१४५.०१८ अ श्रीकण्ठः शिखायां स्यादावक्त्रे स्यादनन्तकः ॥१४५.०१८ इ सूक्ष्मो दक्षनेत्रे स्यादी त्रिमूर्तिस्तु वामके ।१४५.०१९ उ दक्षकर्णेऽमरौश ऊ कर्णेर्घांशकोऽपरे ॥१४५.०१९ ऋ भावभूतिर्नासाग्रे वामनासा तिथीश ऋ ।१४५.०२० ळ स्थाणुर्दक्षगण्डे स्याद्वामगण्डे हरश्च ॡ ॥१४५.०२० कटीशो दन्तपङ्क्तावे भूतीशश्चोर्ध्वदन्त ऐ ।१४५.०२१ सद्योजात ओ अधरे ऊर्ध्वौष्ठेऽनुग्रहीश औ ॥१४५.०२१ अं क्रूरो घाटकायां स्यादः महासेनजिह्वया ।१४५.०२२ क क्रोधीशो दक्षस्कन्धे खश्चण्डीशश्च बाहुषु ॥१४५.०२२ पञ्चान्तकः कूर्परे गो घ शिखी दक्षकङ्कणे ।१४५.०२३ ङ एकपादश्चाङ्गुल्यो तामस्कन्धे च कूर्मकः ॥१४५.०२३ छ एकनेत्रो बाहौ स्याच्चतुर्वक्त्रो ज कूर्परे ।१४५.०२४ झ राजसः कङ्कणगः ञः सर्वकामदोऽङ्गुली ॥१४५.०२४ ट सोमेशो नितम्बे स्याद्दक्ष ऊरुर्ठ लाङ्गली ।१४५.०२५ ड दारुको दक्षजानौ जङ्घा ढोऽर्धजलेश्वरः ॥१४५.०२५ ण उमाकान्तकोऽङ्गुल्यस्त आषाढो नितम्बके ।१४५.०२६ थ दण्डी वाम ऊरौ स्याद्द भिदो वामजानुनि ॥१४५.०२६ ध मीनो वामजङ्घायान्न मेषश्चरणाङ्गुली ।१४५.०२७ प लोहितो दक्षकुक्षौ फ शिखी वामकुक्षिगः ॥१४५.०२७ ब गलण्डः पृष्ठवंशे भो नाभौ च द्विरण्डकः ।१४५.०२८ म महाकालो हृदये य वाणीशस्त्वविस्मृतः ॥१४५.०२८ र रक्ते स्याद्भुजङ्गेशो ल पिनाकी च मांसके ।१४५.०२९ व खड्गीशः स्वात्मनि स्याद्बकश्चास्थिनि शः स्मृतः ॥१४५.०२९ ष श्वेतश्चैव मज्जायां स भृगुः शुक्रधातुके ।१४५.०३० प्राणे ह नकुलीशः स्यात्क्ष संवर्तश्च कोषगः ॥१४५.०३० रुद्रशक्तीः प्रपूज्य ह्रीं बीजेनाखिलमाप्नुयात्

अष्टाष्टकदेव्यः ईश्वर उवाच त्रिखण्डीं सम्प्रवक्षामि ब्रह्मविष्णुमहेश्वरीं ।१४६.००१ ओं नमो भगवते रुद्राय नमः । नमश्चामुण्डे नमश्चाकाशमातॄणां सर्वकामार्थसाधनीनामजरामरीणां सर्वत्राप्रतिहतगतीनां स्वरूपरूपपरिवर्तिनीनां सर्वसत्त्ववशीकरणोत्सादनीन्मूलनसमस्तकर्मप्रवृत्तानां सर्वमातृगुह्यं हृदयं परमसिद्धं परकर्मच्छेदनं परमसिद्धिकरम्मातॄणां वचनं शुभं ब्रह्मखण्डपदे रुद्रैरेकविंशाधिकं शतं ॥१४६.००१ तद्यथा, ओं नमश्चामुण्डे ब्रह्माणि अघोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा । ओं नमःचामुण्डे माहेश्वरि अघोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा । ओं नमश्चामुण्डे कौमारि अघोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा ।ों नमश्चामुण्डे वैष्णवि अघोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा । ओं नमश्चामुण्डे वाराहि अघोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा । ओं नमश्चामुण्डे इन्द्राणि अघोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा । ओं नमश्चामुण्डे चण्डि अगोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा । ओं नमश्चामुण्डे ईशानि अघोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा(१) यथाक्षरपदानां हि विष्णुखण्डन्द्वितीयकं ।१४६.००२ ओं नमश्चामुण्डे ऊर्ध्वकेशि ज्वलितशिखरे(२) विद्युज्जिह्वे तारकाक्षि पिण्गलभ्रुवे विकृतदंष्ट्रे क्रुद्धे ओं मांसशोणितसुरासवप्रिये हस २ ओं नृत्य २ ओं विजृम्भय २ ओं मायत्रैलोक्यरूपसहस्रपरिवर्तिनीनां ओं बन्ध २ ओं कुट्ट २ चिरि २ हिरि २ भिरि २ त्रासनि २ भ्रामणि २ ओं द्राविणि २ क्षोभणि २ टिप्पणी १ ओं नमश्चामुण्डे माहेश्वरीत्यादिः, विच्चे स्वाहेत्यन्तः पाठः छ.. पुस्तके नास्ति २ ज्वलितशिख इति ख.. , ङ.. , घ.. , ञ.. च मारिणि २ संजीवनि २ हेरि २ गेरि २ घेरि २ ओं मुरि २ ओं नमो मातृगणाय नमो नमो विच्चे एकत्रिंशत्पदं शम्भोः शतमन्त्रैकसप्ततिः ॥१४६.००२ हे घौं पञ्चप्रणवाद्यन्तां त्रिखण्डीञ्च जपेद्यजेत् ।१४६.००३ हे घौं श्रीकुब्जिकाहृदयं पदसन्धौ तु योजयेत् ॥१४६.००३ अकुन्तादित्रिमध्यस्थं कुलादेश्च त्रिमध्यगं ।१४६.००४ मध्यमादि त्रिमध्यस्थं पिण्डं पादे त्रिमध्यगं ॥१४६.००४ त्रयार्धमात्रासंयुक्तं प्रणवाद्यं शिखाशिवां ।१४६.००५ ओं क्ष्रौं शिखाभैरवाय नमः । स्खीं स्खौं स्खें सवीजत्र्यक्षरः ह्रां ह्रीं ह्रैं निर्वीजन्त्र्यर्णं द्वात्रिंशद्वर्णकम्परं ॥१४६.००५ क्षादयश्च ककारान्ता अकुला च कुलक्रमात् ।१४६.००६ शशिनी भानुनी चैव पावनी शिव इत्यतः ॥१४६.००६ गान्धरी णश्च पिण्डाक्षी चपला गजजिह्विका ।१४६.००७ म मृषा भयसारा स्यान्मध्यमा फोऽजराय च ॥१४६.००७ कुमारो कालरात्री न सङ्कटा द ध कालिका ।१४६.००८ फ शिवा भवघोरा ण ट वीभत्सा त विद्युता ॥१४६.००८ ठ विश्वम्भरा शंशिन्या ढ ज्वालामालया तथा ।१४६.००९ कराली दुर्जया रङ्गी वामा ज्येष्ठा च रौद्र्यपि ॥१४६.००९ ख काली क कुलालम्वी अनुलोमा द पिण्डिनी ।१४६.०१० आ वेदिनी इ रूपी वै शान्तिर्मूर्तिः कलाकुला ॥१४६.०१० ऋ खड्गिनी उ बलिता ळ कुला ॡ तथा यदि ।१४६.०११ सुभगा वेदनादिन्या कराली अं च मध्यमा ॥१४६.०११ अः अपेतरया पीठे पूज्याश्च कक्तयः क्रमात् ।१४६.०१२ स्खां स्खीं स्खौं महाभैरवाय नमः ।१४६.०१२ अक्षोद्या ह्यृक्षकर्णी च राक्षसी क्षपणक्षया ॥१४६.०१२ पिङ्गाक्षी चाक्षया क्षेमा ब्रह्माण्यष्टकसंस्थिताः ।१४६.०१३ इला लीलावती नीला लङ्गा लङ्केश्वरी तथा ॥१४६.०१३ लालसा विमला माला(१) माहेश्वर्य.अष्टके स्थिताः ।१४६.०१४ हुताशना विशालाक्षी ह्रूङ्कारी वडवामुखी ॥१४६.०१४ हाहारवा तथा क्रूरा क्रोधा बाला खरानना ।१४६.०१५ कौमार्या देहसम्भूताः पूजिताः सर्वसिद्धिदाः ॥१४६.०१५ स्सर्वज्ञा तरला तारा ऋग्वेदा च हयानना ।१४६.०१६ सारासारस्वयङ्ग्राहा शाश्वती(२) वैष्णवीकुले ॥१४६.०१६ तालुजिह्वा च रक्ताक्षी विद्युज्जिह्वा करङ्किणी ।१४६.०१७ मेघनादा प्रचण्डोग्रा कालकर्णी कलिप्रिया ॥१४६.०१७ वाराहीकुलसम्भूताः पूजनीया जयार्थिना ।१४६.०१८ चम्पा चम्पावती चैव प्रचम्पा ज्वलितानना ॥१४६.०१८ पिशाची पिचुवक्त्रा च लोलुपा ऐन्द्रीसम्भवाः ।१४६.०१९ पावनी याचनी चैव वामनी दमनी तथा ॥१४६.०१९ बिन्दुवेला वृहत्कुक्षी विद्युता विश्वरूपिणी ।१४६.०२० चामुण्डाकुलसम्भूता मण्डले पूजिता जये ॥१४६.०२० यमजिह्वा जयन्ती च दुर्जया च यमान्तिका(३) ।१४६.०२१ टिप्पणी १ लोला इति ज.. २ सात्त्विकी इति ज.. ३ जयन्तिकेति ख.. विडाली रेवती चैव जया च विजया तथा ॥१४६.०२१ महालक्ष्मीकुले जाता अष्टाष्टकमुदाहृतम्

त्वरितापूजादिः ईश्वर उवाच । ओं गुह्यकुब्जिके हुं फट्मम सर्वोपद्रवान् यन्त्रमन्त्रतन्त्रचूर्णप्रयोगादिकं येन कृतं कारितं कुरुते करिष्यति कारयिष्यति तान् सर्वान् हन २ दंष्ट्राकरालिनि ह्रैं ह्रीं हुं गुह्यकुब्जिकायै द्वाहा । ह्रौं ओं खे(१) वों गुह्यकुब्जिकायै नमः ह्रीं सर्वजनक्षोभणी जनानुकर्षिणी ततः ।१४७.००१ ओं खें ख्यां(२), सर्वजनवशङ्करी तथा स्याज्जनमोहिनी ॥१४७.००१ ओं ख्यौं(३) सर्वजनस्तम्भनी ऐं खं ख्रां क्षोभणी तथा ।१४७.००२ टिप्पणी १ क्रीं ख ख ये ख्रौं इति छ.. २ ओं ख ख्यां इति छ.. । ओं स्फूं इति ग.. ३ ओं ख ख्रौं इति छ.. । ओं स्फैं इति झ.. ऐं त्रितत्त्वं वीजं श्रेष्ठङ्कुलं पञ्चाक्षरी तथा ॥१४७.००२ फं श्रीं क्षीं श्रीं ह्रीं क्षें वच्छे क्षे क्षे ह्रूं फठ्रीं नमः । ओं ह्रां क्षे वच्छे क्षे क्षो ह्रीं फट्नवेयं त्वरिता पुनर्ज्ञेयार्चिता जये ह्रीं सिंहायेत्यासनं स्याथ्रीं क्षे हृदयमीरितं ।१४७.००३ वच्छेऽथ शिरसे स्वाहा त्वरितायाः शिवः स्मृतः ॥१४७.००३ क्षें ह्रीं शिखायै वौषट्स्याद्भवेत्क्षें कवचाय हुं ।१४७.००४ ह्रूं नेत्रत्रयाय वौषठ्रीमन्तञ्च फडन्तकं ॥१४७.००४ ह्रीं कारी(१) खेचरी चण्डा छेदनी क्षोभणी क्रिया ।१४७.००५ क्षेमकारी च ह्रीं कारी फट्कारी नवशक्तयः ॥१४७.००५ अथ दूरीः प्रवक्ष्यामि पूज्या इन्द्रादिगाश्च ताः ।१४७.००६ ह्रीं नले बहुतुण्डे(२) च खगे ह्रीं(३) खेचरे ज्वलानि ज्वल ख खे छ छे शवविभीषणे(४) च छे चण्डे छेदनि करालि ख खे छे क्षे खरहाङ्गी ह्रीम् । क्षे वक्षे कपिले ह क्षे ह्रूं क्रून्तेजोवति रौद्रि मातः ह्रीं फे वे फे फे वक्रे वरी फे । पुटि पुटि घोरे ह्रूं फट्(५) ब्रह्मवेतालि मध्ये गुह्याङ्गानि च तत्त्वानि त्वरितायाः पुनर्वदे ॥१४७.००६ ह्रौं ह्रूं हः(६) हृदये प्रोक्तं हों हश्च शिरः स्मृतं ।१४७.००७ फां ज्वल ज्वलेति च शिखा वर्म इले ह्रं हुं हुं ॥१४७.००७ टिप्पणी १ क्रीं कारो इति छ.. २ ह्रीं नले वज्रतुण्डे इति ज.. ३ खगे क्रीमिति छ.. ४ शरविभीषणे इति ज.. ५ क्रूं फटिति छ.. ६ क्रीं ह्रूं ह इति छ.. क्रों क्षूं श्रीं नेत्रमित्युक्तं क्षौं अस्त्रं वै ततश्च फठुं खे वच्छे क्षेः ह्रीं क्षें हुं फट्वा हुं शिरश्चैव मध्ये स्यात्पूर्वादौ खे सदाशिवे ।१४७.००८ व ईशः छे मनोन्मानी मक्षे तार्क्षो ह्रीं च माधवः ॥१४७.००८ क्षें ब्रह्मा हुं तथादित्यो दारुणं फट्स्मृताः सदा

मन्वन्तराणि अग्निरुवाच मन्वन्तराणि वक्ष्यामि आद्याः स्वायम्भुवो मनुः ।१५०.००१ अग्नीध्राद्यास्तस्य सुता यमो नाम तदा सुराः ॥१५०.००१ और्वाद्याश्च सप्तर्षय इन्द्रश्चैव शतक्रतुः ।१५०.००२ पारावताः सतुषिता देवाः स्वारोचिषेऽन्तरे ॥१५०.००२ विपश्चित्तत्र देवेन्द्र ऊर्जस्तम्भादयो द्विजाः ।१५०.००३ चैत्रकिम्पुरुषाः पुत्रास्तृतीयश्चोत्तोतमो मनुः ॥१५०.००३ सुशान्तिरिन्द्रो देवाश्च सुधामाद्या वशिष्ठजाः ।१५०.००४ सप्तर्षयोऽजाद्याः पुत्राश्चतुर्थस्तामसी मनुः ॥१५०.००४ स्वरूपाद्याः सुरगणाः शिखिरिन्द्रः सुरेश्वरः ।१५०.००५ ज्योतिर्धामादयो विप्रा नव ख्यातिमुखाः सुताः ॥१५०.००५ रैवते वितथश्चेन्द्रो अमिताभास्तथा सुराः ।१५०.००६ हिरण्यरोमाद्या मुनयो(१) बलबन्धादयः सुताः ॥१५०.००६ मनोजवश्चाक्षुषेऽथ इन्द्रः स्वात्यादयः सुराः ।१५०.००७ सुमेधाद्या महर्षयः पुरुप्रभृतयः सुताः ॥१५०.००७ विवस्वतः सुतो विप्रः श्राद्धदेवो मनुस्ततः ।१५०.००८ आदित्यवसुरुद्राद्या देवा इन्द्रः पुरन्दरः ॥१५०.००८ वशिष्ठः काश्यपोऽथात्रिर्जमदग्निः सगोतमः ।१५०.००९ विश्वामित्रभरद्वाजौ मुनयः सप्त साम्प्रतं ॥१५०.००९ इक्ष्वाकुप्रमुखाः पुत्रा अंशेन हरिराभवत् ।१५०.०१० स्वायम्भुवे मानसोऽभूदजितस्तदनन्तरे ॥१५०.०१० सत्यो हरिर्देवदरो वैकुण्ठो वामनः क्रमात् ।१५०.०११ छायाजः सूर्यपुत्रस्तु भविता चाष्टमो मनुः ॥१५०.०११ पूर्वस्य च सवर्णोऽसौ सावर्णिर्भविताष्टमः ।१५०.०१२ सुतपाद्या देवगणा दीप्तिमद्द्रौणिकादयः ॥१५०.०१२ मुनयो बलिरिन्द्रश्च विरजप्रमुखाः सुताः ।१५०.०१३ नवमो दक्षसावर्णिः पाराद्याश्च तदा सुराः(२) ॥१५०.०१३ इन्द्रश्चैवाद्भुतस्तेषां सवनाद्या द्विजोत्तमाः ।१५०.०१४ धृतकेत्वादयः पुत्रा ब्रह्मसावर्णिरित्यतः ॥१५०.०१४ सुखादयो देवगणास्तेषां शान्तिः शतक्रतुः ।१५०.०१५ टिप्पणी १ हिरण्यरोमाद्या ऋषय इति ञ.. २ तथा सुरा इति छ.. हविष्याद्याश्च मुनयः सुक्षेत्राद्याश्च तत्सुताः ॥१५०.०१५ धर्मसावर्णिकश्चाथ विहङ्गाद्यास्तदा सुराः ।१५०.०१६ गणेशश्चेन्द्रो नश्चराद्या मुनयः पुत्रकामयोः ॥१५०.०१६ सर्वत्रगाद्या रुद्राख्यः सावर्णिभविता मनुः ।१५०.०१७ ऋतधामा सुरेन्द्रश्च हरिताद्याश्च देवताः ॥१५०.०१७ तपस्याद्याः सप्तर्षयः सुता वै देववन्मुखाः ।१५०.०१८ मनुस्त्रयोदशो रौच्यः सुत्रामाणादयः सुराः ॥१५०.०१८ इन्द्रो दिवस्पतिस्तेषां दानवादिविमर्दनः ।१५०.०१९ निर्मोहाद्याः सप्तर्षयश्चित्रसेनादयः सुताः ॥१५०.०१९ मनुश्चतुर्दशो भौत्यः शुचिरिन्द्रो भविष्यति ।१५०.०२० चाक्षुषाद्याः सुरगणा अग्निबाह्णादयो द्विजाः ॥१५०.०२० चतुर्दशस्य भौत्यस्य पुत्रा ऊरुमुखा मनोः ।१५०.०२१ प्रवर्तयन्ति वेदांश्च भुवि सप्तर्षयो दिवः ॥१५०.०२१ देवा यज्ञभुजस्ते तु भूः पुत्रैः परिपाल्यते ।१५०.०२२ ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन्मनवस्तु चतुर्दश ॥१५०.०२२ मन्वाद्याश्च हरिर्वेदं द्वापरान्ते विभेद सः ।१५०.०२३ आद्यो वेदश्चतुष्पादः शतसाहस्रसम्मितः ॥१५०.०२३ एकश्चासीद्यजुर्वेदस्तं चतुर्धा व्यकल्पयत् ।१५०.०२४ आध्वर्यवं यजुर्भिस्तु ऋग्भिर्होत्रं तथा मुनिः ॥१५०.०२४ औद्गात्रं सामभिओश्चक्रे ब्रह्मत्वञ्चाप्यथर्वभिः ।१५०.०२५ प्रथमं व्यासशिष्यस्तु पैलो ह्यृग्वेदपारगः ॥१५०.०२५ इन्द्रः प्रमतये प्रादाद्वास्कलाय च संहितां ।१५०.०२६ बौध्यादिभ्यो ददौ सोपि चतुर्धा निजसंहितां ॥१५०.०२६ यजुर्वेदतरोः शाखाः सप्तविंशन्महामतिः ।१५०.०२७ वैशम्पायननामासौ व्यासशिष्यश्चकार वै ॥१५०.०२७ काण्वा वाजसनेयाद्या याज्ञवल्क्यादिभिः स्मृताः ।१५०.०२८ सामवेदतरोः शाखा व्यासशिष्यः सजैमिनिः ॥१५०.०२८ सुमन्तुश्च सुकर्मा च एकैकां संहितां ततः ।१५०.०२९ गृह्णते च सुकर्माख्यः सहस्रं संहितां गुरुः ॥१५०.०२९ सुमन्तुश्चाथर्वतरुं व्यासशिष्यो विभेद तं ।१५०.०३० शिष्यानध्यापयामास पैप्यलादान् सहस्रशः ॥१५०.०३० पुराणसंहितां चक्रे सुतो व्यासप्रसादतः

अथ सप्तपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः शावाशौचादिः पुष्कर उवाच प्रेतशुद्धिं प्रवक्ष्यामि सूतिकाशुध्हिमेव च ।१५७.००१ दशाहं शावमाशौचं सपिण्देषु विधीयते ॥१५७.००१ जनने च तथा शुद्धिर्ब्राह्मणानां भृगूत्तम ।१५७.००२ द्वादशाहेन राजन्यः पक्षाद्वैश्योऽथ मासतः ॥१५७.००२ शूद्रोऽनुलोमतो दासे स्वामितुल्यन्त्वशौचकं ।१५७.००३ षट्भिस्त्रिभिरथैकेन क्षत्रविट्शूद्रयोनिषु ॥१५७.००३ ब्राह्मणः शुद्धिमाप्नोति क्षत्रियस्तु तथैव च ।१५७.००४ विट्शूद्रयोनेः शुद्धिः स्यात्क्रमात्परशुरामक ॥१५७.००४ षड्रात्रेण त्रिरात्रेण षड्भिः शूद्रे तथा विशः ।१५७.००५ आदन्तजननात्सद्य आचूडान्नैशिकी श्रुतिः(१) ॥१५७.००५ त्रिरात्रमाव्रतादेशाद्दशरात्रमतः परं ।१५७.००६ ऊनत्रैवार्षिके शूद्रे पञ्चाहाच्छुद्धिरिष्यते ॥१५७.००६ द्वादशाहेने शुद्धिः स्यादतीते वत्सरत्रये ।१५७.००७ गतैः संवत्सरैः षड्भिः शुद्धिर्मासेन कीर्तिता ॥१५७.००७ स्त्रीणामकृतचूडानां विशुद्धिर्नैशिकी स्मृता ।१५७.००८ तथा च कृतचुडानां त्र्यहाच्छुद्ध्यन्ति बान्धवाः ॥१५७.००८ विवाहितासु नाशौचं पितृपक्षे विधीयते ।१५७.००९ पितुर्गृहे प्रसूतानां विशुद्धिर्नैशिकी स्मृता ॥१५७.००९ सूतिका दशरात्रेण शुद्धिमाप्नोति नान्यथा ।१५७.०१० विवाहिता हि चेत्कन्या म्रियते पितृवेश्मनि ॥१५७.०१० तस्यास्त्रिरात्राच्छुद्ध्यन्ति बान्धवा नात्र संशयः ।१५७.०११ समानं लब्धशौचन्तु प्रथमेन समापयेत् ॥१५७.०११ असमानं द्वितीयेन धर्मराजवचो यथा ।१५७.०१२ देशान्तरस्थः श्रुत्वा तु कुल्याणां मरणोद्भवौ ॥१५७.०१२ यच्छेषं दशरात्रस्य तावदेवशुचिर्भवेत् ।१५७.०१३ अतीते दशरात्रे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥१५७.०१३ तथा संवत्सरेऽतीते स्नात एव विशुद्ध्यति ।१५७.०१४ मातामहे तथातीते आचार्ये च तथा मृते ॥१५७.०१४ रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे विशोधनं ।१५७.०१५ सपिण्डे ब्राह्मणे वर्णाः सर्व एवाविशेषतः ॥१५७.०१५ टिप्पणी १ आचडान्नैशिकी तथेति ट.. दशरात्रेण शुद्ध्यन्ति द्वादशाहेन भूमिपः ।१५७.०१६ वैश्याः पञ्चदशाहेन शूद्रा मासेन भार्गव ॥१५७.०१६ उच्छिष्टसन्निधावेकं तथा पिण्डं निवेदयेत् ।१५७.०१७ कीर्तयेच्च तथा तस्य नमगोत्रे समाहितः ॥१५७.०१७ भुक्तवत्सु द्विजेन्द्रेषु पूजितेषु धनेन च(१) ।१५७.०१८ विसृष्टाक्षततोयेषु गोत्रनामानुकीर्तनैः ॥१५७.०१८ चतुरङ्गुलविस्तारं तत्खातन्तावदन्तरं ।१५७.०१९ वितस्तिदीर्घं कर्तव्यं विकर्षूणां तथा त्रयं ॥१५७.०१९ विकर्षूणां समीपे च ज्वालयेज्ज्वलनत्रयं ।१५७.०२० सोमाय वह्नये राम यमाय च समासतः ॥१५७.०२० जुहुयादाहुतीः सम्यक्सर्वत्रैव चतुस्त्रयः ।१५७.०२१ पिण्डनिर्वपणं कुर्यात्प्राग्वदेव पृथक्पृथक् ॥१५७.०२१ अन्नेन दध्ना मधुना तथा मांसेन पूरयेत् ।१५७.०२२ मध्ये चेदधिमासः स्यात्कुर्यादभ्यधिकन्तु तत् ॥१५७.०२२ अथवा द्वादशाहेन सर्वमेतत्समापयेत् ।१५७.०२३ संवत्सरस्य मध्ये च यदि स्यादधिमासकः ॥१५७.०२३ तदा द्वादशके श्राद्धे कार्यं तदधिकं भवेत् ।१५७.०२४ संवत्सरे समाप्ते तु श्राद्धं श्राद्धवदाचरेत् ॥१५७.०२४ प्रेताय तत ऊर्धवं च तस्यैव पुरुषत्रये ।१५७.०२५ पिण्डान् विनिर्वपेत्तद्वच्चतुरस्तु समाहितः ॥१५७.०२५ सम्पूज्य दत्वा पृथिवी समाना इति चाप्यथ ।१५७.०२६ टिप्पणी १ धनेषु चेति क.. , ख.. , घ.. , ङ.. , छ.. , ज.. , ञ.. च योजयेत्प्रेतपिण्डं तु पिण्डेष्वन्येषु भार्गव ॥१५७.०२६ प्रेतपात्रं च पात्रेषु तथैव विनियोजयेत् ।१५७.०२७ पृथक्पृथक्प्रकर्तव्यं कर्मैतत्कर्मपात्रके ॥१५७.०२७ मन्त्रवर्जमिदं कर्म शूद्रस्य तु विधीयते ।१५७.०२८ सपिण्डीकरणं स्त्रीणां कार्यमेवं तदा भवेत्(१) ॥१५७.०२८ श्राद्धं कुर्याच्च प्रत्यब्दं प्रेते कुम्भान्नमब्दकं ।१५७.०२९ गङ्गायाः सिकता धारा यथा वर्षति वासवे ॥१५७.०२९ शक्या गणयितुं लोके नत्वतीताः पितामहाः ।१५७.०३० काले सततगे स्थैर्यं नास्ति तस्मात्क्रियां चरेत् ॥१५७.०३० देवत्वे यातनास्थाने प्रेतः श्राद्धं कृतं लभेत् ।१५७.०३१ नोपकुर्यान्नरः शोचन् प्रेतस्यात्मन एव वा ॥१५७.०३१ भृग्वग्निपाशकाम्भोभिर्मृतानामात्मघातिनां ।१५७.०३२ पतितानां च नाशौचं विद्युच्छस्त्रहताश्च ये ॥१५७.०३२ यतिब्रतिब्रह्मचारिनृपकारुकदीक्षिताः ।१५७.०३३ राजाज्ञाकारिणो(२) ये च स्नायाद्वै प्रेतगाम्यपि ॥१५७.०३३ मैथुने कटधूमे च सद्यः स्नानं विधीयते ।१५७.०३४ द्विजं न निर्हरेत्(३) प्रेतं शूद्रेण तु कथञ्चन ॥१५७.०३४ न च शूद्रं द्विजेनापि तयोर्दोषो हि जायते(४) ।१५७.०३५ अनाथविप्रप्रेतस्य वहनात्स्वरगलोकभाक् ॥१५७.०३५ टिप्पणी १ कार्यमेव तथा भवेदिति छ.. , ङ.. , ञ.. च । कार्यमेतत्तथा भवेदिति झ.. २ राजाज्ञाकारका इति ट.. ३ न निर्दहेदिति ख.. ४ तयोर्दोषोऽभिजायते इति ङ.. सङ्ग्रामे जयमाप्नोति प्रेतेऽनाथे च काष्ठदः ।१५७.०३६ सङ्कल्प्य बान्धवं प्रेतमपसव्येन तां चितिं ॥१५७.०३६ परिक्रम्य ततः स्नानं कुर्युः सर्वे सवाससः ।१५७.०३७ प्रेताय च तथा दद्युस्त्रींस्त्रींश्चैवोदकाञ्जलीन् ॥१५७.०३७ द्वार्यश्मनि पदं दत्वा प्रविशेयुस्तथा गृहं ।१५७.०३८ अक्षतान्निक्षिपेद्वह्नौ निम्बपत्रं विदश्य च ॥१५७.०३८ पृथक्शयीरन् भूमौ च क्रीतलब्धाशनो भवेत् ।१५७.०३९ एकः पिण्दो दशाहे तु श्मश्रुकर्मकरः शुचिः ॥१५७.०३९ सिद्धार्थकैस्तिलैर्विद्वान्मज्जेद्वासोपरं दधत्(१) ।१५७.०४० अजातदन्ते तनये शिशौ गर्भस्रुते तथा ॥१५७.०४० कार्यो नैवाग्निसंस्कारो नैव चास्योदकक्रिया ।१५७.०४१ चतुर्थे च दिनेकार्यस्तथास्थ्नां चैव सञ्चयः ॥१५७.०४१ अस्थिसञ्चयनादूर्ध्वमङ्गस्पर्शो विधीयते

अध्याय {१५९} अथैकोनषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः असंस्कृतादिशौचं पुष्कर उवाच संस्कृतस्यासंस्कृतस्य स्वर्गो मोक्षो हरिम्मृतेः ।१५९.००१ अस्थ्नाङ्गङ्गाम्भसि क्षेपात्प्रेतस्याभ्युदयो भवेत् ॥१५९.००१ गङ्गातोये नरस्यास्थि यावत्तावद्दिवि स्थितिः ।१५९.००२ आत्मनस्त्यागिनां नास्ति पतितानां तथा क्रिया ॥१५९.००२ तेषामपि तथा गाङ्गे तोयेऽस्थ्नां पतनं हितं ।१५९.००३ तेषां दत्तं जलं चान्नं गगने तत्प्रलीयते ॥१५९.००३ अनुग्रहेण महता प्रेतस्य पतितस्य च ।१५९.००४ नारायणबलिः कार्यस्तेनानुग्रहमश्नुते ॥१५९.००४ अक्षयः पुण्डरीकाक्षस्तत्र दत्तं न नश्यति ।१५९.००५ पतनात्त्रायते यस्मात्तस्मात्पात्रं जनार्दनः ॥१५९.००५ पततां भुक्तिमुक्त्यादिप्रद एको हरिर्ध्रुवं ।१५९.००६ दृष्ट्वा लोकान्म्रियमाणान् सहायं धर्ममाचरेत् ॥१५९.००६ मृतोऽपि बान्धवः शक्तो नानुगन्तुं नरं मृतं ।१५९.००७ जायावर्जं हि सर्वस्य याम्यः पन्था विभिद्यते(१) ॥१५९.००७ धर्म एको(२) व्रजत्येनं यत्र क्वचन गामिनं ।१५९.००८ श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकं ॥१५९.००८ न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतः वास्य न वा कृतं ।१५९.००९ क्षेत्रापणगृहासक्तमन्यत्रगतमानसं ॥१५९.००९ वृकीवीरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ।१५९.०१० न कालस्य प्रियः कश्चिद्द्वेष्यश्चास्य न विद्यते ॥१५९.०१० आयुष्ये कर्मणि क्षीणे प्रसह्य हरिते जनं ।१५९.०११ नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि ॥१५९.०११ कुशाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति ।१५९.०१२ - - - - - -- - -- - -- - -- - -- -- - -- १ पन्था विभज्यते इति ग.. २ धर्म एवेति ज.. - - - -- - - -- - -- - -- - -- - - --- औषधानि(१) न मन्त्राद्यास्त्रायन्ते मृत्युनान्वितं ॥१५९.०१२ वत्सवत्प्राकृतं कर्म कर्तारं विन्दति ध्रुवं ।१५९.०१३ अव्यक्तादि व्यक्तमध्यमव्यक्तनिधनं जगत् ॥१५९.०१३ कौमारादि यथा देहे तथा देहान्तरागमः ।१५९.०१४ नवमन्यद्यथा वस्त्रं गृह्णात्येवं शरीरिकं ॥१५९.०१४ देही नित्यमवध्योऽयं यतः शोकं ततस्त्यजेत्

अथ द्विषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः धर्मशास्त्रकथनं पुष्कर उवाच मनुर्विष्णुर्याज्ञवल्को हारीतोऽत्रिर्यमोऽङिगिराः ।१६२.००१ वसिष्ठदक्षसंवर्तशातातपपराशराः ॥१६२.००१ आपस्तम्बोशनोव्यासाः कात्ययनबृहस्पती ।१६२.००२ गोतमः शङ्खलिखितौ धर्ममेते यथाब्रुवन् ॥१६२.००२ तथा वक्ष्ये समासेन भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु ।१६२.००३ प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च द्विविधङ्कर्म वैदिकं ॥१६२.००३ काम्यं कर्म प्रवृत्तं स्यान्निवृत्तं ज्ञानपूर्वकं ।१६२.००४ वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानमिन्दियाणाञ्च संयमः ॥१६२.००४ अहिंसा गुरुसेवा च निःश्रेयसकरं परं ।१६२.००५ सर्वेषामपि चैतेषामत्मज्ञानं परं स्मृतं ॥१६२.००५ तच्चग्र्यं सर्वविद्यानां प्राप्यते ह्यमृतं ततः ।१६२.००६ सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ॥१६२.००६ समम्पश्यन्नात्मयाजी स्वाराज्यमधिगच्छति ।१६२.००७ आत्मज्ञाने समे च स्याद्वेदाभ्यासे च यत्नवान् ॥१६२.००७ एतद्द्विजन्मसामर्थ्यं(१) ब्राह्मणस्य विशेषतः ।१६२.००८ टिप्पणी १ एतद्द्विजन्मसाग्र्यमिति ख.. , ङ.. , झ.. , ञ.. , ट.. च । एतद्द्विजन्मसामग्रीति घ. वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे वसन् ॥१६२.००८ इहैव लोके तिष्ठन् हि ब्रह्मभूयाय कल्प्यते(१) ।१६२.००९ स्वाध्यायानामुपाकर्म श्रावण्यां श्रावणेन तु ॥१६२.००९ हस्ते चौषधिवारे च पञ्चम्यां श्रावणस्य वा ।१६२.०१० पौषमासस्य रोहिण्यामष्टकायामथापि वा ॥१६२.०१० जलान्ते छन्दसाङ्कुर्यादुत्सर्गं विधिवद्वहिः ।१६२.०११ त्र्यहं प्रेतेष्वनध्यायः शिष्यर्त्विग्गुरुबन्धुषु ॥१६२.०११ उपाकर्मणि चोत्सर्गं स्वशाखाश्रोत्रिये तथा(२) ।१६२.०१२ सन्ध्यागर्जितनिर्घाते भूकम्पोल्कानिपातने ॥१६२.०१२ समाप्य वेदं ह्यनिशमारण्यकमधीत्य च ।१६२.०१३ पञ्चदश्यां चतुर्दश्यामष्टम्यां राहुसूतके ॥१६२.०१३ ऋतुसन्धिषु भुक्त्वा वा श्राद्विकं प्रतिगृह्य च ।१६२.०१४ पशुमण्डूकनकुलश्वाहिमार्जारशूकरैः(३) ॥१६२.०१४ कृतेन्तरे त्वहोरात्रं शक्रपाते तथोच्छ्रिये ।१६२.०१५ श्वक्रोष्टुगर्धभोलूकमासवाणर्तुनिस्वने ॥१६२.०१५ अमेध्यशवशूद्रान्त्यश्मशानपतितान्तिके ।१६२.०१६ अशुभासु च तारासु विद्युत्स्तनितसम्प्लवे ॥१६२.०१६ भुत्क्वार्द्रपाणिरम्भोन्तरर्धरात्रेऽतिमारुते ।१६२.०१७ पांशुवर्षे दिशान्दाहे सन्ध्यानीहारभीतिषु ॥१६२.०१७ धावतः प्राणिबाधे च विशिष्टे गृहमागते ।१६२.०१८ टिप्पणी १ ब्रह्मचर्याय कल्प्यते इति ङ.. २ स्वशाखाश्रोत्रिये मृते इति घ.. , झ.. , ञ.. , ट च ३ शशमार्जारशूकरैरिति ङ.. खरोष्ट्रयानहस्त्यश्वनौकावृक्षादिरोहणे ॥१६२.०१८ सप्तत्रिंशदनध्यायानेतांस्तात्कालिकान्विदुः

thumb|पार्वण श्राद्ध अथ त्रिषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः श्राद्धकल्पकथनं पुष्कर उवाच श्राद्धकल्पं प्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु ।१६३.००१ निमन्त्र्य विप्रान् पूर्वेद्युः स्वागतेनापराह्णतः ॥१६३.००१ प्राच्योपवेशयेत्पीठे युग्मान्दैवेऽथ पित्रके ।१६३.००२ अयुग्मान् प्राङ्मुखान्दैवे त्रीन् पैत्रे चैकमेव वा ॥१६३.००२ मातामहानामप्येवन्तन्त्रं वा वैश्यदेविकं ।१६३.००३ पाणिप्रक्षालनं दत्त्वा विष्टरार्थं कुशानपि ॥१६३.००३ आवाहयेदनुज्ञातो विश्वे देवास इत्यृचा ।१६३.००४ यवैरन्ववकीर्याथ(?) भाजने सपवित्रके ॥१६३.००४ शन्नोदेव्या पयः क्षिप्त्वा यवोसीति यवांस्तथा ।१६३.००५ यादिव्या इतिमन्त्रेण हस्ते ह्यर्घं विनिक्षिपेत् ॥१६३.००५ दत्वोदकं गन्धमाल्यं धूपदानं प्रदीपकं ।१६३.००६ अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणामप्रदक्षिणं ॥१६३.००६ द्विगुणांस्तु कुशान् कृत्वा ह्युशन्तस्त्वेत्यृचा पितॄन् ।१६३.००७ आवाह्य तदनुज्ञातो जपेदायान्तु नः ततः ॥१६३.००७ यवार्थास्तु तिलैः कार्याः कुर्यादर्घ्यादि पूर्ववत् ।१६३.००८ दत्त्वार्घ्यं संश्रवान् शेषान् पात्रे कृत्वा विधानतः ॥१६३.००८ पितृभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः ।१६३.००९ अग्नौ करिष्य आदाय पृच्छत्यन्नं घृतप्लुतं ॥१६३.००९ कुरुष्वेति ह्यनुज्ञातो हुत्वाग्नौ पितृयज्ञवत् ।१६३.०१० हुतशेषं प्रदद्यात्तु भाजनेषु समाहितः ॥१६३.०१० यथालाभोपपन्नेषु रौप्येषु तु विशेषतः ।१६३.०११ दत्वान्नं पृथिवीपात्रमिति पात्राभिमन्त्रणं ॥१६३.०११ कृत्वेदं विष्णुरित्यन्ने द्विजाङ्गुष्ठं निवेशयेत् ।१६३.०१२ सव्याहृतिकां गायत्रीं मधुवाता इति त्यचं ॥१६३.०१२ जप्त्वा यथासुखं वाच्यं भुञ्जीरंस्तेऽपि वाग्यताः ।१६३.०१३ अन्नमिष्टं हविष्यञ्च दद्याज्जप्त्वा पवित्रकं ॥१६३.०१३ अन्नमादाय तृप्ताः स्थ शेषं चैवान्नमस्य च ।१६३.०१४ तदन्नं विकिरेद्भूमौ दद्याच्चापः सकृत्सकृत् ॥१६३.०१४ सर्वमन्नमुपादाय सतिलं दक्षिणामुखः ।१६३.०१५ उच्छिष्टसन्निधौ पिण्डान् प्रदद्यात्पितृयज्ञवत् ॥१६३.०१५ मातामहानामप्येवं दद्यादाचमनं ततः ।१६३.०१६ स्वस्ति वाच्यं ततः कुर्यादक्षय्योदकमेव च ॥१६३.०१६ दत्वा तु दक्षिणां शक्त्या स्वधाकारमुदाहरेत् ।१६३.०१७ वाच्यतामित्यनुज्ञातः स्वपितृभ्यः स्वधोच्यतां(१) ॥१६३.०१७ टिप्पणी १ मातामहानामित्यादिः, स्वपितृभ्यः स्वधोच्यतामित्यन्तः पाठः झ.. पुस्तके नास्ति कुर्युरस्तु स्वधेत्युक्ते भूमौ सिञ्चेत्ततो जलं ।१६३.०१८ प्रीयन्तामिति वा दैवं विश्वे देवा जलं ददेत् ॥१६३.०१८ दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च ।१६३.०१९ श्रद्धा च नो माव्यगमद्बहुदेयं च नो .स्त्विति ॥१६३.०१९ इत्युक्त्वा तु प्रिया वाचः प्रणिपत्य विसर्जयेत् ।१६३.०२० वाजे वाज इति प्रीतपितृपूर्वं विसर्जनं(१) ॥१६३.०२० यस्मिंस्तु संश्रवाः पूर्वमर्घपात्रे निपातिताः ।१६३.०२१ पितृपात्रं तदुत्तानं कृत्वा विप्रान् विसर्जयेत् ॥१६३.०२१ प्रदक्षिणमनुव्रज्य भक्त्वा तु पितृसेवितं ।१६३.०२२ ब्रह्मचारी भवेत्तान्तु रजनीं ब्राह्मणैः सह ॥१६३.०२२ एवं प्रदक्षिणं कृत्वा वृद्धौ नान्दीमुखान् पितॄन् ।१६३.०२३ यजेत दधिकर्कन्धुमिश्रान् पिण्डान् यवैः क्रिया ॥१६३.०२३ एकोद्दिष्टं दैवहीनमेकार्घैकपवित्रकं ।१६३.०२४ आवाहनाग्नौकरणरहितं ह्यपसव्यवत् ॥१६३.०२४ उपतिष्ठतामित्यक्षय्यस्थाने पितृविसर्जने ।१६३.०२५ अभिरम्यतामिति वदेद्ब्रूयुस्तेऽभिरताः स्म ह ॥१६३.०२५ गन्धोदकतिलैर्युक्तं कुर्यात्पात्रचतुष्टयं ।१६३.०२६ अर्घार्थपितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत् ॥१६३.०२६ ये समाना इति द्वाभ्यां शेषं पूर्ववदाचरेत् ।१६३.०२७ एतत्सपिण्डीकरणमेकोद्दिष्टं स्तिया सह(२) ॥१६३.०२७ अर्वाक्सपिण्डीकरणं यस्य संवत्सराद्भवेत् ।१६३.०२८ टिप्पणी १ पितृपूर्वं विसर्जयेदिति ख.. , छ.. , झ.. च २ स्त्र्या अपीति ख.. , छ.. च तस्याप्यन्नं सोदकुम्भं दद्यात्संवत्सरं द्विजे ॥१६३.०२८ मृताहनि च कर्तव्यं प्रतिमासन्तु वत्सरं ।१६३.०२९ प्रतिसंवत्सरं कार्यं श्राद्धं वै मासिकान्नवत् ॥१६३.०२९ हविष्यान्नेन वै मासं पायसेन तु वत्सरं ।१६३.०३० मात्स्यहारिणकौरभ्रशाकुनच्छागपार्षतैः(१) ॥१६३.०३० ऐणरौरववाराहशाशैर्मांसैर्यथाक्रमं ।१६३.०३१ मासवृद्ध्याभितृप्यन्ति दत्तैरेव(२) पितामहाः ॥१६३.०३१ खड्गामिषं महाशल्कं मधुयुक्तान्नमेव च(३) ।१६३.०३२ लोहामिषं कालशाकं मांसं वार्धीनसस्य च ॥१६३.०३२ यद्ददाति गयास्थञ्च सर्वमानन्त्यमुच्यते(४) ।१६३.०३३ तथा वर्षात्रयोदश्यां मघासु च न संशयः ॥१६३.०३३ कन्यां प्रजां वन्दिनश्च पशून्मुख्यान् सुतानपि ।१६३.०३४ घृतं कृषिं च वाणिज्यं द्विशफैकशफं तथा ॥१६३.०३४ ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रान् स्वर्णरूप्ये सकुप्यके ।१६३.०३५ ज्ञातिश्रैष्ठ्यं सर्वकामानाप्नोति श्राद्धदः सदा ॥१६३.०३५ प्रतिपत्प्रभृतिष्वेतान्वर्जयित्वा चतुर्दशीं ।१६३.०३६ शस्त्रेण तु हता ये वै तेषां तत्र प्रदीयते ॥१६३.०३६ स्वर्गं(५) ह्यपत्यमोजश्च शौर्यं क्षेत्रं बलं तथा ।१६३.०३७ पुत्रश्रैष्ठ्यं ससौभाग्यमपत्यं मुख्यतां सुतान् ॥१६३.०३७ टिप्पणी १ मात्स्याविहारिणौरभ्रशाकुनच्छागपार्षतैरिति छ.. २ दत्तैरिहेति घ.. , ङ.. , ञ.. च ३ मधुमुद्गान्नमेव वेति ङ.. ४ सर्वमानन्त्यमश्नुते इति घ.. , ङ.. च ५ स्वर्णमिति ख.. , छ.. च प्रवृत्तचक्रतां पुत्रान् वाणिज्यं प्रसुतां तथा ।१६३.०३८ अरोगित्वं यशो वीतशोकतां परमाङ्गतिं ॥१६३.०३८ धनं विद्यां भिषकसिद्धिं रूप्यं गाश्चाप्यजाविकं ।१६३.०३९ अश्वानायुश्च विधिवत्यः श्राद्धं सम्प्रयच्छति ॥१६३.०३९ कृत्तिकादिभरण्यन्ते स कामानाप्नुयादिमान् ।१६३.०४० वसुरुद्रादितिसुताः पितरः श्राद्धदेवताः ॥१६३.०४० प्रीणयन्ति मनुष्याणां(१) पितॄन् श्राद्धेन तर्पिताः ।१६३.०४१ आयुः प्रजां धनं(२) विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च ॥१६३.०४१ प्रयच्छन्ति तथा राज्यं प्रीता नॄणां पितामहाः(३)

अथ पञ्चषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः नानाधर्माः अग्निरुवाच ध्येय आत्मा स्थितो योऽसौ हृदये दीपवत्प्रभुः ।१६५.००१ अनन्यविषयं कृत्वा मनो बुद्धिस्मृतीन्द्रियं ॥१६५.००१ श्राद्धन्तु ध्यायिने देयं(३) गव्यं दधि घृतं पयः ।१६५.००२ प्रियङ्गवो मसूराश्च वार्ताकुः कोद्रवो न हि ॥१६५.००२ सैंहिकयो यदा सूर्यं ग्रसते पर्वसन्धिषु ।१६५.००३ हस्तिच्छाया तु सा ज्ञेया श्राद्धदानादिकेऽक्ष्या ॥१६५.००३ पित्रे चैव यदा सोमो हंसे चैव करे स्थिते ।१६५.००४ तिथिर्वैवस्वतो नाम सा छाया कुञ्जरस्य तु ॥१६५.००४ अग्नौकरणशेषन्तु न दद्याद्वैश्वदेविके ।१६५.००५ अग्न्यभावे तु विप्रस्य हस्ते दद्यात्तु दक्षिणे ॥१६५.००५ न स्त्री दुष्यति जारेण न विप्रो वेदकर्मणा ।१६५.००६ बलात्कारोपभुक्ता चेद्वैरिहस्तगतापि वा(१) ॥१६५.००६ सन्त्यजेद्दूषितान्नारीमृतुकाले न शुद्ध्यति ।१६५.००७ य आत्मव्यतिरेकेण द्वितीयं नात्र पश्यति(२) ॥१६५.००७ ब्रह्मभूतः स एवेह योगी चात्मरतोऽमलः ।१६५.००८ विषयेन्द्रियसंयोगात्केचिद्योगं वदन्ति वै ॥१६५.००८ अधर्मो धर्मबुद्ध्या तु गृहीतस्तैरपण्डितैः ।१६५.००९ आत्मनो मनसश्चैव संयोगञ्च तथा परे ॥१६५.००९ वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञं परमात्मनि ।१६५.०१० एकीकृत्य विमुच्येत बन्धाद्योगोऽयमुत्तमः ॥१६५.०१० कुटुम्बैः पञ्चभिर्यामः षष्ठस्तत्र महत्तरः ।१६५.०११ देवासुरमनुष्यैर्वा स जेतुं नैव शक्यते(३) ॥१६५.०११ बहिर्मुखानि सर्वाणि कृत्वा चाभिमुखानि वै ।१६५.०१२ मनस्येवेन्द्रियग्रामं मनश्चात्मनि योजयेत् ॥१६५.०१२ सर्वभावविनिर्मुक्तं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत् ।१६५.०१३ एतज्ज्ञानञ्च ध्यानञ्च शेषोऽन्यो ग्रन्थविस्तरः(४) ॥१६५.०१३ यन्नास्ति सर्वलोकस्य तदस्तीति विरुध्यते ।१६५.०१४ कथ्यमानं तथान्यस्य हृदये नावतिष्ठते ॥१६५.०१४ असंवेद्यं हि तद्ब्रह्म(१) कुमारी स्त्रीमुखं यथा ।१६५.०१५ अयोगी नैव जानाति जात्यन्धो हि घटं यथा ॥१६५.०१५ सन्न्यसन्तं द्विजं दृष्ट्वा स्थानाच्चलति भास्करः ।१६५.०१६ एष मे मण्डलं भित्त्वा परं ब्रह्माधिगच्छति ॥१६५.०१६ उपवासव्रतञ्चैव स्नानन्तीर्थं फलन्तपः ।१६५.०१७ द्विजसम्पादनञ्चैव सम्पन्नन्तस्य तत्फलं ॥१६५.०१७ एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परन्तपः ।१६५.०१८ सावित्र्यास्तु परं नास्ति पावनं परमं स्मृतः ॥१६५.०१८ पूर्वं स्त्रियः सुरैर्भुक्ताः सोमगन्धर्ववह्निभिः ।१६५.०१९ भुञ्जते मानुषाः पश्चान्नैता दुष्यन्ति केनचित् ॥१६५.०१९ असवर्णेन यो गर्भः स्त्रीणां योनौ निषिच्यते ।१६५.०२० अशुद्धा तु भवेन्नारी यावत्छल्यं न मुञ्चति ॥१६५.०२० निःसृते तु ततः शल्ये रजसा शुद्ध्यते ततः ।१६५.०२१ ध्यानेन सदृशन्नास्ति शोधनं पापकर्मणां ॥१६५.०२१ श्वपाकेष्वपि भुञ्जानो ध्यानेन हि विशुद्ध्यति ।१६५.०२२ आत्मा ध्याता मनो ध्यानं ध्येयो विष्णुः फलं हरिः ॥१६५.०२२ अक्षयाय यतिः श्राद्धे पङ्क्तिपावनपावनः ।१६५.०२३ आरूढो नैष्ठिकन्धर्मं यस्तु प्रच्यवते द्विजः ॥१६५.०२३ प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुद्ध्येत्स आत्महा ।१६५.०२४ ये च प्रव्रजिताः पत्न्यां या चैषां वीजसन्ततिः ॥१६५.०२४ विदुरा नाम चण्डाला जायन्ते नात्र संशयः ।१६५.०२५ शतिको म्रियते गृध्रः श्वासौ द्वादशिकस्तथा ॥१६५.०२५ भासो विंशतिवर्षाणि सूकरो दशभिस्तथा ।१६५.०२६ अपुष्पो विफलो वृक्षो जायते कण्टकावृतः ॥१६५.०२६ ततो दावाग्निदग्धस्तु स्थाणुर्भवति सानुगः ।१६५.०२७ ततो वर्षशतान्यष्टौ द्वे तिष्ठत्यचेतनः ॥१६५.०२७ पूर्णे वर्षसहस्रे तु जायते ब्रह्मराक्षसः ।१६५.०२८ प्लवेन लभते मोक्षं कुलस्योत्सादनेन वा ॥१६५.०२८ योगमेव निषेवेतेत नान्यं मन्त्रमघापहम्

अथ षट्षष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः वर्णधर्मादिकथनं पुष्कर उवाच वेदस्मार्तं प्रवक्ष्यामि धर्मं वै पञ्चधा स्मृतं(१) ।१६६.००१ वर्णत्वमेकमाश्रित्य योऽधिकारः प्रवर्तते ॥१६६.००१ वर्णधर्मः स विज्ञेयो यथोपनयनन्त्रिषु ।१६६.००२ यस्त्वाश्रमं समाश्रित्य पदार्थः संविधीयते ॥१६६.००२ उक्त आश्रमधर्मस्तु भिन्नपिण्डादिको यथा ।१६६.००३ उभयेन निमित्तेन यो विधिः सम्प्रवर्तते ॥१६६.००३ नैमित्तिकः स विज्ञेयः प्रायश्चित्तविधिर्यथा ।१६६.००४ ब्रह्मचारी गृही चापि वानप्रस्थो यतिर्नृप ॥१६६.००४ उक्त आश्रमधर्मस्तु धर्मः स्यात्पञ्चधा परः(१) ।१६६.००५ षाड्गुण्यस्याभिधाने यो दृष्टार्थः स उदाहृतः ॥१६६.००५ स त्रेधा मन्त्रयागाद्यदृष्टार्थ इति मानवाः ।१६६.००६ उभयार्थो व्यवहारस्तु दण्डधारणमेव च ॥१६६.००६ तुल्यार्थानां विकल्पः स्याद्यागमूलः प्रकीर्तितः ।१६६.००७ वेदे तु विहितो धर्मः स्मृतौ तादृश एव च ॥१६६.००७ अनुवादं स्मृतिः सूते(२) कार्यार्थमिति मानवाः ।१६६.००८ गुणार्थः परिसङ्ख्यार्थो वानुवादो विशेषतः(३) ॥१६६.००८ विशेषदृष्ट एवासौ फलार्थ इति मानवाः ।१६६.००९ स्यादष्टचत्वारिंशद्भिः संस्कारैर्ब्रह्मलोकगः ॥१६६.००९ गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनः ततः ।१६६.०१० जातकर्म नामकृतिरन्नप्राशनचूडकं ॥१६६.०१० संस्कारश्चोपनयनं वेदव्रतचतुष्टयं ।१६६.०११ स्नानं स्वधर्मचारिण्या योगः स्याद्यज्ञपञ्चकं ॥१६६.०११ देवयज्ञः पितृयज्ञो मनुष्यभूतयज्ञकौ ।१६६.०१२ ब्रह्मयज्ञः सप्तपाकयज्ञसंस्थाः पुरोऽष्टकाः ॥१६६.०१२ पार्वणश्राद्धं श्रावण्याग्रहायणी च चैत्र्यपि ।१६६.०१३ आश्वयुजी सप्तहविर्यज्ञसंस्थास्ततः स्मृताः ॥१६६.०१३ अग्न्याधेयमग्निहोत्रं(१) दर्शः स्यात्पशुबन्धकः ।१६६.०१४ चातुर्मास्याग्रहायेष्टिर्निरूढः पशुबन्धकः ॥१६६.०१४ सौत्रामणिसप्तसोमसंस्थाग्निष्टोम आदितः ।१६६.०१५ अत्यग्निष्टोम उक्थश्च षोडशी वाजपेयकः ॥१६६.०१५ अतिरात्रास्तथा स्तोम अष्टौ चात्मगुणास्ततः ।१६६.०१६ दया क्षमानसूया च अनायासोऽथ मङ्गलं ॥१६६.०१६ अकार्पण्यास्पृहाशौचं यस्यैते स परं व्रजेत् ।१६६.०१७ प्रचारे मैथुने चैव प्रस्रावे दन्तधावने ॥१६६.०१७ स्नानभोजनकाले च षट्सु मौनं समाचरेत् ।१६६.०१८ पुनर्दानं पृथक्पानमाज्येन पयसा निशि ॥१६६.०१८ दन्तच्छेदनमुष्णं च सप्त सक्तुषु वर्जयेत् ।१६६.०१९ स्नात्वा पुष्पं न गृह्णीयाद्देवायोग्यन्तदीरितं ॥१६६.०१९ अन्यगोत्रोप्यसम्बद्धः(२) प्रेतस्याग्निन्ददाति यः ।१६६.०२० पिण्डञ्चोदकदानञ्च स दशाहं समापयेत् ॥१६६.०२० उदकञ्च तृणं भस्म द्वारं पन्थास्तथैव च ।१६६.०२१ एभिरन्तरितं कृत्वा पङ्क्तिदोषो न विद्यते ॥१६६.०२१ पञ्च प्राणाहुतीर्दद्यादनामाङ्गुष्ठयोगतः

अथाष्टषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः महापातकादिकथनम् पुष्कर उवाच दण्डं कुर्यान्नृपो नॄणां प्रायश्चित्तमकुर्वतां ।१६८.००१ कामतोऽकामतो वापि प्रायश्चित्तं कृतं चरेत् ॥१६८.००१ टिप्पणी १ जातवेदोमुखैः सौरैरिति ख.. २ रिपुं हरेदिति ङ.. , ञ.. च मत्तक्रुद्धातुराणां च न भुञ्जीत कदाचन ।१६८.००२ महापातकिनां स्पृष्टं यच्च स्पृष्टमुदक्यया ॥१६८.००२ गणान्नं गणिकान्नं च(१) वार्धुषेर्गायनस्य च ।१६८.००३ अभिशप्तस्य षण्डस्य यस्याश्चोपपतिर्गृहे ॥१६८.००३ रजकस्य नृशंसस्य वन्दिनः कितवस्य च ।१६८.००४ मिथ्यातपस्विनश्चैव चौरदण्डिकयोस्तथा(२) ॥१६८.००४ कुण्डगोलस्त्रीजितानां वेदविक्रयिणस्तथा ।१६८.००५ शैलूषतन्त्रवायान्नं कृतघ्नस्यान्नमेव च ॥१६८.००५ कर्मारस्य निषादस्य चेलनिर्णेजकस्य च ।१६८.००६ मिथ्याप्रव्रजितस्यान्नम्पुंश्चल्यास्तैलिकस्य च ॥१६८.००६ आरूढपतितस्यान्नं विद्विष्टान्नं च वर्जयेत् ।१६८.००७ तथैव ब्राह्मणस्यान्नं ब्राह्मणेनानिमन्त्रितः ॥१६८.००७ ब्राह्मणान्नञ्च शूद्रेण नाद्याच्चैव निमन्त्रितः ।१६८.००८ एषामन्यतमस्यान्नममत्या वा त्र्यहं क्षपेत् ॥१६८.००८ मत्या भुक्त्वा चरेत्कृच्छ्रं रेतोविण्मूत्रमेव च ।१६८.००९ चण्डालश्वपचान्नन्तु भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥१६८.००९ अनिर्दिशं च प्रेतान्नं गवाघ्रातं तथैव च ।१६८.०१० शूद्रोच्छिष्टं शुनोच्छिष्टं पतितान्नं तथैव च ॥१६८.०१० तप्तकृच्छ्रं प्रकुर्वीत अशौचे कृच्छ्रमाचरेत् ।१६८.०११ अशौचे यस्य यो भुङ्क्ते सोप्यशुद्धस्तथा भवेत् ॥१६८.०११ मृतपञ्चनखात्कूपादमेध्येन सकृद्युतात् ।१६८.०१२ टिप्पणी १ गणानां गणिकानाञ्चेति ङ.. , ञ.. च २ चौरदाम्भिकयोस्तथेति ञ.. अपः पीत्वा त्र्यहं तिष्ठेत्सोपवासो द्विजोत्तमः ॥१६८.०१२ सर्वत्र शूद्रे पादः स्याद्द्वित्रयं वैश्यभूपयोः(१) ।१६८.०१३ विड्वराहखरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः ॥१६८.०१३ प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ।१६८.०१४ शुष्काणि जग्ध्वा मांसानि(२) प्रेतान्नं करकाणि च ॥१६८.०१४ क्रव्यादशूकरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः ।१६८.०१५ गोनराश्वखरोष्ट्राणां छत्राकं ग्रामकुक्कुटं ॥१६८.०१५ मांसं जग्ध्वा कुञ्जरस्य तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति ।१६८.०१६ आमश्राद्धे तथा भुक्त्वा ब्रह्मचारी मधु त्वदन् ॥१६८.०१६ लशुनं गुञ्जनं चाद्यात्प्राजापत्यादिना शुचिः(३) ।१६८.०१७ भुक्त्वा चान्द्रायणं कुर्यान्मांसञ्चात्मकृतन्तथा ॥१६८.०१७ पेलुगव्यञ्च पेयूषं तथा श्लेष्मातकं मृदं ।१६८.०१८ वृथाकृशरसंयावपायसापूपशष्कुलीः ॥१६८.०१८ अनुपाकृटमांसानि देवान्नानि हवींषि च ।१६८.०१९ गवाञ्च महिषीणां च वर्जयित्वा तथाप्यजां ॥१६८.०१९ सर्वक्षीराणि वर्ज्याणि तासाञ्चैवाप्यन्निर्दशं ।१६८.०२० शशकः शल्यकी गोधा खड्गः कूर्मस्तथैव च ॥१६८.०२० भक्ष्याः पञ्चनखाः प्रोक्ताः परिशेषाश्च वर्जिताः ।१६८.०२१ पाठीनरोहितान्मत्स्यान् सिंहतुण्डांश्च भक्षयेत् ॥१६८.०२१ यवगोधूमजं सर्वं पयसश्चैव विक्रियाः ।१६८.०२२ वागषाड्गवचक्रादीन् सस्नेहमुषितं तथा ॥१६८.०२२ टिप्पणी १ द्वितीयं वैश्यशूद्रयोरेति क.. , ख.. , ङ.. , ञ.. च २ शुष्काणि दग्धमंसानि इति ङ.. ३ प्राजापत्याद्द्विजः शुचिरिति ख.. अग्निहोत्रपरीद्धाग्निर्ब्राह्मणः कामचारतः ।१६८.०२३ चान्द्रायणं चरेन्मासं वीरवध्वासनं हितं ॥१६८.०२३ ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः ।१६८.०२४ महान्ति पातकान्याहुः संयोगश्चैव तैः सह ॥१६८.०२४ अनृते च समुत्कर्षो राजगामि च पैशुनं ।१६८.०२५ गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानं ब्रह्महत्यया(१) ॥१६८.०२५ ब्रह्मोज्झ्यवेदनिन्दा च कौटसाक्ष्यं सुहृद्बधः ।१६८.०२६ गर्हितान्नाज्ययोर्जग्धिः(२) सुरापानसमानि षट् ॥१६८.०२६ निक्षेपस्यापहरणं नराश्वरजतस्य च ।१६८.०२७ भूमिवज्रमणीनाञ्च रुक्मस्तेयसमं स्मृतं ॥१६८.०२७ रेतःसेकः स्वयोन्याषु कुमारीष्वन्त्यजासु च ।१६८.०२८ सख्युः पुत्रस्य च(३) स्त्रीषु गुरुतल्पसमं विदुः ॥१६८.०२८ गोबधोऽयाज्य संयाज्यं पारदार्यात्मविक्रियः ।१६८.०२९ गुरुमातृपितृत्यागः स्वाध्ययाग्न्योः सुतस्य च ॥१६८.०२९ परिवित्तितानुजेन परिवेदनमेव च ।१६८.०३० तयोर्दानञ्च कन्यायास्तयोरेव च याजनं ॥१६८.०३० कन्याया दूषणञ्चैव वार्धुष्यं व्रतलोपनं ।१६८.०३१ तडागारामदाराणामपत्यस्य च विक्रियः ॥१६८.०३१ व्रात्यता बान्धवत्यागो भृताध्यापनमेव च ।१६८.०३२ भृताच्चाध्ययनादानमविक्रेयस्य विक्रयः ॥१६८.०३२ टिप्पणी १ समानि ब्रह्महत्ययेति ख.. , ङ.. , ञ.. च २ गर्हितानामन्नजग्धिरिति ङ.. ३ सख्युः सुतस्य चेति ङ.. सर्वाकारेष्वधीकारो महायन्त्रप्रवर्तनं ।१६८.०३३ हिंसौषधीनां स्त्र्याजीवः क्रियालङ्गनमेव च ॥१६८.०३३ इन्धनार्थमशुष्काणां दुमाणाञ्चैव पातनं ।१६८.०३४ योषितां ग्रहणञ्चैव स्त्रीनिन्दकसमागमः ॥१६८.०३४ आत्मार्थञ्च क्रियारम्भो निन्दितान्नदनन्तथा ।१६८.०३५ अनाहिताग्नितास्तेयमृणानाञ्चानपक्रिया ॥१६८.०३५ असच्छास्त्राधिगमनं दौःशील्यं व्यसनक्रिया ।१६८.०३६ धान्यकुप्यपशुस्तेयं मद्यपस्त्रीनिषेवणं ॥१६८.०३६ स्त्रीशूद्रविट्क्षत्रबधो नास्तिक्यञ्चोपपातकं ।१६८.०३७ ब्राह्मणस्य रुजः कृत्यं घ्रातिरघ्रेयमद्ययोः ॥१६८.०३७ जैंभं पुंसि च मैथुन्यं जातिभ्रंशकरं स्मृतं ।१६८.०३८ श्वखरोष्ट्रमृगेन्द्राणामजाव्योश्चैव मारणं(१) ॥१६८.०३८ सङ्कीर्णकरणं ज्ञेयं मीनाहिनकुलस्य च ।१६८.०३९ निन्दितेभ्यो धनादानं बाणिज्यं शूद्रसेवनं ॥१६८.०३९ अपात्रीकरणं ज्ञेयमसत्यस्य च भाषणं ।१६८.०४० कृमिकीटवयोहत्या मद्यानुगतभोजनं ॥१६८.०४० फलैधःकुसुमस्तेयमधैर्यञ्च मलावहम्