अग्निपुराणम्

एतेषु शास्त्रवाक्येषु, आद्यं मत्स्यादिपञ्चकस्य पूजनं वर्ण्यते। मत्स्याद्याः पञ्चावताराः—मत्स्यः, कूर्मः, वराहः, नरसिंहः, वामनः—इत्येतैः कामार्थं वा उभयार्थं वा पूजनं क्रियते; यत्र तु वराहः, नरसिंहः, वामनः, तत्र केवलं मोक्षार्थं पूजनं विधीयते। ततः शालग्रामशिलायाः पूजनस्य त्रिविधं रूपं श्रूयते—चक्राद्यैः त्रयः। तत्रोत्तमं पूजनं निष्फलं भवति, अधमं फलं ददाति। मध्यं पूजनं प्रतिमापूजनं, चक्रे, पद्मे, चतुर्बुजे च क्रियते; तत्र हृदि प्रणवः स्थाप्यः, षडङ्गानि हस्ताङ्गे च विधीयन्ते। चक्रस्य बहिः त्रिजानुं कृत्वा, प्रथमं गुरुम् पूजयेत्; पूर्वे वायुगणः, नैऋत्ये स्रष्टा पूज्यः। दक्षिणे, वायव्ये, संयोजकः, कर्ता, संहारकः पूज्यः; ईशान्यां विष्वक्सेनः, आग्नेये क्षेत्रपालः पूज्यः। पूर्वे ऋगादिवेदाः स्थाप्याः, अनन्तपर्यन्तं पृथिवी अधारः; आसनं पद्मं, त्रिचक्राणि—अर्क, वन्द्र, वाह्व्य—इति नामानि। द्वादशारचक्रासने शिलां स्थाप्य, पृथक् संयुक्तं च स्वबीजमन्त्रेण पूजनं क्रमशः कुर्यात्। ततः पूर्वाद्याः वेदगायत्र्या, जितादिभिः, प्रणवेन पञ्च पूजयित्वा, त्रिजानुं दर्शयेत्। विष्वक्सेनस्य, चक्रस्य, क्षेत्रपालस्य च जानुं दर्शयेत्; प्रथमं शालग्रामपूजनं निष्फलं इति कथ्यते। पूर्ववत् षोडशारचक्रं पद्मेन आरेण्यं, गुरुम् आद्यं शङ्ख, चक्र, गदा, खड्गैः पूजयेत्। पूर्वे ईशान्ये धनुः, बाणौ, आसनं वेदादिभिः स्थाप्यं; द्वादशारचक्रे शिलां स्थाप्य—तृतीयं पूजनं शृणु। अष्टारपद्मं आलिख्य गुरुम् आद्यं पूर्ववत् पूजयेत्; अष्टारासने आसनं दत्त्वा, शिलां तत्र स्थापयेत्। तेन दशधा पूजनं कुर्यात्; एवं गायत्र्या जितया च। भगवान् उवाच—ओम्। केशवः पद्म, शङ्ख, चक्र, गदा धारयति; नारायणः शङ्ख, पद्म, गदा, चक्रं दक्षिणे धारयति। ततः गदाधरः माधवः शङ्खपद्मधारी, तं नमामि; गोविन्दः शक्तिमान् चक्र, गदा, पद्म, शङ्खधारी। मोक्षप्रदः श्रीगदी, पद्मी, शङ्खी, विष्णु, चक्रधारी; मधुसूदनः शङ्ख, चक्र, पद्म, गदा धारयन् पूज्यः। भक्त्या त्रिविक्रमः, पद्मगदी, चक्री, शङ्खी च; वामनः शङ्ख, चक्र, गदा, पद्मधारी सदा मां पातु। मार्गप्रदः श्रीधरः, पद्मी, चक्रशार्ङ्गी, शङ्खी च। पद्मनाभः वरदः शङ्ख, पद्म, चक्र, गदा धारयति; दामोदरः पद्म, शङ्ख, गदा, चक्रधारी, तं नमामि। गदाशङ्खचक्रधारी वासुदेवः जगत् धारयति; संकर्षणः गदा, शङ्ख, पद्म, चक्रधारी त्वां पातु। प्रद्युम्नः गदा, चक्र, शङ्ख, पद्मधारी; अनिरुद्धः चक्र, गदा, शङ्ख, पद्मधारी मां पातु। देवाधिदेवः पद्मशङ्खालङ्कृतः, गदाधारी, पुरुषोत्तमः; अधोक्षजः पद्म, गदा, शङ्ख, चक्रधारी त्वां पातु। नरसिंहं चक्र, पद्म, गदा, शङ्खधारीं नमामि; अच्युतः गदा, पद्म, चक्र, शङ्खधारी त्वां पातु। बालरूपे शङ्खगदाधारी उपेन्द्रः चक्रपद्मधारी; जनार्दनः पद्म, चक्र, शङ्ख, गदा धारयति। हरिः शङ्ख, पद्म, चक्र, कौमोदकीगदाधारी; कृष्णः शङ्ख, गदा, पद्म, चक्रधारी, स एव भोगमोक्षौ मे ददाति। वासुदेवः आदिरूपः; तस्मात् संकर्षणः उत्पन्नः; संकर्षणात् प्रद्युम्नः; प्रद्युम्नात् अनिरुद्धः। केशवादिभेदेन प्रत्येकः त्रिविधः; द्वादशाक्षरमन्त्रः चतुर्विंशतिरूपः। यः एतत् शुद्धं पठति वा शृणोति वा, सर्वं प्राप्नोति। भगवान् पुनः उवाच—मats्यादिदशावताराणां लक्षणानि कथयामि। मत्स्यः मत्स्यरूपः, कूर्मः कूर्मरूपः। वराहस्य पुरुषरूपं निर्मीयेत; गदा-आदिकलत्रं धारयति; दक्षिणे वा वामे वा शङ्खं, लक्ष्मीं, पद्मं वा स्थापयेत्। लक्ष्मीः कूर्मस्य वामपार्श्वे स्थाप्यते, पृथिवी चरणयोः; वराहं स्थापयित्वा राज्यम् तथा संसारसागरात् तारणं लभ्यते। नरसिंहः व्याघृतमुखः, दैत्यं वामोरुना विदारयन्, हारमाल्यधारी, दीप्तचक्रगदाधारी। वामनः छत्रदण्डधारी, वा चतुर्भुजः; रामः धनुः, खड्ग, परशुधारी। रामः धनुः, बाण, खड्ग, शङ्ख वा द्विभुजः वा चतुर्भुजः; गदा, हल, वा चतुर्भुजः। उपरि वामे हलः, अधः शोभनः शङ्खः; उपरि दक्षिणे गदा, अधः शोभनं चक्रं स्थाप्यते। कल्किः तृणधनुधारी, द्विजः म्लेच्छनाशकः; वा अश्वारूढः, खड्ग, शङ्ख, चक्र, बाणधारी। नवविधवसुदेवादिलक्षणानि कथयामि; उपरि दक्षिणे गदा, उपरि वामे परमं चक्रं। ब्रह्मा, ईशः सदा पार्श्वयोः, वासुदेवः पूर्ववत्; शङ्ख, वरदं च, द्विभुजः वा चतुर्भुजः। रामः हल, मुसलधारी; प्रद्युम्नः दक्षिणे वज्र, वामे शङ्ख, धनुर्धारी। प्रद्युम्नः गदाभिः ग्रीवायां परिवृतः, वा धनुः, बाणधारी; अनिरुद्धः चतुर्भुजः, तथा श्रीनारायणः चतुर्भुजः। एवं शास्त्रवाक्येभ्यः अवताराणां पूजनविधिः, स्वरूपवर्णनं, आयुधसंस्थानं, मन्त्रप्रभावः च, भगवतः विविधरूपाणि च, भक्त्या श्रद्धया च, क्रमशः, आदरपूर्वकं प्रतिपाद्यते।