अग्निपुराणम्

तत्र भगवतः मूर्तेः निर्माणे विधिनिर्देशः प्रदत्तः। तस्य पादौ तालेन मीयन्ते, चतुर्भिः अङ्गुलैः उन्नताः पादाः लम्बे स्थिताः। पादाङ्गुल्याः पूर्वं चतुर्भिः अङ्गुलैः मीयन्ते, पादः त्रिधा विस्तृतः, पृष्ठभागः त्र्यङ्गुलः स्मृतः। महास्त्राणि पञ्चाङ्गुलानि, तद्वत् तर्जनीपादाङ्गुलि; शेषाः अष्टमांशेन क्रमशः न्यूनाः। अङ्गुष्ठस्य नखः एकसप्तमांशाङ्गुलः, यवबीजमात्रः नखः कर्तव्यः। अन्येषां भागानां निर्माणे प्रत्येकं अर्धाङ्गुलं न्यूनं क्रियताम्; वृषणौ त्र्यङ्गुलौ, लिङ्गं चतुर्हङ्गुलं। श्रोत्राग्रं चतुर्हङ्गुलं, वृषणयः षडङ्गुलपरिधिः। मूर्तिः भूषणैः शोभिता, एषा लक्षणनिर्देशः। एवं लोकदृष्टं लक्षणं निरीक्ष्य मूर्तिः निर्माणीयम्। दक्षिणहस्ते चक्रं स्थाप्येत, तस्याधः पद्मं; वामहस्ते शङ्खं गदां च, कृष्णवर्णवसुदेवस्य चिन्हानुसारम्। श्रीः पुष्टिः च निर्मीयेतां, तयोः हस्तयोः पद्मं वीणां च धारयन्त्यौ; लम्बोत्तानोरू, मालाधारिण्यः, विद्याधारिण्यः च। ते द्वौ तेजोवृत्तान्तरे स्थापनीयौ, गजोपमभूषणैः शोभितौ; पादपीठं पद्मसदृशं, मूर्तीनां तद्वत् कर्तव्यम्। भगवान् उवाच—अधुनाऽहं पादपीठस्य लक्षणं वर्णयिष्यामि, मूर्तिलम्बसमं तस्य आयामः, मूर्तेः अर्धं तु उन्नतिः, चतुर्वा षष्टिवा विस्तृतिः। अधः ऊर्ध्वं द्वौ पङ्क्ती त्यक्त्वा, अन्तर्भागः सम्यक् समीकर्तव्यः। ऊर्ध्वे द्वौ पङ्क्ती त्यक्त्वा, अधः कक्ष्यायाः, अन्तर्भागः समीकर्तव्यः। मध्यभागे चतुर्भागाः समीकर्तव्याः, ऊर्ध्वपङ्क्ती द्विधा विभज्य, तत्र चतुरः भागाः समीकर्तव्याः। कञ्चुकः एकभागः, तस्य विवरः अर्धभागः; भागशः उभयपक्षे समता कर्तव्या। बहिः एकपादं दत्त्वा, भागस्य पुरतः जलनिष्क्रमणं त्रिधा कर्तव्यम्। शुभः पादपीठः विविधरूपेण निर्मीयते; लक्ष्म्याः स्त्रीणां च मूर्त्याः अष्टताला पादपीठः कर्तव्यः। भ्रूः लघु दीर्घा कर्तव्या, नासिका लघु; मुखं ऊर्ध्वभागे गोलाकारं, तिर्यग्विवरं वर्जयित्वा। नेत्रे दीर्घे, यवत्रितया; नेत्रविस्तृतिः तस्यार्धं। कर्णसंयोगः जघनसमानः दीर्घः, ओष्ठौ वक्रौ, निरालङ्कारौ। ग्रीवा एकसप्तमांशकला, तस्य विस्तारेण शोभिता; नेत्रं विना, ऊरू, जानु, पादपीठं विस्तृतम्। पृष्ठपददेशः, श्रोत्र, कटी यथायोग्यं विन्यस्य; अङ्गुल्यः सप्तभागाः, लम्बं तालेन न्यूनं। यत्र नेत्राभावः, ऊरू, जानु, कटी तद्वत् वर्ण्याः; मध्यभागः गोलाकारः, घनः, स्तनयुग्मं पूरितम्। स्तनौ तलेन तुल्यौ, कटी अर्धात् न्यूनतरः; शेषलक्षणं पूर्ववत्, दक्षिणहस्ते पद्मं। वामहस्ते बिल्वफलम्; उभयपार्श्वयोः शुभं चामरं हस्ते; दीर्घनासिका, गुरुमण्डलं, चक्रचिह्नाङ्गानि—इदं वर्णयामि। भगवान् पुनरुवाच—अहं शालग्रामाद्याकारं वर्णयिष्यामि, यः भोगमोक्षप्रदः। वासुदेवः द्वारदेशे कृष्णवर्णः, शिलायाम् स्थितः, द्विचक्रयुक्तः। सः संकर्षणः, द्विचक्रयुक्तः, उत्तमः, रक्तवर्णः; प्रद्युम्नः सूक्ष्मचक्रः, बहुसूत्रयुक्तः, नीलः, दीर्घः। पीतः निरुद्धः, पद्मचिह्नः, गोलः, द्वित्ररेखायुक्तः; कृष्णनारायणः नाभ्युत्तानः, विवरयुक्तः, दीर्घः। परमेष्ठी पद्मचक्रचिह्नः, पृष्ठे विवरः, बिन्दुयुक्तः; विष्णुः कृष्णवर्णः, स्थूलचक्रः, मध्ये गदासदृशरेखा। नरसिंहः कपिलः, स्थूलचक्रः, पञ्चबिन्दुयुक्तः; वराहः शूलचिह्नः, यदि चक्राणि विषमाणि, अशुभः। नीलमणिसदृशः, स्थूलः, त्रिरेखायुक्तः, शुभः; कूर्मः पृष्ठे उन्नतः, वर्तुलचिह्नः, कृष्णवर्णः। हयग्रीवः अंकुशचिह्नः, नीलः, बिन्दुयुक्तः; वैकुण्ठः एकचक्रः, पद्मसदृशः, मणिसदृशः, पुच्छरेखायुक्तः। मत्स्यः दीर्घः, त्रिबिन्दुयुक्तः, काचसदृशवर्णयुक्तः; श्यामत्रिविक्रमः दक्षिणरेखायुक्तः, गोलः। वामनः गोलः, अतीव लघुः, नीलः, बिन्दुयुक्तः; श्यामत्रिविक्रमः दक्षिणरेखायुक्तः, वामे बिन्दुयुक्तः। अनन्तः नागवलयसदृशः, बहुचिह्नः, अनेकवर्णः; दामोदरः स्थूलः, मध्ये चक्रः, द्वारे सूक्ष्मबिन्दुः। सुदर्शनः एकचक्रः; लक्ष्मीनारायणः द्विचक्रः; चित्रकः अच्युतः, देवः, त्रिचक्रः, वा त्रिविक्रमः। जनार्दनः चतुर्चक्रः; वासुदेवः पञ्चचक्रः; प्रद्युम्नः षट्चक्रः, संकर्षणः सप्तचक्रः। पुरुषोत्तमः अष्टचक्रः; नवव्यूहः नवचक्रः; दशावतारः दशचक्रः, अनिरुद्धः एकादशचक्रः। द्वादशरूपं द्वादशचक्रः; उपरि अनन्तः एवं वर्ण्यः। भगवान् पुनरुवाच—शालग्रामाद्यचक्रचिह्नयुक्तपूजायाः सिद्धिं ते ददामि; हरिपूजा त्रिविधा—काम्या, निष्काम्या, मिश्रिता।