अग्निपुराणम्

एवं प्रतिमाविधानस्य सूक्ष्मविन्यासं पुरातनाः शास्त्रकाराः प्रकटयन्ति। तत्र प्रथमं वक्त्रस्य विन्यासः निर्दिश्यते—संयतं वक्त्रं यथा, तस्य मुखस्य मुक्तं द्वयङ्गुलं प्रकीर्तितम्। नासिकाग्रस्य मूलदेशे एकाङ्गुलं प्रमाणं निर्दिष्टम्। नासिकाग्रस्य प्रक्षिप्तं भागं द्व्यङ्गुलं, यः करवीरपुष्पसदृशः उच्यते। नेत्रयोरन्तरं तिर्यग्भूतया मापनया चतुर्ङ्गुलं भवति। नेत्रकोणौ द्वयङ्गुलौ, तयोः मध्येऽपि द्वयङ्गुलं प्रमाणमस्ति। नेत्रस्य पटलः त्रिधा विभागे पञ्चमांशः स्मृतः। नेत्रस्य व्याप्तिः त्र्यङ्गुला, नेत्रकूपस्यार्धाङ्गुलं मापं, भ्रूलतानां रेखाः तदनुरूपाः, भ्रुवौ च तुल्ये। भ्रुवोर्मध्ये द्व्यङ्गुलं देशः, भ्रूलतानां दीर्घता चतुर्ङ्गुली, शिरःपरिधिः षट्त्रिंशदङ्गुलानि इत्येवम्। केशवाद्यप्रतिमासु शिरःपरिधिः द्वात्रिंशदङ्गुलानि, पञ्चनेत्रयुक्तेषु उग्रग्रीवेषु च परिधिर्विस्तारेण मीयते। ग्रीवायाः त्रिगुणा व्याप्तिः, पुनः अष्टाङ्गुलं दीर्घता, ग्रीवायाः दीर्घता त्रिगुणा व्याप्तेः, ग्रीवाच्छावयोरन्तरं तेनैव मीयते। स्कन्धयोः अष्टाङ्गुलं व्याप्तिः, तत्र त्रिधा विभागः शुभलक्षणैः, बाह्वोः सप्तसंस्थानि, करयोः षोडशाङ्गुलं प्रमाणम्। बाह्वोः त्रिधा विभागः व्याप्तौ, करयोः अपि तथा, बाहुमूलस्योपरि नवविभागपरिधिः। करमध्यपरिधिः षोडशाङ्गुला, करतलपरिधिः द्वादशाङ्गुला। करतलस्य व्याप्तिः षडङ्गुला, दीर्घता सप्ताङ्गुली, मध्यमा पञ्चाङ्गुली। तर्जनी च अनामिका च अर्धाङ्गुलं विना क्रियेताम्; कनिष्ठिका च अङ्गुष्ठः च चतुरङ्गुले। अङ्गुष्ठस्य द्वौ सन्धी, शेषेषां त्रयः सन्धयः, सर्वेषां सन्धीनां नखमापनं निर्दिष्टम्। वक्षःपरिमाणं च उदरस्यापि परिमाणं भवति; नाभेः व्यासः एकाङ्गुलः, यथानियमं मीयते। ततः, गुप्तयोः देशः तालप्रमाणः क्रियेत; नाभिमध्यपरिधिः द्विचत्वारिंशदङ्गुलानि। स्तनयोर्मध्ये तालप्रमाणं देशः, स्तनाग्रं यवसदृशं, स्तनमण्डलस्य द्व्यङ्गुलं प्रमाणम्। वक्षःपर्यावरणं चतुर्षष्ट्यङ्गुलं स्पष्टं, तदधस्तनावरणं चतुर्मुखप्रतिमायाः तद्वद् वर्णितम्। कटिपरिधिः च पञ्चचत्वारिंशदङ्गुलानि, ऊरुमूलस्य व्याप्तिः द्वादशाङ्गुली। तत्र मध्यदेशः अधिकः, ततोऽधस्तनं शनैः क्षीयते। जानोः परिधिः त्र्यष्टाङ्गुलानि। जङ्घामध्यव्याप्तिः सप्ताङ्गुली, परिधिः तस्य त्रिगुणा, जङ्घान्तव्याप्तिः पञ्चाङ्गुली। तस्य परिधिः त्रिगुणा, पादौ तालेन मीयेताम्; पादयोः ऊर्ध्वभागः चतुरङ्गुलः। गुल्फपूर्वे चतुर्ङ्गुलं मापनं, पादयोः त्रिधा विभागः व्याप्तौ, पादपृष्ठस्य व्याप्तिः त्रयः अङ्गुलाः। पादाङ्गुष्ठः पञ्चाङ्गुलः, तद्वद् द्वितीयः; शेषाङ्गुल्यः प्रत्येकं षोडशांशेन क्षीयन्ते। अङ्गुष्ठस्योपरि नखः एकचतुर्थ्यङ्गुलः, अङ्गुष्ठनखः यवप्रमाणः। शेषाङ्गुलिनखानां मापनं प्रत्येकं अर्धाङ्गुलं न्यूनं। वृषणयोः त्र्यङ्गुलं, लिङ्गस्य चतुरङ्गुलं। शिश्नाग्रं चतुरङ्गुलं, वृषणयोः परिधिः षडङ्गुलानि। प्रतिमा भूषणैः शोभिता क्रियेत, एवं लक्षणविन्यासः। एवं प्रतिमा लोके दृष्टलक्षणानुसारेण निर्मीयते। दक्षिणहस्ते चक्रं स्थापयेत्, तस्याधस्तात् पद्मं; वामे शङ्खं गदां च, कृष्णवर्णवासुदेवचिह्नानुसारतः। श्रीः च पुष्टि च, हस्तयोः पद्मं वीणां च धारयन्त्यौ, ऊरुदीर्घतया निर्मीयते; तथैव मालाधराः ज्ञानधारिणश्च। तौ द्वौ तेजोमण्डले स्थापयेत्, दीप्त्या भूषणैश्च गजसदृशम्; पादपीठं पद्माकारं, एवं प्रतिमासु कार्यम्। एवं भगवता निर्दिष्टं—पीठस्य लक्षणं प्रतिमातुल्यं दीर्घेण, तस्यार्धमायतं, चतुर्वा षष्टिवा प्रमाणम्। अधः उपरि च द्वौ पङ्क्ती त्यक्त्वा, अन्तर्भागः सम्यक् समन्तात् मृदुलः कारयितव्यः। उपरि द्वौ पङ्क्ती त्यक्त्वा, अधस्तनकक्ष्यायाः उपरि च, अन्तर्भागः सम्यक् समत्वेन कारयेत्। तयोर्मध्ये चत्वारः भागाः मृदुलीकर्तव्याः; द्वौ उपरिपङ्क्ती चतुर्धा विभाग्य, बुद्धिमान् प्रवर्तेत। मेखलायाः एकभागः, तस्य शून्यता तदर्धं, भागशः त्यक्त्वा, उभयतो समं कुर्यात्। बाह्यतः एकपादं दत्त्वा, विद्वान् प्रमाणं कुर्यात्; भागस्य पुरतः जलनिष्क्रमणं त्रिधा विभाग्य स्थापयेत्। एष शुभः पीठः नानाविधः क्रियते; लक्ष्म्याः स्त्रीणां च अष्टतालप्रमाणः। भ्रुवः किंचित् दीर्घं, नासिका किंचित् ह्रस्वा, वदनं ऊर्ध्वे गोलाकारं, तिर्यग्विवरं वर्जयेत्। नेत्रे दीर्घे, यवत्रितयं विभाग्य, नेत्रव्याप्तिः तस्यार्धम्। कर्णसंयोगः महत्तरः, हनुना तुल्यः, ओष्ठौ द्वौ वक्रौ, न कलाकृतौ। एवं प्रतिमायाः सर्वाङ्गलक्षणानि, मापनानि, भूषणानि च, शास्त्रनियमेन, श्रद्धया, सूक्ष्मतया च विन्यस्यन्ति।