अग्निपुराणम्

शृणु, भगवतः विष्णोः स्वरूपसम्बद्धं विग्रहनिर्माणकथाम् आदौ कथयामि। यः कश्चन यन्त्रं गृह्णाति, स तद्विष्णुरूपतया समर्पयेत्—तस्य पुरतः, पृष्ठतः, अन्येषां च भागानां दर्शनं कारयेत्। शिल्पी च, यथोचितव्रतेन संयतः, करत्रिं धारयन्, शिलां चतुर्भुजां कुर्वीत। तस्याः शिलायाः पीठायाः रूपं कृत्वा, ताम् अल्पं नीचीकृत्य, रथेन स्थापयित्वा, वस्त्रेण संवृत्य, शिल्पिनः कार्यशालां नयेत्। तत्र पूजयित्वा, शिल्पी तदनन्तरं प्रतिमां निर्मातव्यः। भगवान् उवाच—वसुदेवादीनां प्रतिमानां लक्षणानि वक्ष्यामि। ताः देवालये पूर्वदिशं वा उत्तरदिशं वा प्रेक्षन्तु। स्थाप्य पूज्य च तां प्रतिमां, बलिं च दत्त्वा, ततः मध्यसूत्रं योजयेत्। शिल्पी तद् नवधा विभाग्य, नवमे भागे मनः स्थापयेत्। शिलायां सुप्रमानं सूपेन मितं यत्, तत् एकाङ्गुलं स्मृतम्। द्व्यङ्गुलायामं मण्डलं कालनेत्रमित्युच्यते। एकं भागं त्रिधा विभाग्य, पादाङ्गुलिं निर्मातव्यं; तथा जानुभागः, ग्रीवायाश्च भागः। किरीटस्य तु एकस्तालः प्रमाणं, तथा मुखस्य; ग्रीवा एकस्तालः, हृदयं च तथा। नाभेः यावत् गुप्तिपर्यन्तं एकस्तालः, ऊरू द्वौ तालौ, जङ्घे द्वौ तालौ—एतानि प्रमाणानि शृणु। पादे द्वे सूत्रे योज्येते, जङ्घामध्ये चान्यत् सूत्रम्; जानुनोः द्वे सूत्रे, ऊरुमध्ये चान्यत्। गुप्तिप्रदेशे चान्यत् सूत्रं, कटिप्रदेशे चापि; मेढः सूत्रेण बद्धव्यः, नाभौ चान्यत् सूत्रम्। हृदये सूत्रं स्थाप्यं, ग्रीवायां द्वे सूत्रे; ललाटे चान्यत्, शिरसि चान्यत्। किरीटमूर्धनि सूत्रं स्थाप्यं, तदूर्ध्वं सप्त सूत्राणि दातव्यानि, हे पद्मज। त्रिबाहुप्रदेशसंस्थिते अन्तराले षट् सूत्राणि योजयेत्; मध्ये त्यक्ते, अन्यानि सूत्राणि समर्पयेत्। ललाटं, नासिका, मुखं च—चतुर्ङ्गुलायामानि कारयेत्; ग्रीवा कर्णौ च चतुर्ङ्गुलायामौ। चिबुकं द्व्यङ्गुलं, हनुश्च तथैव; ललाटं चाष्टाङ्गुलं विस्तीर्णम्। कपोलौ द्व्यङ्गुलौ, चिह्नैः शोभितौ; कर्णाक्षिसंस्थितं चतुर्ङ्गुलं देशम्। कर्णौ द्व्यङ्गुलौ, कर्णस्य बाह्यभागः पञ्चाङ्गुलः; कर्णछिद्रं भ्रूसूत्रेण मितम्। विदारितकर्णः षडङ्गुलः, अविदारितः चतुर्ङ्गुलः; विदारितः हनुसमः, अविदारितः अपि षडङ्गुलः। गन्धपात्रं, वर्तुलं भूषणं, पिष्टकं च निर्मातव्यम्; ऊर्ध्वोष्ठः द्व्यङ्गुलः, अधरः तस्यार्धः। नेत्रं अर्धाङ्गुलं, मुखं चतुर्ङ्गुलम्; आयामे च, विष्कम्भे च, अर्धत्र्यङ्गुलम्। मुखं निरुद्धं तथा, विवृतं द्व्यङ्गुलं; नासारम्भे एकाङ्गुलम्। नासाग्रे द्व्यङ्गुलं, मन्दारपुष्पसदृशम्; नेत्रयोर्मध्ये चतुर्ङ्गुलं, तिर्यग् मितम्। नेत्रकोणौ द्व्यङ्गुलौ, तयोर्मध्ये द्व्यङ्गुलम्; नेत्रस्य पुतकं तु तृतीयभागे, त्रिधा विभाग्यते। नेत्रस्य विष्कम्भः त्र्यङ्गुलः, कक्षं तु अर्धाङ्गुलम्; भ्रूरेखा तद्वद्, भ्रूः समाना। भ्रूमध्ये द्व्यङ्गुलम्, भ्रूः चतुर्ङ्गुलायामा; शिरः परिसरः षट् त्रिंशदङ्गुलम्। केशवादिप्रतिमायाम् परिसरः द्वात्रिंशदङ्गुलः; पञ्चनेत्रायाः, उग्रग्रीवायाश्च, परिसरः विष्कम्भेन मीयते। ग्रीवा त्रिगुणा स्वविस्तारेण, पुनः अष्टाङ्गुलायामा; ग्रीवायाः आयामः त्रिगुणः, ग्रीवाकक्षयोः प्रदेशः तथैव। अष्टाङ्गुलं स्कन्धयोः, त्रिभागयुक्तं, शुभलक्षणैः; बाहवः सप्तसन्धयः, करौ षोडशाङ्गुलौ। बाह्वोः त्रिविधं विष्कम्भः, करयोः अपि तथैव; बाहुमूलस्य परिसरः नवविभागः। करमध्यवर्तिनः परिसरः षोडशाङ्गुलः, तले द्वादशाङ्गुलः परिसरः। करतलस्य विष्कम्भः षडङ्गुलः, आयामः सप्ताङ्गुलः; मध्यमा पञ्चाङ्गुला। तर्जनी, अनामिका, अर्धाङ्गुलं विना, निर्मातव्ये; कनिष्ठिका, अङ्गुष्ठश्च चतुर्ङ्गुले। अङ्गुष्ठे द्विसन्धिः, अन्येषु त्रिसन्धयः; सर्वेषां सन्धीनां ऊर्ध्वे नखस्य मितिः। वक्षःस्थलस्य मितिः उदरस्य अपि मितिः; नाभेः व्यासः एकाङ्गुलः, यथोक्तम्। गुप्तिप्रदेशमध्यम् एकतालप्रमाणम्; नाभिमध्ये परिसरः द्विचत्वारिंशदङ्गुलः। स्तनयोर्मध्ये एकतालमितिः, स्तनकुण्डलौ यवप्रमाणौ, वर्तुलं द्व्यङ्गुलम्। वक्षःस्थले आवरणं चतु:षष्ट्यङ्गुलं; तदधः चतुर्मुखस्य वर्ण्यते। कटिप्रदेशस्य परिसरः च पञ्चचत्वारिंशदङ्गुलः; ऊरुमूलस्य विष्कम्भः द्वादशाङ्गुलः। तत्र मध्यभागः अधिकः, अनन्तरं शनैः न्यूनः; जानुपरिसरः त्रिगुणः अष्टाङ्गुलः। जङ्घामध्ये विष्कम्भः सप्ताङ्गुलः, परिसरः त्रिगुणः; जङ्घान्ते विष्कम्भः पञ्चाङ्गुलः। एवं शास्त्रविहितानि प्रमाणानि, लक्षणानि च, प्रतिमानिर्माणे यथाक्रमं शिल्पिना सम्यक् अनुसर्तव्यानि, भगवत्स्वरूपस्य सौन्दर्यं, सामञ्जस्यं च साधयितुं।