स्निग्धया भक्त्या शृणु, यथा प्रतिमानिर्माणविधिः आग्नेयपुराणे निरूपितः। प्रतिमा-यात्रायाम् आरम्भे, बलिं समर्प्य, ततोऽक्षाद्यायुधादीनां पूजनं विधाय, तदनन्तरं जलतण्डुलयुक्तेन पवित्रेण शिलायाः प्रक्षालनं करणीयम्। नारसिंहमन्त्रेण रक्षणं कृत्वा, मूलमन्त्रेण पूजनं विधाय, आचार्यः सम्यक् हविर्दद्यात्, भूतानां च बलिं समर्पयेत्। यत्र यत्र यातुधानाः, गुह्यकाः, सिद्धादयः, अन्ये च भूतगणाः सन्ति, तान् सम्यक् सत्कृत्य, क्षमां याचेत—“अयं यात्रा-विधिः विष्णोः प्रतिमायै केशवाज्ञया क्रियते। यद् यद् विष्णोः कार्यं, तत् भवद्भ्यः अपि स्यात्। अनेन बलिसमर्पणेन सर्वथा तुष्टाः भवत, सुखेनान्यत्र गच्छत, शीघ्रं चैतत् स्थलम् उत्सृज्य।” एवं सम्बोधिताः ते भूताः तुष्टाः सम्यक् प्रशान्तचित्ताश्च तस्मात् देशात् प्रयान्ति। ततः शिल्पिनः पक्तोदनं समर्प्य, रात्रौ स्वप्नमन्त्रं जपन्ति—“ॐ नमो विष्णवे, सर्वलोकाधिपाय, सर्वव्यापिने, विश्वरूपाय, स्वप्ननाथाय नमः। देवेश, अहं त्वदग्रे सुप्तः, स्वप्ने मम हृदयस्थं सर्वं कार्यं प्रकाशय।” “ॐ ॐ ह्रूं फट् स्वाहा विष्णवे। शुभे स्वप्ने सर्वं शुभं भूयात्, अशुभे तु सिंहहोमेन शुद्धिः क्रियताम्।” इति मन्त्रं जपित्वा, कुदालाद्यायुधानि मधुसर्पिःलेपनानि गृह्य, आत्मानं विष्णुत्वेन, शिल्पिनं विश्वकर्मत्वेन ध्यायेत्। ततः आयुधं विष्णुमयत्वेन समर्प्य, अग्रपृष्ठादिभागान् दर्शयेत्। शिल्पी संयतः, परशुं धारयन्, शिलां चतुरश्राम् कुर्यात्। पादपीठायाः शिलां सम्यक् विनिर्माय, किंचित् नीचां कृत्वा, रथेन वस्त्रच्छन्नां शिल्पशालां नयेत्। तत्र तां पूज्य, ततो मूर्तेः निर्माणं आरभेत्। श्रीभगवानुवाच—“वसुदेवादीनां प्रतिमानां लक्षणानि ते वक्ष्यामि। ताः देवालये पूर्वोत्तरे वा स्थापनीयाः। स्थाप्य पूज्य च बलिं दत्त्वा, ततः सूत्रं मध्ये योजयेत्। शिल्पी तं नवधा विभाग्य, नवमे भागे ध्यानं कुर्यात्। शिलायां सुपिष्टिकया मितं भागं अङ्गुलिमितं वदन्ति। द्व्यङ्गुलं गोलकं कालनेत्रं नाम। एकं भागं त्रिधा विभाग्य, पादाङ्गुलिं निर्मायेत्; एवं जानु, ग्रीवा च एकैकेन भागेन कार्येते।” “मुकुटं एकतालपरिमितं, मुखं च तथा; ग्रीवा एकतलपरिमिता, हृदयं च। नाभितः शिश्नपर्यन्तं एकतलपरिमितं, ऊरू द्वितालपरिमिते, जङ्घे द्वितालपरिमिते। पादे द्विसूत्रे, जङ्घामध्ये एकसूत्रं, जानुनि द्विसूत्रे, ऊरुमध्ये एकसूत्रं। शिश्ने एकसूत्रं, कट्यां च एकम्, मेढबन्धाय नाभौ च एकसूत्रं। हृदि एकसूत्रं, ग्रीवायां द्विसूत्रे, ललाटे एकं, शिरसि एकम्। केशशिरे एकसूत्रं, उपरि सप्तसूत्राणि। त्रिकक्षदेशे षडसूत्राणि, मध्ये त्यक्ते, अन्यानि दद्यात्।” “ललाटं, नासिका, मुखं चतुरङ्गुलपरिमितं, ग्रीवकर्णौ च चतुरङ्गुले। चिबुकं द्व्यङ्गुलं, हनुः द्व्यङ्गुलं, ललाटं अष्टाङ्गुलं। कपोलौ द्व्यङ्गुले, चिह्नैः शोभिते, कर्णनेत्रमध्यदेशः चतुरङ्गुलः। कर्णौ द्व्यङ्गुले, बाह्यभागः पञ्चाङ्गुलः, कर्णछिद्रं भ्रूसूत्रेण मितम्। विदारितकर्णः षडङ्गुलः, अविदारितः चतुरङ्गुलः, विदारितः हनुसमः, अविदारितः षडङ्गुलः।” “गन्धपात्रं, वर्तुलाभरणं, पिष्टकं च निर्मीयेत। ऊर्ध्वोष्ठः द्व्यङ्गुलः, अधरः तस्यार्धः। नेत्रं अर्धाङ्गुलं, मुखं चतुरङ्गुलं; दीर्घता च व्याप्तिः एकाङ्गुलार्धम्। संकुचितं मुखं एवं, विकसन्तं द्व्यङ्गुलम्; नासारम्भे एकाङ्गुलम्। अग्रभागे द्व्यङ्गुले, करवीरसमं; नेत्रयोर्मध्ये चतुरङ्गुलं तिर्यक् मितम्। नेत्रकोणं द्व्यङ्गुलम्, तयोर्मध्ये द्व्यङ्गुलम्; कृष्णिका तृतीयांशे त्रिधा विभाग्या। नेत्रविस्तारः त्र्यङ्गुलः, कूपः अर्धाङ्गुलः, भ्रूरेखा तद्वत्, भ्रूः तुल्या। भ्रूर्मध्ये द्व्यङ्गुले, भ्रूर्दीर्घता चतुरङ्गुला; शिरः परिधिः षट्त्रिंशदङ्गुलः।” “केशवादिषु प्रतिमासु परिधिः द्वात्रिंशदङ्गुलः; पञ्चनेत्रकठिनग्रीवायाः परिधिः पुनः विस्तीर्णा। ग्रीवा त्रिगुणा स्वविस्तारेण, दीर्घता अष्टाङ्गुला; ग्रीवायाः दीर्घता त्रिगुणा, ग्रीवोरःसंयोगे तद्वत्। बाहू अष्टाङ्गुलविस्तारौ, त्रिभागयुक्तौ, शुभचिह्नितौ; भुजयोः सप्तसन्धयः, करौ षोडशाङ्गुलविस्तारौ। बाहोः त्रिविस्तारभागौ, करयोः अपि तथैव; बाहुमूलस्य परिधिः नवभागा। करमध्यपरिधिः षोडशाङ्गुला, करतले द्वादशाङ्गुलपरिधिः।” एवं शास्त्रोक्तविधिना, मन्त्रपूजाभिः, यथानियमं साधनानां शुद्ध्या, शिलायाः परिमाणनिर्णयेन, एवं प्रतिमानिर्माणं सम्यक् विधेयम्। इति श्रीआग्नेयपुराणे प्रतिमाविधानकथनं सम्पूर्णम्।