सौमित्रे, यथा त्वं अत्र आगतः, तथा तत् मृगः मायामयः आसीत्; एवं सीता अपहरिता अभवत्, रामः ताम् न पश्यन् गच्छन्। तदनन्तरं सः दुःखितः विलपन् ‘क्व गतासि माम् विहाय?’ इति आक्रन्दति स्म। लक्ष्मणेन सान्त्वितः, रामः जानकीं अन्वेष्टुम् आरभत। तं दृष्ट्वा जटायुः उक्तवान्—‘रावणः ताम् अपहारयत्।’ ततः जटायुः मृतः, रामेण तस्य संस्कारः कृतः, पश्चात् कबन्धः हतः। नारदः उवाच—रामः निर्गत्य रात्रिं शोकितः व्यतीतवान्; ततः हनुमता सह सः सुग्रीवम् मित्रं कृतवान्। तस्य पुरतः सप्त तलानि एकेन बाणेन भित्त्वा, पादेन दुन्दुभेः शरीरम् दश योजनानि क्षिप्तवान्। शत्रुं बालिं, भ्रातरं विरोधिनम्, हत्वा, रामः किष्किन्धां वानरराज्यं तथा रुमां सुग्रीवाय समर्पितवान्। ऋष्यमूकस्थः वानराधिपः, किष्किन्धानरेश्वरः, उक्तवान्—‘यथा अहम् रामस्य कृते कार्यं करिष्यामि, तथा त्वं सीतां प्राप्स्यसि।’ इति श्रुत्वा, रामः मलयवतः पर्वते चतुर्मासव्रतम् आस्थाय स्थितवान्; सुग्रीवः तं किष्किन्धायां द्रष्टुं न आगतः। ततः रामस्य वचनेन लक्ष्मणः उक्तवान्—‘राघवम् गच्छ; मार्गः विघ्नरहितः अस्ति, यः बाली हतः तेन गतः।’ ‘समयः स्मर; सुग्रीव, बालिपथं मा गच्छ।’ सुग्रीवः प्रत्युत्तरं दत्तवान्—‘विलीनः अहम्, कालस्य गतिं न अवगतम्।’ एवं उक्त्वा, सः रामम् आगत्य, नमस्कृत्य, वानराधिपाय उक्तवान्—‘सर्वे वानराः सीतान्वेषणाय संगृहीताः।’ ‘मम आज्ञया, तान् प्रेषयिष्यामि; ते जानकीं अन्वेष्यतु। एकमासे प्रत्यागच्छन्तु; अथवा मासात् परं तान् नाशयिष्यामि।’ इति आदेशे, वानराः पूर्वं पश्चिमं उत्तरं च गताः; रामसुग्रीवाभ्यां सह यात्रा कृत्वा, जानकीं न अपश्यन्। हनुमान् रामस्य मुद्रिकां गृहीत्वा वानरैः सह दक्षिणदिशि सुप्रभायाः गुहायाः समीपे अन्वेषणं कृतवान्। एकमासः गते, जानकीं न प्राप्य, वानराः उक्तवन्तः—‘वृथा वयं म्रियेम; जटायुः एव धन्यः।’ सीतायाः कृते, यः जीवनं त्यक्तवान्, रावणेन युद्धे हतः—एवं श्रुत्वा, सम्पातिः वानरान् आहाररूपं परित्यज्य उक्तवान्। ‘सः जटायुः मम भ्राता आसीत्; अहम् सूर्यमण्डलं गृहीत्वा गतः। सूर्यतापात् रक्षितः, अहम् गतवान्; किन्तु पक्षौ दग्धौ, आकाशात् पतितः।’ ‘रामवृत्तान्तश्रवणात् मम पक्षाः पुनरुत्पन्नाः; अद्य अहम् जानकीं पश्यामि, या अशोकवनं प्रविष्टा, लङ्कायां वर्तते।’ ‘लवणसागरः शतयोजनविस्तृतः, त्रिकूटे, वानराः रामसुग्रीवौ ज्ञात्वा वदन्तु।’ नारदः उवाच—सम्पातेः वचनं श्रुत्वा, हनुमान्, अङ्गदः, अन्ये च, समुद्रं दृष्ट्वा उक्तवन्तः—‘कः इमं सागरं लंघयित्वा जीवितुं शक्नोति?’ वानराणां जीवितस्य तथा रामस्य कार्यसिद्ध्यर्थम्, मारुतिः शतयोजनविस्तीर्णं सागरं लंघितवान्। उदीच्छन्तं मैनाकं दृष्ट्वा, सिंहिकां हत्वा, लङ्कां ददर्श, राक्षसगृहाणि, स्त्रीगृहाणि च। दशग्रीवस्य, कुम्भस्य, कुम्भकर्णस्य, विभीषणस्य, इन्द्रजितः अन्येषां च राक्षसाणां गृहाणि अपश्यत्। पानगृहादिषु सीतां न अपश्यत्, चिन्तायाम् मग्नः अभवत्; अशोकवनं गतः, शिंशपावृक्षस्य अधः ताम् अपश्यत्। सीतां राक्षसीभिः रक्षितां ददर्श, रावणः ‘मम पत्न्याः भव’ इति वदन्, सीता वृक्षस्य अधः ‘न’ इति प्रत्युत्तरं दत्तवती। वानरः राक्षसीः श्रुत्वा, ‘रावणस्य पत्न्याः भव’ इति याचन्त्यः, रावणः निर्गतः, हनुमान् उक्तवान्—‘दशरथः राजा आसीत्।’ ‘रामलक्ष्मणौ तस्य पुत्रौ, धर्मज्ञौ, वनवासिनौ; त्वं जानकी, रामस्य पत्नी, रावणेन बलात् गृहीता।’ ‘रामः सुग्रीवस्य मित्रम्, मया अन्वेषणाय प्रेषितः; एष मुद्रिका, रामेन दत्ता, प्रमाणरूपेण गृह्यताम्।’ सीता मुद्रिकां गृहीत्वा, वायुपुत्रं दृष्ट्वा, पुनः उपविष्टा, ‘यदि सः जीवति...’ इति उक्तवती। ‘रामः मां किमर्थं न उद्धरेति?’ इति शोकपूर्णा पृष्टवती; वानरः प्रत्युत्तरं दत्तवान्—‘रामः, सीते, न जानाति; ज्ञात्वा तव उद्धरणं करिष्यति।’ ‘रावणं राक्षसं सेनया सह हत्वा, हे राज्ञि, किञ्चित् चिन्हं दत्तुम्।’ सीता वानराय रत्नं दत्तवती। ‘यथा रामः शीघ्रं मां उद्धरेत्, तथा त्वं कुरु; काकस्य आक्रमणकथा कथय, दुःखहर, गच्छ।’ रत्नं तथा कथां गृहीत्वा, हनुमान् उक्तवान्—‘तव पति आगमिष्यति’; अथवा काचित् स्त्री, शुभे, मम पृष्ठे आरोह्येत्। ‘अद्य अहम् तव दर्शनं सुग्रीवसहितस्य राघवाय दर्शयिष्यामि।’ सीता उक्तवती—‘माम् राघवाय नेतुम्, हनुमन्।’ हनुमान् दशग्रीवस्य दर्शनाय उपायं कृतवान्; वनं विनाश्य, रक्षपालान् दन्तनखादिभिः हत्वा। सर्वान् किङ्करान्, मन्त्रिपुत्रान् सप्त, हत्वा, अक्षं राजपुत्रं, इन्द्रेण जितम्, बद्ध्वा। सर्पपाशेन रावणं ताम्राक्षं दर्शितवान्। रावणः पृष्टवान्—‘कः त्वम्?’ हनुमान् प्रत्युत्तरं दत्तवान्। ‘अहं रामस्य दूतः; सीतां राघवाय दत्त्वा, अन्यथा त्वं म्रियसे। नूनं त्वं लङ्काराक्षसाः च रामबाणैः हता भविष्यन्ति।’ रावणः हनुमन्तं हन्तुम् उद्युक्तः, विभीषणेन संयतः; हनुमतः पुच्छं दग्धम्, सः दग्धपुच्छः अभवत्। लङ्कां राक्षसान् च दग्ध्वा, सीतां दृष्ट्वा, तस्या नमस्कृत्य, सागरं लंघित्वा उक्तवान्—‘सीतां दृष्टवान्।