अग्निपुराणम्

देवालयनिर्माणस्य विधानम् अग्निपुराणे यथोक्तम् एव प्रवृत्तम्। देवालयस्य द्वारं तस्य मन्दिरात् एकपादमितं नीचं कर्तव्यम्। यदि देवता पञ्चहस्तमिता स्यात्, तर्हि तस्य पादपीठः एकहस्तमितः विधेयः। मण्डपस्य पुरतः गरुडमण्डपं भूमिस्थानं च स्थापनीयम्। मूर्तेः पुरतः अष्टावर्धानि स्थापनीयानि, यानि सर्वेषां दिशां मध्ये एकैकं स्यात्। पूर्वदिशि वाराहः, दक्षिणे नृसिंहः, जलस्थले श्रीधरः, उत्तरदिशि हयग्रीवः, आग्नेये जमदग्निसुतः स्थापनीयः। नैऋत्ये रामः, वायव्ये वामनः, पश्चिमे वासुदेवः, ऐशान्ये तु वसून् आदित्यादीन् च सम्यक् स्थापयेत्। भगवानुवाच—मन्दिरे देवताः स्थापनीयाः, पञ्चमन्दिरविन्यस्तस्य मध्ये वासुदेवः प्रतिष्ठापनीयः। वामनं दक्षिणपूर्वे, नरहरिं दक्षिणपश्चिमे, अश्वशीर्षं वायव्ये, शूकरं चैव ईशदिक्क्षेत्रे स्थापयेत्। पुनः, मध्ये नारायणः, आग्नेये अम्बिका, नैऋत्ये भास्करः, वायव्ये ब्रह्मा, ऐशान्ये लिङ्गं स्थापनीयम्। वैकल्पिकरूपेण, रुद्रस्य रूपं वा, नवमन्दिरेषु वासुदेवः मध्ये स्थापनीयः; अन्येषु पूर्वादिषु वामे दक्षिणे च देवताः स्थापयेत्। लोकपालाः, इन्द्रादयः, नवमन्दिरेषु पञ्चमन्दिरविन्यासः, परमपुरुषः मध्ये स्थापनीयः। लक्ष्मीः, वैश्रवणः पूर्वे, मातरः दक्षिणे, स्कन्दः, गणेशः, ईशानः, सूर्यः च पश्चिमे, ग्रहाः च स्थापनीयाः। उत्तरदिशि मत्स्यादिदशरूपाणि, आग्नेये चण्डिका, नैऋत्ये अम्बिका, वायव्ये सरस्वती स्थापनीयाः। ऐशान्ये पद्मा, ईशः च, मध्ये वासुदेवः वा नारायणः, त्रयोदशमन्दिरे विष्वरूपहरिः मध्ये स्थापनीयः। पूर्वादिषु केशवादयः, अन्येषु हरिः स्वयमेव, मूर्तिर्मृन्मयः, दारुमयः, लौहमयः, रत्नमयः वा कर्तव्या। मूर्तिः सप्तविधा—शैला, गन्धद्रव्यजा, पुष्पजा, पुष्पादिका, गन्धजा, मृन्मया च। समये पूजिता सर्वाभीष्टफलप्रदा स्यात्। शिलामूर्तेः लक्षणं, शिलायाः च स्थानम् अहं कथयामि। पर्वताभावे भूमेः शिलां गृह्णीयात्—श्वेता, रक्तवर्णा, पीता, कृष्णा च वर्णेषु श्रेष्ठाः। यदि यथोचितवर्णा शिला न लभ्यते, तर्हि सिंहक्रियया इच्छितवर्णं दद्यात्। शिलायाः शिरसि श्वेतरेखा वा सिंहक्रियया कृष्णशिरा चेत्, तदा काञ्चनघण्टानिःस्वनः स्यात्; पुंलिङ्गे स्फुलिङ्गाः स्रवन्ति। वृत्तचिह्नयुक्ता स्त्रीलिङ्गा, निराकारः नपुंसकलिङ्गा। अन्तर्गते वृत्ते योनियुक्तां परिहरेत्। मूर्त्यर्थं अरण्यं गत्वा वनयागं कुर्यात्। तत्र खनित्वा लेपयित्वा च, हरिं मण्डपे पूजयेत्। बलिं दत्त्वा, कुटुम्बाद्युपकरणानि पूजयित्वा, अर्घ्यं दत्त्वा, शिलां तण्डुलयुततोयेन प्रक्षालयेत्। नृसिंहमन्त्रेण रक्षां कृत्वा, मूलमन्त्रेण पूजयेत्। अर्घ्यं दत्त्वा, आचार्यः पूर्णाहुतिं पिशाचादिभ्यो बलिं च दद्यात्। उपस्थितेभ्यः यातुधानगुह्यकसिद्धादिभ्यः सम्मानं कृत्वा, क्षमां याचेत्। "अयं विष्णोः प्रतिमाकर्मणः प्रयाणः केशवाज्ञया कृतः। यद् विष्णोः कार्यं, तद् अपि भवतामपि। बलिदानेन सर्वथा तुष्टाः भूत्वा, अन्यत्र शान्त्या गच्छत," इति निवेद्य, ते प्राणी सन्तुष्टाः शान्ताः च गच्छन्ति। ततः शिल्पिनः पक्तोदनं दत्त्वा, रात्रौ स्वप्नमन्त्रं जपन्ति— "ॐ नमो विष्णवे सर्वलोकनाथाय, सर्वव्यापिने, विश्वरूपाय, स्वप्ननाथाय नमः।" "देवेश, त्वदग्रे शयानोऽस्मि; मम स्वप्ने मनसि स्थितानि सर्वकर्माणि प्रकाशय।" "ॐ ॐ ह्रुँ फट्, स्वाहा विष्णवे। शुभे स्वप्ने सर्वं शुभं भूयात्, अशुभे सिंहबलिना शुद्धिं कुर्यात्।" ततः करकूटादीनि साधनानि मधुघृतलेपितान्यादाय, आत्मानं विष्णुरूपेण, शिल्पिनं विश्वकर्मरूपेण ध्यायेत्। साधनं विष्ण्वात्मना समर्प्य, तस्य पुरतः पृष्ठतः च दर्शयेत्। शिल्पी संयतः कुलिशं गृहीत्वा शिलां चतुरश्रीं कुर्यात्। पादपीठस्य शिलां कृत्वा, तां न्यूनां स्थाप्य, वस्त्रच्छन्नां रथे स्थापयित्वा शिल्पिगृहं नयेत्। पूजयित्वा, तत्रैव शिल्पिना प्रतिमा निर्मीयते। भगवानुवाच—वासुदेवादीनां प्रतिमानां लक्षणानि वक्ष्यामि; ताः पूर्वे वा उत्तरे वा स्थिताः स्युः। स्थाप्य पूज्य च बलिं दत्त्वा, मध्ये सूत्रं दद्याद्; शिल्पी तं नवधा विभागयेत्, नवमे भागे च ध्यानं कुर्यात्। शिलायां सूपपात्रमितं भागं अङ्गुलिमितं वदन्ति; द्व्यङ्गुलपरिमाणं कालनेत्रं नाम। एकं भागं त्रिधा विभाग्य गुल्फं कुर्यात्; एकं भागं जानुना, एकं भागं कण्ठाय च योजयेत्। किरीटं एकतालमितं, मुखं च; कण्ठः एकतालः, हृदयं अपि। नाभ्यां यावत् गुप्तं एकतालः; ऊरू द्वौ तालौ; जङ्घे द्वौ तालौ; मापनानि शृणु। पादे द्वौ सूत्रे, जङ्घामध्ये अन्यत्; जानुनि द्वौ सूत्रे, उरुमध्ये अन्यत्। गुप्ते अन्यत् सूत्रं, कट्यां अन्यत्; मेखलाबन्धनार्थं नाभौ अपि अन्यत् सूत्रं स्थापयेत्। एवं शास्त्रोक्तविधिना, श्रद्धया च, देवप्रतिष्ठायाः सर्वविधानं सम्यगाचर्यते।