अग्निपुराणम्

शृणु, धर्मज्ञ ब्राह्मण, देवालयनिर्माणस्य पवित्रविधिं यथोक्तं आग्नेयपुराणे। तत्र शिखरस्य मिते चतुर्थांशः प्रदक्षिणापथः कार्यः, शिखरस्यैव मिते चतुर्थांशः पुरतः मुखमण्डपः स्थापनीयः। रथमण्डपानां निर्गमनं गर्भगृहस्याष्टमांशेन कार्यम्, त्रयो रथमण्डपाः परिधेः प्रमाणेन स्थाप्याः। अथवा तस्य तृतीयांशेन निर्गमनं कर्तव्यम्, तत्रैव त्रयो वेदिकाः रथमण्डपानां सदा स्थापनीयाः। शिखराय चत्वारि सूत्राणि प्रसार्यन्ते, शुकनासिकायाः उपरि तिर्यक्सूत्रं स्थाप्येत। शिखरस्यार्धमिते सिंहः निर्मीयेत, शुकनासिकाः मध्यसन्धिषु स्थापनीयाः। अन्यत्रापि सूत्रं तद्वद् स्थाप्येत, तस्योपरि कण्ठयुक्तं वेदी मनोऽवलम्बेन निर्मीयेत। वेदी न भङ्गकन्धरा न विकृताकारा कर्तव्या, तस्योपरि वेदीमितेन कूटं स्थाप्येत। द्वारं द्विगुणमितं कर्तव्यम्, तस्योपरि शुभोदम्बरशाखा स्थाप्येत। द्वारस्य चतुर्थभागे चण्डः प्रचण्डश्च निर्मीयेत, विष्वक्सेनवत् द्वौ दण्डौ स्थापनीयौ, कूटोपरि श्रीः उदम्बरशाखायां स्थाप्येत। मन्दिरस्य चतुर्थभागे सुन्दररूपं पद्मैः भूषितं, दिग्दन्तैरभिषिक्तं स्थाप्येत, तद्वत् प्राकारः तन्मितेन उच्चः कार्यः। द्वारं मन्दिरात् एकपादेन नीचं भवेत्, देवस्य पञ्चहस्तस्य पीठं एकहस्तं कार्यम्। मण्डपस्य पुरतः गरुडमण्डपं भूमिस्थं च निवासं स्थाप्येत, प्रतिमायाः दिशासु प्रत्येकं एकं, उपरि अष्टौ स्थापनीयाः। पूर्वे वराहः, दक्षिणे नरसिंहः, जलस्थे श्रीधरः, उत्तरस्यां हयग्रीवः, आग्नेये जमदग्निसुतः। नैऋत्ये रामः, वायव्ये वामनः, पश्चिमे वासुदेवः, ईशान्ये वसवोऽदित्यादिसहितं मन्दिरव्यूहः स्थाप्येत। भगवानुवाच — देवाः देवालये स्थापनीयाः। पञ्चमन्दिरव्यूहस्य मध्ये वासुदेवः स्थाप्यः। वामनः, नरहरिः, अश्वशीर्षः, शूकरः च आग्नेय, नैऋत्य, वायव्य, ईशान्येषु स्थाप्याः। ततः नारायणः मध्ये, अंबिका आग्नेये, भास्करः नैऋत्ये, ब्रह्मा वायव्ये, लिङ्गं ईशान्ये स्थाप्येत। अथवा रुद्ररूपः, अथवा नवमन्दिरव्यूहः, वासुदेवः मध्ये, पूर्वादिषु पार्श्वयोः स्थाप्यः। लोकपालाः इन्द्राद्याः, अथवा नवमन्दिरव्यूहः, पञ्चमन्दिरव्यूहः, परमपुरुषः मध्ये स्थाप्यः। लक्ष्मीः, वैश्रवणः पूर्वे, मातरः दक्षिणे, स्कन्दः, गणेशः, ईशानः, सूर्यः, ग्रहाः पश्चिमे स्थाप्याः। उत्तरस्यां मत्स्याद्याः दशरूपाणि, आग्नेये चण्डिका, नैऋत्ये अंबिका, वायव्ये सरस्वती। ईशान्ये पद्मा ईशः, मध्ये वासुदेवः वा नारायणः; त्रयोदशमन्दिरव्यूहस्य मध्ये विश्वरूपहरीः स्थाप्यः। पूर्वादिषु केशवाद्याः, अन्येषु हरिः स्वयं; प्रतिमा मृत्तिका, दारु, धातु, रत्नमयी कर्तव्या। सप्तविधा प्रतिमा — शिला, गन्ध, पुष्प, पुष्पगन्ध, मृत्तिका च। यथाकालं पूजिता एताः सर्वकामफलदाः। शिलामूर्तिं वर्णयामि, शिलायाः स्थानं च। पर्वताभावे भूमिशिलां गृह्णीयात्; श्वेत, रक्त, पीत, कृष्णवर्णाः उत्तमाः। यथायोग्यवर्णायाः अभावे सिंहविधिना वर्णं दद्यात्। शिलायाः श्वेतरेखा अग्रे, सिंहविधिना कृष्णाग्रः, काञ्चनघण्टानिनादः; पुंसः स्फुलिङ्गोत्पत्तिः। वर्तुलचिह्नं स्त्रीलिङ्गं, निराकारं नपुंसकम्; वर्तुलं गर्भवतीत्युत त्याज्यम्। प्रतिमायाः हेतोः वनं गत्वा वनयज्ञं कुर्यात्; तत्र उत्खन्य, लेपयित्वा, हरिं मण्डपे पूजयेत्। बलिं दत्वा, तक्षाद्युपकरणानि पूजयेत्; बलिं कृत्वा, शिलां तन्तुयन्त्रेण तण्डुलजलैः अभिषिञ्चेत्। नरसिंहमन्त्रेण रक्षां कृत्वा, मूलमन्त्रेण पूजयेत्; बलिं दत्त्वा, आचार्यः पूर्णाहुतिं भूतबलिं च दद्यात्। यत्र यत्र जीवाः — यातुधानाः, गुह्यकाः, सिद्धाः च — तान् पूज्य, क्षमां याचेत्। "अयं मार्गो विष्णुप्रतिमायै केशवाज्ञया कृतः; यद् विष्णोः कार्यं, तद् भवतामपि। बलिदानेन सर्वथा तुष्टाः सन्तु, शान्तया अन्यत्र शीघ्रं गच्छन्तु।" इत्युक्त्वा, ते जीवाः सन्तुष्टाः शान्ताः प्रयान्ति। तक्षाः पक्तान्नं दत्त्वा, रात्रौ स्वप्नमन्त्रं पठन्ति। "ॐ नमो विष्णवे, लोकनाथाय, सर्वव्यापिने, विश्वरूपाय, स्वप्ननाथाय नमः।" "देवदेव, अहं त्वद्दर्शने शय्यायां स्थितः; स्वप्ने मम चित्तस्थं सर्वकार्यं दर्शय।" "ॐ ॐ ह्रूं फट्, स्वाहा विष्णवे; शुभे स्वप्ने सर्वं शुभं, अशुभे सिंहबलिना शुद्धिः।" ततः तन्तुः, तक्षः, अन्यानि उपकरणानि मधुघृतानुलेपितमुखानि गृह्णीयात्; आत्मानं विष्णुत्वेन, तक्षं विश्वकर्मत्वेन चिन्तयेत्। एवं धर्मज्ञ, आग्नेयपुराणे देवालयनिर्माणस्य, प्रतिमास्थापनस्य, शिलासंस्कारस्य, सर्वपूजाविधेः, तथा यज्ञादीनां पवित्रविधिः भगवता प्रदर्शितः।