अग्निपुराणम्

तस्य मध्ये चतुर्भिर्विभागैः यन्त्रं लोहेन निर्मितव्यं, तस्य च द्वारस्य द्वादश विभागाः स्थापनीयाः। अधोभित्तेः उन्नतिः चतुर्थांशेन दीर्घस्य तुल्या कार्य्या, तस्य उपरि वेदीद्विगुणा उन्नतिः बुद्धिमन्तः निर्मीयुः। वेद्याः चतुर्थांशेन प्रदक्षिणपथः कार्यः, गमनमार्गः उभयतः समः स्थापनीयः। अग्रभागे विस्तारः द्वारस्य विस्तारेन तुल्यः कार्यः, अथवा द्विगुणः, यथायोग्यं शोभनं च। मण्डपस्य पुरतः द्वौ गर्भसूत्रौ तस्य विस्तारे स्थापनीयौ, दीर्घः पादेन अधिकः, मध्ये स्तम्भैः शोभितः। अथवा मुखमण्डपः अन्तःकक्षस्य मितेन निर्मीयते, अथवा मण्डपः एकोनपञ्चाशद् पादैः, पृष्ठे आरम्भः। पूर्वद्वारव्यवस्थायाम्, देवताभ्यः पादान्ते हविः दातव्यं, तथा संवरणव्यवस्थायाम्, द्वात्रिंशत् देवतेभ्यः अन्ते हविः दातव्यम्। एषा देवालयस्य सामान्यरूपता, अन्यं देवालयं शृणु, यः प्रतिमया वा स्वमितेन मीयते। प्रतिमामितेन वेदीः यथोचितं कार्य्या, गर्भगृहं तस्यार्धं, भित्तयः तस्य मितेन तुल्याः। उन्नतिः भित्तिमितेन निश्चितव्या, शिखरं भित्तिच्छायायाः द्विगुणं युक्तं कार्यम्। प्रदक्षिणपथः शिखरस्य चतुर्थांशेन कार्यः, पुरतः मुखमण्डपः शिखरस्य चतुर्थांशेन निर्मीयते। रथमण्डपद्वारः गर्भगृहस्य अष्टमांशेन कार्यः, त्रयो रथमण्डपाः परिधिमितेन स्थापितव्या। अथवा तृतीयांशेन रथमण्डपद्वारः कार्यः, त्रयो वेद्याः रथमण्डपायाः सदा स्थापनीयाः। शिखराय चत्वारः सूत्राः स्थापनीयाः, शुकनासिकायाः उपरि तिर्यक् सूत्रं स्थापनीयम्। शिखरार्धे सिंहः निर्मितव्यः, शुकनासिकाः मध्ये संयोज्याः। अन्यपार्श्वे अपि सूत्रं तद्वत् स्थापनीयम्, तस्य उपरि वेदिका ग्रीवया च मनोवृत्तेन अर्धचक्रेण युक्ता। वेदिका न विकलभुजा न विकृतरूपा कार्य्या, वेदिकायाः उपरि कलशः वेदिकामितेन निर्मितः। द्वारं द्विगुणं विस्तारेण कार्यम्, तस्य उपरि शुभद्रुमस्य उदुम्बरशाखा स्थाप्यताम्। द्वारस्य चतुर्थभागे चण्डः प्रचण्डः निर्मीयौ, विष्वक्सेनवत् द्वौ दण्डौ, कलशस्य उपरि श्रीः उदुम्बरे स्थाप्या। शोभनं रूपं, पद्मैः भूषितं, दिक्पालहस्तिभिः कुम्भैः स्नातं, देवालयस्य चतुर्थभागे स्थापनीयम्; संवरणभित्तिः तद्वत् उन्नतिः युक्ता। द्वारः देवालयात् पादेन न्यूनः कार्यः; पञ्चहस्तदेवतायाः वेदीः एकहस्तमितेन कार्य्या। मण्डपस्य पुरतः गरुडमण्डपः भूमिस्थानं च कार्यम्; प्रतिमायाः अष्टौ उपरि, एकैकं दिशायाम् स्थापनीयम्। पूर्वे वाराहः, दक्षिणे नरसिंहः, श्रीधरः जलस्थः, उत्तरस्यां हयग्रीवः, आग्नेये जमदग्निपुत्रः। नैऋत्ये रामः, वायव्ये वामनः, पश्चिमे वासुदेवः, ईशान्यां वसून् आदित्यादीन् स्थाप्य देवालयव्यवस्था। भगवान् उवाच – देवालये देवताः स्थापनीयाः; ब्राह्मण, शृणु। पञ्चमण्डपव्यवस्थायाम् मध्ये वासुदेवः स्थाप्यः। वामनः, नरहरिः, अश्वशीर्षः, शूकरः, आग्नेये, नैऋत्ये, वायव्ये, ईशान्ये च स्थापनीयाः। ततः मध्ये नारायणः, आग्नेये अम्बिका, नैऋत्ये भास्करः, वायव्ये ब्रह्मा, ईशान्ये लिङ्गः स्थाप्यः। अथवा रुद्रः, अथवा नवमण्डपेषु वासुदेवः मध्ये स्थाप्यः, पूर्वादिषु वामः दक्षिणः च। लोकपालाः इन्द्राद्याः, अथवा नवमण्डपेषु पञ्चमण्डपव्यवस्था, परमपुरुषः मध्ये स्थाप्यः। लक्ष्मीः, वैश्रवणः पूर्वे, मातरः दक्षिणे, स्कन्दः, गणेशः, ईशानः, सूर्यः, ग्रहाः पश्चिमे स्थाप्याः। उत्तरस्यां मत्स्याद्याः दशरूपाः, आग्नेये चण्डिका, नैऋत्ये अम्बिका, वायव्ये सरस्वती स्थाप्याः। ईशान्यां पद्मा ईशः, मध्ये वासुदेवः वा नारायणः; त्रयोदशमण्डपे विश्वरूपहरिः मध्ये स्थाप्यः। पूर्वादिषु केशवाद्याः, अथवा अन्येषु हरिः स्वयम्; प्रतिमा मृद्, काष्ठ, धातु, रत्नमयं कार्यम्। सप्तविधा प्रतिमा – शिलामयी, गन्धमयी, पुष्पमयी; पुष्प, गन्ध, मृदमयी प्रतिमा च। यथाकालं पूजिता, सर्वकामफलप्रदा। शिलामयी प्रतिमां वर्णयिष्यामि, शिलायाः स्थानं च। पर्वतानां अभावे भूमेः शिला गृह्यताम्; श्वेता, रक्तवर्णा, पीता, कृष्णा – उत्तमाः वर्णाः। यथोचितवर्णशिलायाः अभावे, सिंहक्रिया यथेष्टवर्णप्रदानाय कार्य्या। शिलायाः अग्रे श्वेतरेखा, अथवा सिंहक्रियया कृष्णाग्रः, कांस्यघण्टानिःशब्दः; पुंसः स्फुलिङ्गाः। चक्रचिह्नं स्त्रीलिङ्गं, निराकारं नपुंसकम्; चक्रं गर्भे दृश्यते चेत्, त्याज्यं गर्भयुक्तत्वात्। प्रतिमायाः अर्थे वनं गत्वा वनयज्ञः कार्यः; तत्र उत्खन्य, लेप्य, हरिं मण्डपे पूजयेत्। एवं शास्त्रानुसारं देवालयनिर्माणं, प्रतिमाविधानं, देवतास्थापनं च विधिवत् सम्पद्यते।