अग्निपुराणम्

मानवेषु चान्येषु च सन्तोषहेतुर् भूत्वा, पशूनां वृद्धिं च समावह, इत्युक्त्वा तदा गोमूत्रेण कुण्डं सम्प्रक्षिपेत्। ततः कृत्यं कृत्वा गर्भं निक्षिपेत्, रात्रौ तदाधानं सम्पाद्यं स्यात्। गुरवे चान्येभ्यश्च गवां वस्त्राणि भोज्यं च दातव्यं। गर्भं स्थाप्य पश्चात् ईषद् ईषद् ईष्टकाः स्थापयेत्, ततो गर्भं पूरयेत्, अनन्तरं शास्त्रविधिना मन्दिरस्य मञ्चं निर्माय, मन्दिरं लघु आकारेण स्थापयेत्। मञ्चः श्रेष्ठः भवनस्य अर्धविस्तारितः उन्नतः स्यात्, मध्यमः तस्य चतुर्थांशेन न्यूनः, अधमः तु तस्यैव अर्धेन। सम्पूर्णे मञ्चे पुनः पूजनं कार्यं; स्वपादैः गर्भं स्थापयन्, पापरहितः सः स्वर्गे मुदं लभते। यः चित्तैकाग्रः संकल्पयति—"अहं देवालयं निर्मास्ये"—इति, तस्य सर्वे शरीरसंलग्नाः पापाः तस्मिन्नेव दिने विनश्यन्ति। किं पुनः, यदा सः शास्त्रविधिना अष्टाभिः ईष्टकैः देवालयं तत्त्वेन निर्माति? तस्य फलं कः वर्णयितुं समर्थः? फलं तु तस्य देवालयस्य विस्तारात् एव ज्ञेयम्। ग्राममध्ये च पूर्वदिक्के च, पूर्वाभिमुखं द्वारं स्थापयेत्; ग्रामे सर्वेषु दिशासु पश्चिमाभिमुखं मन्दिरं स्थापनीयम्। अथ हयग्रीव उवाच—अहं ते समासेन देवालयनिर्माणस्य नियमं कथयामि; शृणु। चतुरश्रं क्षेत्रं षोडशभागैः विभजेत्। तस्य मध्ये चतुर्भागैः आयसं कर्तव्यं, द्वादशभागैः भित्तयः स्थापनीयाः। अधोभित्तेः उन्नतिः चतुर्थांशः स्यात्, मञ्चस्य उन्नतिः तस्य द्विगुणा। प्रदक्षिणपथः मञ्चस्य चतुर्थांशेन स्यात्, गमनमार्गः उभयतः समः भवेत्। प्राग्भागे विस्तारः स्यात् प्राग्द्वारस्य विस्तारेण तुल्यः, अथवा तस्य द्विगुणः, यथा शोभनं स्यात्। मण्डपस्य पुरतः द्वे गर्भसूत्रे स्थाप्ये, तस्य विस्तारेण, दीर्घता पादेन अधिका, मध्ये स्तम्भैः शोभिता। अथवा, अन्तःकक्षस्य मापेन मुखमण्डपं निर्मायेत्, अथवा एकोनविंशतिपादमण्डपं स्थापयेत्, मण्डपस्य आरम्भः पश्चात् भवेत्। पूर्वद्वारविन्यासे, पादान्ते देवताभ्यः समर्पणं कुर्वीत, तथा वेष्टनविन्यासे, द्वात्रिंशद्देवताभ्यः पादान्ते समर्पणं कुर्वीत। एषा देवालयस्य सामान्यलक्षणम्; इदानीं शृणु अन्यं देवालयं, प्रतिमया वा स्वमापेन विनिर्मितम्। प्रतिमामापेन यथाविधि पीठं स्थापयेत्, गर्भगृहं तस्य अर्धं, भित्तयः गर्भगृहस्य तुल्याः। भित्तेः मापनं उन्नतिः स्यात्, शिखरं तु तस्य छायायाः द्विगुणं कर्तव्यम्। प्रदक्षिणपथः शिखरस्य चतुर्थांशः, मुखमण्डपः चतुर्थांशः। रथमण्डपस्य निष्क्रमणं गर्भगृहस्य अष्टमांशः, त्रयः रथमण्डपाः परिमाणेन यथायोग्यं स्थापनीयाः। अथवा, निष्क्रमणं तस्य तृतीयांशः स्यात्; त्रयः मञ्चाः तेषां रथमण्डपानां स्थाप्याः। शिखराय चत्वारि सूत्राणि स्थापनीयानि; शुकनासिकायाः उपरि तिर्यक्सूत्रं स्थापयेत्। शिखरार्धे सिंहः निर्मेयः, शुकनासिकाः मध्ये संयोजनीयाः। अपरस्मिन्पार्श्वे अपि तथैव सूत्रं स्थापयेत्; तस्योपरि वेदिका ग्रीवायुक्ता मनोवृत्त्या शोभिता स्यात्। सा न विकलाङ्गा न विकृताङ्गा स्यात्; वेदिकायाः उपरि कलशः वेदिकामापेन स्थापनीयः। द्वारं द्विगुणविस्तारितं स्थाप्येत्, तस्योपरि शुभम् उदुम्बरशाखां स्थापयेत्। द्वारस्य चतुर्थभागे चण्डप्रचण्डौ स्थाप्यौ; विश्वक्सेनवत् द्वौ दण्डौ, कलशस्योपरि उदुम्बरे श्रीं स्थापयेत्। मन्दिरस्य चतुर्थभागे, सुरदिग्गजैः कुम्भाभिषिक्तं पद्मालङ्कृतं रूपं शोभनं स्थापनीयम्; वेष्टनभित्तिः तत्र तुल्ये उन्नतिः स्यात्। द्वारं मन्दिरात् पादेन न्यूनं स्थाप्येत्; पञ्चहस्तदेवतायाः पीठं एकहस्तं भवेत्। मण्डपस्य पुरतः गरुडमण्डपं भूमिस्थानं च स्थाप्येत्; प्रतिमायाः अष्टौ उपरि, सर्वासु दिशासु एकैकम्। पूर्वे वाराहः, दक्षिणे नृसिंहः, जलस्थले श्रीधरः, उत्तरदिक्के हयग्रीवः, आग्नेये जमदग्निसुतः। नैऋत्ये रामः, वायव्ये वामनः, पश्चिमे वासुदेवः, ऐशान्ये वसूनां, आदित्यादीनां च विन्यासः स्थाप्यः। भगवानुवाच—देवताः देवालये प्रतिष्ठापनीयाः; अहं ते ब्राह्मण कथयामि, शृणु। पञ्चमन्दिरविन्यासस्य मध्ये वासुदेवः स्थापनीयः। वामनः, नरहरिः, अश्वशीर्षः, शूकरः च आग्नेय, नैऋत्य, वायव्य, ऐशान्येषु स्थापनीयाः। ततो मध्ये नारायणः, आग्नेये अम्बिका, नैऋत्ये भास्करः, वायव्ये ब्रह्मा, ऐशान्ये लिङ्गः प्रतिष्ठापनीयः। अथवा, रुद्ररूपं, अथवा नवमन्दिरविन्यासे, मध्ये वासुदेवः, पूर्वादिषु दक्षिणादिषु च वामदक्षिणे स्थाप्यः। लोकपालाः इन्द्रादयः, अथवा नवमन्दिरविन्यासे, पञ्चमन्दिरविन्यासः, मध्ये परमपुरुषः स्थाप्यः। लक्ष्मीः, वैश्रवणः पूर्वे, मातरः दक्षिणे, स्कन्दः, गणेशः, ईशानः, सूर्यादयः, ग्रहाः च पश्चिमे स्थाप्याः। एवं शास्त्रविहितेन विधानमूलकेन, श्रद्धया, शुचिना, भक्त्या च देवालयनिर्माणस्य विधिः, तस्य च पुण्यफलस्य महिमा, वचनैः अवर्णनीयः स्यात्।