अग्निपुराणम्

स्निग्धया वाणीया कथां शृणु, यथा शास्त्रे निर्दिष्टं देवालयनिर्माणस्य विधानम्। प्रथमं मन्त्रैः “वरुणस्य” तथा “हंसः शुचिषत्” इति, श्रीसूक्तेन च, शिलाः पात्राणि च यथाविधि स्थापनीयानि। पूर्वतो मण्डपे शय्यायां हरिं सम्यक् पूजयेत्। द्वादश्यां तिथौ वह्निं सन्दीप्य, समिधः सम्यक् समर्पयेत्। प्रणवेन आधारभागं घृतभागं च सम्यक् संप्रकल्प्य, अष्टाभिः व्याहृतिभिः क्रमशः घृतहोमं कुर्यात्। ततः लोकनाथेभ्यः, अग्नये, सोमाय च पात्रेषु, पुरुषोत्तमाय च व्याहृतयः समर्पयेत्। पश्चात् प्रायश्चित्तार्थं रूप-मांस-घृत-तिलैः पूर्णैः मिश्रैः पृथक् पात्राणि पूरयेत्, द्वादशवेदमन्त्रेण समापयन्। आचार्यः पूर्वाभिमुखः, अष्टदिक्पूजनं कुर्यात्। मध्ये एकं शिलाखण्डं च पात्रं च स्थापयित्वा, तेषां देवतानां क्रमशः आवाहनं कुर्यात्। तत्र पद्मं, महापद्मं, मकरं, कूर्मं, कुमुदं, नन्दं, पुनः पद्मं, शङ्खं, पद्मिनीं च स्थापयेत्। पात्राणि च न चलनीयानि, तेषु अष्टौ इसानदिक् पूर्वकं ईष्टकाः स्थापनीयाः। विमलाद्याः शक्तयः, ईष्टकादिदेवताश्च यथायोग्यं स्थापनीयाः। मध्ये कृपास्वरूपां देवतां संस्थापयेत्। निष्कलुषायाम् अकिञ्चनायाम् पूर्णायाम् ईष्टकायां, अङ्गिरसः सुताय काम्यं वस्तु समर्पयेत्, उच्चारयन्—“अधिष्ठानं स्थापयामि” इति। एवं मन्त्रेण ईष्टकां स्थाप्य, आचार्यः समाहितचित्तः गर्भाधानकर्म सम्यक् मध्ये कुर्यात्। पात्रस्योपरि पद्मिनीं देवतां स्थापयेत्, मृत्कुसुमधातु-रत्नानि च तत्र स्थापनीयानि। आयसपात्रे दिशां पालकस्य आयुधं द्वादशाङ्गुलं चतुरङ्गुलोन्नतं गर्भधारिण्यै पूजयेत्। ताम्रपद्माकारपात्रे पृथिवीं पूजयेत्, रहसि सर्वभूतनाथेन सह, पर्वतपीठेन शोभितां। तत्र देवी समुद्रपरिवृता सम्बोध्यते—“गर्भं गृहाण, हर्षस्व हे नन्दे, वासिष्ठैः वसुभिश्च तेषां सुतैश्च सह। जयवती भृगुनन्दिनि, जनानां जयप्रदा भव। पूर्णाङ्गिरसवंशजे, सर्वान् मे कामान् पूरय। कल्याणि काश्यपात्मजे, शुभबुद्धिं देहि, सर्वबीजसमन्वितां, सर्वरत्नौषधिभूषिताम्।” “जयः श्रीः प्रमोदश्चात्र वसतां, वसिष्ठस्य पुण्ये रम्ये प्रीतिकरगृहे, प्रजापतेः दुहितरि, चतुर्मुखे महत्स्थले। भाग्यवती शुभा श्रीमन्ति, काश्यपगृहे सुखेन वस, पूजिता, अद्भुता, सुरभिगुच्छविभूषिता। श्रीदायिनि भृगुनन्दिनि, भूमिपतिगृहे, पुरे, गृहे च, सुखेन वस।” “मानुषादीनां तुष्टिकरणं कुरु, पशुवृद्धिं च संप्रापय।” इति उक्त्वा, गवां मूत्रेण गर्तं प्रोक्षयेत्। ततः गर्भं निवेशयेत्, रात्रौ गर्भाधानं कुर्यात्। आचार्यादिभ्यः गवां वस्त्रं, दानं, भोजनं च दद्यात्। गर्भं स्थाप्य, ईष्टकाः स्थापयेत्, ततः अधिष्ठानं पूरयेत्। अनन्तरं वेदविधानतः मन्दिरस्य वेदिकां निर्मायात्, लघुशिल्पेन गृहम्। उत्तमा वेदिका गृहरुद्धेरर्धोन्नता स्यात्, मध्यमा तस्य चतुर्थांशेन न्यूना, अधमा तु अर्धोत्तमायाः समा। संपूर्णवेदिकायां पुनः पूजनं कुर्यात्। स्वपादाभ्यां अधिष्ठानं स्थापयन्, पापरहितः स्वर्गे मोदते। यः मनसा संकल्प्य—“देवतागृहं स्थापयिष्यामि” इति चिन्तयति, तस्य सर्वपापानि तदह एव नश्यन्ति। किमु, यदा नियमेन अष्टाभिः ईष्टकैः देवालयं स्थापयति। तस्य फलं कोऽपि वर्णयितुं न शक्नोति, तु फलं तावत् एव यावत् मन्दिरस्य विस्तारः स्यात्। ग्राममध्ये, पूर्वे च, पूर्वद्वारं स्थापयेत्, सर्वदिशासु ग्राममन्दिरं पश्चिमाभिमुखं स्यात्। अथ इयग्रीव उवाच—“अधुना मन्दिरविधानस्य सामान्यं लक्षणं कथयामि। विद्वान् समचतुरश्रं स्थलम् षोडशभागं विभजेत्। तस्य मध्ये चतुर्भागे आयसविनिर्मितं स्थापयेत्, द्वादशभागे भित्तिं स्थापयेत्। अधोभित्तेः उन्नतिः चतुर्थांशमात्रा स्यात्, वेदिकायाः द्विगुणा स्यात्। प्रदक्षिणापथः वेदिकायाः चतुर्थांशमात्रः, गच्छनपथः समो भवेत्। अग्रे विस्तारः प्राग्द्वारस्य समो, अथवा तद्व्याप्तद्विगुणः, यथायोग्यं शोभनश्च। मण्डपस्य पुरतः द्वौ गर्भसूत्रौ स्थापनीयौ, तस्य दीर्घता पादाङ्गुलमधिकं, मध्ये स्तम्भैः शोभिता। विकल्पतः, मुखमण्डपं गर्भगृहमानम्, अथवा एकाशीतिपदविस्तीर्णं स्थापयेत्, मण्डपं पृष्ठतोऽपि स्थापयेत्। पूर्वद्वारे देवताभ्यः पादान्ते दद्यात्, वेष्टनविन्यस्तेऽपि त्रिंशद्द्वयं देवतानां पादान्ते समर्पयेत्। एषा सामान्यलक्षणा देवालयस्य, इदानीं शृणु स्वप्रतिमामानात् वा स्वमानेन वा मन्दिरान्तरम्। प्रतिमामानेन वेदिकां कुर्यात्, गर्भगृहं तस्यार्धं, भित्तयः तदनुरूपाः। उन्नतिः भित्तिमित्या, शिखरं द्विगुणच्छायया स्थापनीयम्।” इति श्रीमत्सनातनधर्मशास्त्रे, अग्निपुराणे, मन्दिरनिर्माणविधिः सम्यग् निरूपितः।