अग्निपुराणम्

अर्घ्यदानं समाप्य, शिष्यः गोवस्त्रं चान्यद्वस्तु गुरवे ददाति। ततः कालज्ञं, विश्वकर्माणं, वैष्णवान् चान्यान् पूज्यन्ति। अनन्तरं, यथासावधानं भूमिं खनन् जलं यावत्, ततः गृहस्थस्य भूमौ सुप्तदोषः न हानिं करोति। यदि अस्थिदोषः स्यात्, तदा भित्तिः भङ्गते, गृहस्वामी दुःखं प्राप्नोति; यत्र नामश्रवणं भवति, तत्र दोषः उत्पद्यते। भगवान् उवाच—पादप्रतिष्ठां शिलास्थापनलक्षणं च वक्ष्यामि। पुरतः मंडपं निर्मीयात्, चतुरग्निकुण्डानि स्थाप्यन्ते। घटशिलास्थापने, द्वारस्तम्भस्य शुभारोपणं क्रियते; पादस्य अधः गड्ढं पूर्यते, तत्र वास्तुयज्ञः समतया विधीयते। ईंटाः सम्यक् पक्वाः द्वादशाङ्गुलपरिमाणाः तिस्रः भागाः समुचितविस्तारयुक्ताः स्थाप्यन्ते। उत्तमाः शिलाः हस्तमिताः भवन्ति, शिलानिर्माणे अपि तथा; नवतांबपात्राणि ईंटपात्राणि च स्थाप्यन्ते। पात्राणि जलैः, पंचक्वथनैः, सर्वौषधजलैः, गन्धजलैः च सम्यक् पूर्यन्ते। सुवर्णवर्णचूर्णितशालि, चन्दनगन्धयुक्तः, त्रिमन्त्राः जप्यन्ते—‘आपो हि ष्ठ’, ‘शं नो देवी’, पुनः पुनः। ‘तरत समन्दीः’ मन्त्रः, पवमान्यः, ‘उद उत्तमं वरुणम्’ तथा कायानश् स्तोत्रं च पठ्यते। ‘वरुणस्य’ मन्त्रेण, ‘हंसः शुचिषत्’ तथा श्रीसूक्तेन शिलापात्राणि सम्यक् प्रतिष्ठाप्यन्ते। पूर्वमण्डपे शय्यायां, मण्डलमध्ये, हरिः पूज्यते; अग्निं प्रज्वाल्य, द्वादशे दिने समिधः समर्प्यन्ते। प्राणवेन द्वौ भागौ—आधारं च घृतं च—सम्पाद्य, अष्टव्याहृतिभिः अष्टघृताहुतयः क्रमशः दीयन्ते। लोकनाथेभ्यः, अग्नये, सोमाय पात्रेषु, पुरुषोत्तमाय च व्याहृतयः तदनन्तरं दीयन्ते। ततः प्रायश्चित्तं—पात्रेषु पृथक् रूपमांसघृततिलसम्पूर्णं मिश्रं स्थाप्यते, द्वादशवेदमन्त्रान्ते। आचार्यः पूर्वाभिमुखः अष्टदिशाः अभिषिञ्चति, मध्ये एकां शिलां एकं पात्रं च स्थापयति, देवतान् क्रमशः आवाहयति। कमलं, महाकमलं, मकरः, कूर्मः, कुमुदः, नन्दः, पुनः कमलं, शङ्खः, पद्मिनी च स्थाप्यन्ते। पात्राणि न चलन्ति; तेषु अष्ट ईंटाः क्रमशः स्थाप्यन्ते, पूर्वेण ईशानदिशायां आरभ्य। शक्तयः विमलाद्याः, ईंटादेवताः च यथायोग्यं स्थाप्यन्ते; मध्ये अनुग्रहकारी स्थाप्यते। निर्दोषे, अटूटे, पूर्णे ईंटायाम्, अङ्गिरसः पुत्राय इच्छितं वस्तु समर्प्यते—‘आधारं स्थापयामि’ इति। एवं मन्त्रेण ईंटां स्थाप्य, श्रेष्ठः आचार्यः तदनन्तरं गर्भाधानं मध्ये एकाग्रचित्तः करोति। पात्रस्य उपरि पद्मिनी देवता स्थाप्यते; मृद्, पुष्पाणि, धातवः, रत्नं च तत्र स्थाप्यन्ते। लोहपात्रे दिशापालायुधं गर्भधारिणे पूज्यते, द्वादशाङ्गुलपरिमाणं, चतुर्ङ्गुलोन्नतम्। पद्मरूपे ताम्रपात्रे भूमिः पूज्यते; रहस्यस्थले, सर्वभूतनाथेन, पर्वतासनयुक्तः। देवि, समुद्रपरिवृता, गर्भं गृहाण; नन्दा, वासिष्ठैः, वसुभिः, तेषां पुत्रैः सह हर्षय। जयशाली भृगुनन्दन, जनानां जयं कुरु; पूर्णाङ्गिरसवंशज, मम सर्वकामान् पूरय। कल्याणी कश्यपनन्दन, शुभमनो ददातु, सर्वबीजसम्पूर्णं, सर्वरत्नौषधिपुष्पयुक्तं। जयः, श्रीः, मुदः च वसिष्ठस्य पुण्ये, रम्ये, प्रियगृहे, देवि प्रजापतेः कन्ये, चतुर्मण्डले स्थातु। भाग्यशाली, दीप्तिमती, शुभा, कश्यपगृहे सुखेन वस, पूज्ये, अद्भुते, गन्धमालाभूषिते। देवी, सौभाग्यदायिनी, भृगुनन्दन, गृहे, भूमिपतिनगरगृहक्षेत्रे सुखेन वस। मानवाद्यसन्तुष्टिकरणं कुरु, पशुवृद्धिं च ददातु; एवं उक्त्वा गड्ढं गोमूत्रेण अभिषिञ्चति। एवं कृत्वा गर्भं निधाय, रात्रौ प्रतिष्ठा विधीयते। गोवस्त्रं चान्यदानम्, भोजनं च गुरवे अन्येभ्यश्च ददाति। गर्भं स्थाप्य, ईंटाः स्थाप्य, तदनन्तरं अधारं पूर्य, तदनन्तरं वेदीं विधिवत् निर्मीय, लघुगृहं स्थाप्यते। श्रेष्ठा वेदी भवनस्य अर्धविस्तारोन्नता; मध्यमी चतुर्थांशेन न्यूना, अधमा श्रेष्ठस्य अर्धभागा। समाप्तवेद्यां पुनः पूजनं क्रियते; यः स्वपादेन आधारं स्थापयति, पापमुक्तः स्वर्गे हर्षं प्राप्नोति। यः मनसा चिन्तयति—‘देवतागृहं निर्मास्ये’—तस्य सर्वपापानि तदाहरेव नश्यन्ति। तर्हि, यदा सः शास्त्रानुसारं अष्टईंटाभिः देवतागृहं निर्माति, तस्य पुण्यस्य विस्तारः वर्णयितुं न शक्यते; फलं तस्य देवतागृहविस्तारेन अनुमान्यते। ग्राममध्ये तथा पूर्वदिशि, पूर्वाभिमुखद्वारं स्थाप्येत्; सर्वदिशासु ग्राममन्दिरं पश्चिमाभिमुखं स्थाप्येत्। इयग्रीव उवाच—अधुनाऽहं देवगृहनिर्माणस्य सामान्यनियमं वक्ष्यामि, शृणु। बुद्धिमान् समचतुरस्रभूमिं षोडशभागेषु विभजेत्। एवं श्रीअग्निपुराणे निर्दिष्टं देवगृहाधारप्रतिष्ठादिविधानं भक्तिपूर्वकं सम्पूर्णं।