अग्निपुराणम्

अथ किल, भवननिर्माणस्य आरम्भे, विधिना यथोक्तं पूजनं कर्तव्यम्। तत्र ताम्रपत्रैः रक्तपर्णैः विदारीकन्दैः कन्दर्पस्य च पलोदनस्य च सह, पूतना अपम्पलपित्तेन मांसरक्तेन च जाम्भकाय समर्प्यते। पित्तरक्तास्थिभिः पापीयान् पिलिपिञ्चः माल्यरक्तेन समर्प्यते; ईशाद्यादिभ्यश्च रक्तमांसं, तदभावे अक्षतैः हविर्दीयते। राक्षसीमातृगणेषु, पिशाचादिषु, पितृषु, क्षेत्रपालेषु च यथेष्टं हविर्दातव्यम्। एतानि न समर्प्य, न च तापनं कृत्वा, भवनादिकं न निर्माणीयम्; ब्रह्मस्थानस्य स्थले हरेः, लक्ष्म्याः, गणस्य च पूजनं पश्चात् कर्तव्यम्। क्षेत्रेश्वररूपेण महेश्वरः वर्धन्यसहितः कुम्भे पूजनीयः; मध्यकुम्भे ब्रह्मा, दिशां पतयः च पूजनीयाः। पूर्णं हविर्दत्वा, शुभवचनानि पठित्वा, नमस्कृत्य, कर्करीं सम्यक् गृहीत्वा, मण्डलस्य परिक्रमा कर्तव्या। सूत्रपथे, हे ब्रह्मन्, जलधाराः प्रवाहनीयाः; पूर्वोक्तपथे सप्तबीजानि रोपनीयानि। तस्मिन्नेव मार्गे आरम्भः कर्तव्यः, उत्खननं च; मध्ये हस्तपरिमाणं गड्ढं खनित्वा, तल्लग्नं चतुर्ङ्गुलं भूमिस्थलं मृदया लेपनीयम्। तत्र चतुर्भुजं विष्णुं ध्यायित्वा, कुम्भात् अर्घ्यं समर्प्यते। कर्करीं खण्डं खण्डं खनित्वा, श्वेतपुष्पाणि स्थाप्यन्ते; दक्षिणावर्ते श्रेष्ठे बीजानि भूमिं च पूर्यते। अर्घ्यदानं समाप्त्य, गोवासः अन्यानि च आचार्याय दातव्यानि; कालज्ञं, वास्तुकारं, वैष्णवान् अन्यांश्च पूजनीयाः। ततः यावत् जलं गच्छति, सम्यक् उत्खननं कर्तव्यम्; अधस्तात् लुप्तदुष्टं गृहस्थे न दोषं जनयति। यदि अस्थिदुष्टं अस्ति, तदा भित्तिः भङ्क्ति गृहस्थः दुःखं अनुभवति; यत्र नामध्वनिः शृणोति, तत्र दोषः जायते। भगवान् उवाच— पदस्थापनं शिलास्थापनस्य लक्ष्मणं च वक्ष्यामि। पुरतः मंडपं चतुर्धूमशालाः च निर्मीयन्ते। कुम्भशिलानां स्थापने, द्वारस्तम्भस्य शुभस्थापनं, पादतलस्य अधः गड्ढं पूर्य, तत्र वास्तुयज्ञः सम्यक् कर्तव्यः। शिलाः सम्यक् पक्वाः द्वादशाङ्गुलपरिमाणाः, त्रिधा विस्तारयुक्ताः, सम्यक् विहितविस्ताराः कर्तव्या। उत्तमाः शिलाः हस्तमिताः, शिलानिर्माणे अपि; नव ताम्रकुम्भाः ईंटपात्राणि स्थापनीयानि। जलं, पञ्चक्वाथानि, सर्वौषधजलं, सुगन्धितजलं, कुम्भेषु सम्यक् पूर्यते। हिरण्यवर्णचावलः चन्दनलेपनः कृत्वा, त्रिमन्त्राणि जपनीयानि— 'आपो हिष्ठ', 'शं नो देवी', पुनः पुनः। 'तरत समन्दीः', पवमान्यः, 'उद उत्तमं वरुणम्', कायानश्च स्तोत्रं जपनीयम्। 'वरुणस्य', 'हंसः शुचिषत्', श्रीसूक्तेन शिलापात्राणि स्थापनीयानि। पूर्वमंडपस्थे शय्यायां, मण्डले, हरेः पूजनं कर्तव्यम्; अग्निं प्रज्वाल्य, द्वादशे दिने समिधः समर्प्यते। द्वे भागे— अधारः घृतं च— प्रणवेन साधीयते; अष्टव्याहृतिभिः अष्टघृताहुतयः क्रमशः दीयन्ते। लोकपालाय, अग्नये, सोमाय पात्रेषु, पुरुषोत्तमाय, व्याहृतयः तदनन्तरं दीयन्ते। ततः प्रायश्चित्तं कृत्वा, रूपमांसघृततिलानां मिश्रितं पूर्णं पृथक् पात्रेषु पूर्यते, द्वादशवेदमन्त्रान्तम्। आचार्यः पूर्वाभिमुखः अष्टदिक् अभिषिक्त्वा, मध्ये एकं शिलां एकं पात्रं स्थापयति, देवतानां क्रमेण आवाहनं कृत्वा। पद्मं, महापद्मं, मकरं, कूर्मं, कुमुदं, नन्दं, पुनः पद्मं, शङ्खं, पद्मिनीं स्थापयति। पात्राणि न चलनीयानि; तेषु अष्ट ईंटाः क्रमशः स्थापनीयाः, पूर्वतस्त इशानदिक् आरभ्य। विमलाद्याः शक्तयः, ईंटानां देवताः च यथायोग्यं स्थापनीयाः; मध्ये अनुग्रहदायिनी स्थाप्यते। दोषरहितायां, अखण्डायां, पूर्णायां ईंटायां, अङ्गिरसः पुत्राय यथेष्टं हविर्दीयते— 'अहम् अधिष्ठानं स्थापयामि' इति। एतस्मिन्न् मन्त्रेण ईंटां स्थाप्य, श्रेष्ठः आचार्यः तदनन्तरं गर्भाधानं केन्द्रीये स्थले समाधिना कुर्यात्। पात्रस्य उपरि पद्मिनीं देवतां स्थापयेत्; मृदं, पुष्पं, धातवः, रत्नं च स्थापनीयम्। लोहपात्रे दिशापालस्य आयुधं गर्भधारिण्यै पूजनीयम्, द्वादशाङ्गुलं चतुर्ङ्गुलं च। पद्मरूपे ताम्रपात्रे भूमिः पूजनीयम्; एकान्ते सर्वभूतनाथेन पर्वतासनलङ्कृतया पूज्यते। हे देवि, समुद्रपरिवृता, गर्भं गृह्णीष्व; नन्दे, वासिष्ठैः वसुभिः तेषां पुत्रैः च सह हर्षय। हे विजयी, भृगुप्रभव, जनानां जयं कुरु; अङ्गिरसः पूर्णप्रभव, सर्वकामान् मे पूरय। हे शुभे, कश्यपप्रभव, मे शुभमनो दत्तु— सर्वबीजसम्पूर्णं, सर्वरत्नौषधिभिः विभूषितम्। जयः, श्रीः, प्रमोदः अत्र वसिष्ठस्य पुण्ये, रम्ये, प्रियगृहे अस्तु, हे देवि, प्रजापतिदुहिता, महत् चतुर्मुखस्थले। हे भाग्यशालिनी, दीप्तिमती, शुभे, कश्यपगृहस्थे सुखेन वस; पूजिता, अद्भुतरूपा, सुगन्धिमाल्यविभूषिता। हे देवि, संपद्वहिनी, भृगुप्रभव, गृहे सुखेन वस, भूमिपतेः, नगरस्य, गृहस्थस्य च क्षेत्रे। एवं भवननिर्माणे, विधिपूर्वकं सम्पूर्णं पूजनं, स्थापत्यं, यज्ञं च कृतम्।